(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Benevenuti de Rambaldis de Imola Comentum super Dantis Aldigherij Comoediam: nunc primum integre ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



■ 


■ 


■ 

1 


■ 





■p Ik. 


K^ \.JM 




d 


W ^'^^ 


'^l 


■frj^^^l^ i 


j| 


Hh 


-^\ fl 


B^" ^f '"v 


11 


B 


1 


w9f 


M^r 


^l 


^^fc f t f i y 


/___^^^H 



X. . ■-* 



>-:«-' 



'^>- ^ \ s 



■ V 



i 



1» 



COMENTUM 



SUPSB 



DANTIS ALDIGHERIJ 

COMCEDIAM 



TOHUS Primus 
Inf. I-XVII. 



r 



.•t 



•1. 



PUBBLICATO A FlRENZE 

iL Xn Maggio MDCCCLXXXVn 

SGUOPKENDOSI LA FACCIATA DEL TEMPIO 

Di* Santa Maria del Fiore» 



BENEVENUTI DE RAMBALDIS 

DE IMOLA 



COMENTUM 



SUPEB 



DANTIS ALDIGHERIJ 

COMCEDIAM 



NUNC PRIMUM INTE6RE IN LUCEM EDITUM 



SUMPnBUS GUILIELMI WARREN VERNON 
CORANTE JACOBO PHILIPPO LACAITA. 



• « 



TOMUS Pbimus. 



-- 






tf — w «* 



. «* ^ «* •/ 



^ ^ W af ^ 






FLORENTIiE, 
TYPIS G. BARBfiRA. 



MDCCCLXXXVII. 



1020 8 2 






• • • 



• •••• 

• •• • • 

• • • • • 

• • • 
••• • 

• « • • • 

• • 

• • •• 



• • • • • 
•••••• 



• • 



• • • •• 

• • 

• • • 

• • • 

• • • 

• •• 

• ••• 



' • 

• • • • • 

•••- 

• • • • • 

• •••• 

• • 

••••• 

• • 
•••• 

• •• •• 

•••••• 

• •• •• 

• • 
• • • 



• • • • 



• • • • • 

••• 

• • •• • 

• • • • • 

> 

• •• • • 

• • • 

• • 

• • • • • 

• • 

• • •, 

• • • 

• • • 

• • • 

• • • • • 

• • • • • 



• • • • 

• • • • 



• • •• 
•••.*,* ' 



i'iu:F.\/iuvi 



I 



■t ' t 



1 , . a ■ 



• I OllMlii-fd*'» l.itiilii i\\ \\' v.iw: 1' 

t'.}f. :;.-,, !,*f — i) |(|ii ili,(fo iinl .' j ■:.'. . 

li. r.iji f! i ■»»s«j!o ili |);i!itt*. i.' i -,* ■ • i 

l •. in :ijM»iiii» .ili!» |"':m»»|<' l'<l fi^i- •• ' • . . ; » ■ •' 

(■r»ii*j — \ nui \iii\\ !>♦■: I;i nnri I \'»'i; .^: 

■': • M'i. ,,■ ,jri.;i (!>!|r » i Iti* 1 1 iii\ 1 1 «i*,! ..'. •'^i: .*: ■ i ^i-.-l Vi.-- 

• *l- ' M^i-'**! |pl||il»!ii iMlOlitt' l' *ii* V. r.i . 

'*!■;:• ii iii;in'W(-|il(<i n!'ili.» nilii.it.it :« '.»•■■ . ■■ 1: = • 

« : :l riilltr illlir i|l|il|t' rif>li (i » I. ' ■ ^ ■ ,«. ;■ • - ]• i. ■ 
M- . * I l»l ls|»eN'if' il i ..:ui<iilif> * . •'' ti ! 1' ■ .. = . . '•.;.• 

. •= :■ lnt' y:rli't'trfs i'nnfu:!i>* rr. n--" \ \ ti ^i..; ■'■ ■ :. ■' I ' //- 
1 ■ •/ 

if!i . n: f i'thimtfi h'i»*)t f.ih]'rrnii^ ■/■..'/■t. ,,/•' ■'/■..j-r- ■/.».■. .-..■■ 
■ . '/ /..',■ ii- ,.t • "n.,1'' < ihitmf^ftUli :fS rn*' •■ y.t.j ,•'.■■'»,■■■ .tt ,•'■> 'i -r - 

' .'/ '.'iift^jiviis^ sr i/ltiis svrliiiti *■.<,•' '.^- "i. .■•!i'.'*'j' ;»?'< li» 

;i ■'" i.ilitt* ihi Hit;il.li>ii(s il (1(1 < ••ijHJti-n- • i.-iiii':, tt»»ij|.j..!: 
" I P* i, V stiUt) iMMJCfilfiiiontf iMiilt» |n-i i»<l!i!-' J .1 ."^jK'^ !' 

^ ^l. l iiihorto I. Ln iivvtTtifoiio piiiij^t il ]>:■«»!«- T.» » - 

• i»'>i ii f;iv. Viih"<»ijzi> I*n>mis <■ ^'.avh) Nc:.r«ir,i. » ij.i.ili ;■..-■ 

• •in riiiii «11 sifTiitla iift Uf;itis<iij»;i c in;i^Miilir;i f.!i/h'ii«'. II !;»- 

Ihi* |mmVi, a (lilVemiza ils';;:li iiltti ti)niin''iiJal':ii, niDNlr»» *ii nyrv 

'} ^'*"\mMi a|tpn*sso pa^. \\i, • ui i ho ne oj<(* 11 <').'ii 'i<i. 
'^ .if 1i'juHat^i italicrt: }IfMl .Kvi, .^r.HfioLini, 1 /':>K. l.ji;i.> i. i»ji.'. Hiii'. ft j- ■ 
Tjj/ii lliMtfjTU'ii f.r Comm. fnss. iteuPXf^n^iii ,to Iwfthi rlr. 

1 -r 



PREFAZIONE. 



I 



L Gommcnto latino di Benvenuto da Imola su la Dmna 
Commedia — il piii dotto indubitatamente de' commenti ela- 
borati nel secolo di Dante, ed il meglio fornito di notizie sto- 
riche intorno alle persone ed agli avvenimenti ricordati nel 
Poema — vien fuori per la prima volta nella sua integrit^, piii 
di cinque secoli dopo che Y Universita di Bologna invit6 Y Au- 
tore a leggervi pubblicamente il divino poema. 

Rimasto manoscritto nelle Biblioteche, il lavoro delF Imo- 
lese fu la fonte alla quale non pochi de*commentatori poste- 
riori, ed in ispecie il Landino (^), attinsero largamente. Qucb 
nuper laudati scriptores cangessere, osserva il Muratori, ut Aldi" 
gheriano poemati lucem adferrent, omnia fere delibata fuere ex 
ejmdem Benevenuti Commentariis mstis, quamquam fatentem we- 
minem habeamus, se ittius scrinia expilasse (*). Ne ritrasse anche 
molto Talice da Ricaldone, il cui Gommento latino, compiuto 
nel 1474, e stato recentemente edito per ordine ed a spese di 
S. M. Umberto I. Lo awertirono prima il professore Renier, 
e poi il cav. Vincenzo Promis e Garlo Negroni, i quali pre- 
sero cura di siffatta accuratissima e magnifica edizione. II Ta- 
lice per6, a differenza degli altri commentatori, mostr6 di avcr 

(*) Veggasi appresso pag. xxi, ci6 ctie oe dice il Claricio. 
(*) Antiquitales itaUca Medii JEvL Mediolani, 1738, lomo I, pag. 1029. Ex- 
eerpta Historica ex Comm, mu, Benevenuti de hnola etc. 



VI PREFAZIONE. 

Benvenuto in grande stimay e nel Canto VII del Paradiso lo 
cit6 come versato nella scienza divina (^). 

£ ben vero che nel 1477, co' tipi di Vendelin da Spira 
ed a cura di Cristofaro Berardi da Pesaro, fu stampata la Dt- 
vina Commedia con un Commento italiano attribuito a Benve- 
nuto, e molti credettero che tal si fosse ; a segno cbe gli Ac- 
cademici della Crusca lo allegarono per testo di lingua come 
opera di Benvenuto, finch^ avvedutisi deU* errore cessarouo 
di avvalersene nella quarta edizione del loro Vocabolario (^). 
Quel Commento era di lacopo della Lana, e venne di poi ri- 
stampato in Milano nel 1865, e nuovamente nel 1866 in Bo- 
logiia, per cura del professor Luciano Scarabelli. 

L*importanza del lavoro di Benvenuto non isfuggi alPacuto 
ingegno di Ludovico Castelvetro, il quale aveva fermato di farlo 
stampare da'Giunti, avvalendosi di un antico Codice ch^era 
presso i canonici della Cattedrale di Reggio neirEmiiia, Co- 
dice dipoi smarrito(^); ma ie sventure sopravvenutegli, aven- 



C) La Commedia di Dante Alighieri col Commento inedito di Stefano Talice 
da Ricaldone pubblicato per eura di Vincenzo Promis bibliotecario di S. M. e 
di Carlo Negroni socio della H. Commissione dei testi di lingua. In Torino colle 
stampe di Vincenzo Bona, 1886, in fol., p. 451. 

{*) ¥ iiiila e lopra delinclito el di^o 

dante alleghieri Fiorentin poeta 

lacui anima sancta alberga lieta 

nel ciel seren ove sempre ii fia viro 
Dimola benvenuto mai fla privo 

deterna fama che sua mansueta 

lyra opero comentando il poeta 

per cui il texto a noi Ttellectivo 
Christofal Berardi pisaurense detti 

opera e facto indegno correctore 

per quanto intese di quclia i subietti 
De spiera vendelin fu il stampatore 

del mille quattrocento e settantasetti 

correvan glianni del nostro signore. 

II Maittaire, Annales Typographici, v.^26, ne rogistra anche una precedente 
edizione di Milano, li73, per Anlonio Zaroto; ma nessun bibiiografo avendola 
mai veduta, il Batines ritiene che si scambi con V edizione del Petrarca dailo 
stesso Zaroto intrapresa in qucir anno. Bibliografia Dantesca, I, pag. 18. 

(*) MuRATORi, Vita del Castelvetro, vol. V, pag. 74, 75. — Tiraboschi, Bibliot, 
Modan., vol. V, pag. 76. 



PREFAZIONE. VII 

dolo ohbligato ad esulare ed a tiDire i suoi giorni in Chiavenna 
nel 1571, gliene impedirono la progettatapuhhlicazionef ). D'al- 
lora in poi il Commento per circa due secoli and6 quasi di- 
menticato ; e non ^ a maravigliarsene quando hen si consideri, 
che in questo stesso periodo, dalla fine del XVI alla meta del 
XVIII secolo, lo studio del Divino Poema fu pressocche ah- 
handonato. U Muratori finalmente, scorto il merito storico di 
quel lavoro, ne puhhlic6 nelle sue Antiquitales ItaliccB quclle 
parti, che si riferivano allo scopo della sua opera. Mihi placmtt 
egli scrive nella sua prefazione alle Excerpta^ ea tantummodo 
seligere, quce ad mores, ad ritus, ad historiam seculi prmertim dfe- 
cimi tertii et subsequentis pertinent (^). 

Sehhene le Excerpta Historica facessero desiderare V intero 
Commento, cio nondimeno per circa un secolo resto di nuovo 
ohhliato, finche il Municipio d* Imola, che non ne possedeva 
alcun Codice, ad istanza dellWccademia degrindustriosi e del 
suo presidente, avvocato Giovanni Tamhurini, venne nella de- 
terminazione di farne trascrivere una copia dal Codice esistente 
nella Bihlioteca Estense (^), dal quale il Muratori tratte aveva 



(*} C«nsa principale delle STpnturc del CastelTetro fu 1* aver osato di criti- 
carc ]' ode di Annibal Caro : n Vcnite all* ombra de* bei gigli d* oro ». Tirabo- 
scm, iMter, Ital., tomo VII, pag. 1164-73. 

n MuR., luogo cifalo. 

(*) Ecco le trattatiYC che cbber luo(;o per la copia del Codice Estense: 

n V illustrissima Ma^stratura della cittd di Imola con lettpra del suo no- 
bilissimo Gonfaloniere contc cavalier Gioyanni Codronchi Argeli chicdeva mo- 
diatamente sotto il giorno 24 novcmbre 18i2 alla R. Biblioteca Estense la copia 
complcta del ms. dalla medesima posseduto, contcnente I* intero Commento alla 
Divina Commedia di Dante Alli{i:hieri del famoso imolese Benvenuto Rambaldi. 

» II primo Bibliotecario, illustrissimo sif^nor ing^ej^nerc Antonio Lombardi, 
ottenutane la npcessaria e graziosa sovrana adesione, prestavasi a secondare la 
lodcvole inchiesta, e ne delegava V esecazione allo sperto e diligente scriltorc 
della medcsima R. Biblioteca signor Luigi Lodi, riservandosi di sorvcf^liarc 
resecazione alla fedelt^, e dandogli a piill spcciale aiuto nci passi forti il vice 
bibliotecario signor conte Giovanni Galvani. D' altra parte la prefata illustris- 
sima Magistratara Imolese aveva scelto a rappresentarla in Modena pcr tutfo 
quanto si oflerisse di relativo un accetto e coltissimo cavaliere nella persona 
del N. U. signor conte Giovan Francesco Ferrari Moreni, ciamberlano della 
R. A. del Daca nostro signore. 

» Concertavaai allora tra questo illostre intermediario ed il ricordato primo 
Bibliotecario Estense che la copia sarebbe stata esegaita entro dae anni nella 



Vm PREFAZIONE. 

le Eoccerpta. Finita la copia e depositata nella Biblioteca Co- 
manale, il Tamburini si avvisd di eseguirne una traduzionef), 
che messe a stampa in Imola, col titolo: — Benvenuto Rambaldi 
da Imola, iUustrato nella vita e nelle opere, e di hd Conmento kuino 
suUa Divina Commedia di Dante AUighief^ voUato in italiano daln 
Fawocato Giovanni Tamburini. 

La traduzione del Tamburini non fu punto accolta con 
fayore da' dantofili ; ed il primo a darne un giudizio sfavorevo- 
lissimo fu il Blanc, che la dichiar6 eine leider sehr utigeniigende 
Vebersetzung l^) . Indi il chiarissimo americano, Gharles Eliot Nor- 
ton, in un articolo inserito nella Rivista The Atlantic Monthly 
del maggio 1861, e ristampato piu tardi separatamente con 
aggiunte (^), confrontando quanto erasi pubblicato dal Mura- 
tori con la traduzione, ne svel6 gli errori madornali nella 
intelligenza del latino, e la omissione o la infedelc traduzione 
di que*Iuoghi del Commento che piu attaccavano i Papi ed 
il Clero, in modo da renderla afiatto inutile agli studiosi del 
divino Poeta. Giovera riportar come saggio alcuni degli errori 
notati dal signor Norton. 

carU che Terrebbe inviata dalla Magistratora Iroolese, e che qualunque fosse 
per rinscire o la difflcolti dell* interpretazione o la lunghezza «lel laroro, il 
prezzo della copia e della assistenza non potesse roai oltrepassare i duecento 
scudi romani efTettiTi, e cosl a lode di Dio O. M. cominciaTasi il giorno 15 feb- 
braio deU' anno 1843 la copia del Ms. » 

(*} « Pensai dappriroa pubblicare pcr le stampe il Coromento come lo si ebbe 
dalla Estense Biblioteca, ma faceTa ostacolo la legge della proprietd letteraria, 
e senza nuoTO speciale permesso di S. A. non lo avrei n6 Toluto nd potuto. Mi 
staTa anche in mente che la lingua latina usata nel Commento, quella stessa 
delle lezioni uniTersitarie, s*era allora necessaria per la inlelligenza degli udi- 
tori, non fosse adesso il miglior mezzo d* illustrazione, e servendomi delle pa- 
role di Dante, serva non conoscente nd ubbidiente di un poema in Tolgare. 
Pnbblicandolo con una veste di cinque secoli, non so quanto avrei gioTato a 
propagare la cognizione del Commento stesso, ora che la lingua italiana ^ quasi 
uniTersalmente conosciuta. DiTisai pertanto di Toltare, come sapeTa, 1* intero 
Commento in italiano, attenendomi nella primaCantica piiH strettamente al testo, 
onde offrire un esempio della forma d* insegnamento di que* giorni : fni meno 
legato nelle altre due Cantiche.» TAMnuium, ec. Prefaz. 

(*) Versuch einer blot phihlogischen ErJdHrung der gdtilichen EomikUe, Ton 
Dr. L. G. Blanc. Halle, 1860. 

(*) A Revieu) of a trantlaiion into ItcUian of the Commentary by Benvenuto 
da imola on the Divina Commedia. Cambridge, MasMchusetts, 1861. 



PREFAZIONE. 



IX 



Benvenuto ooininentando i versi 34-39 del Canto XVI del- 
rinferno, scrive: c< Et primo incipit a digniori, sciiicet a Guidone 
Guerra. £t circa istius descriptionem, lector, est aliqualiter 
immorandum, quia multi mirantur, immo trufiantur ignoran- 
ter, quod Dantes, qui poterat describere istum virum praecla- 
rum a claris progenitoribus eius et claris gestis, describit eum 
ab una femina avia sua, donna Gualdrada. Sed certe autor fecit 
talem descriptionem tam laudabiliter quam prudenter, ut hic 
implicite tangeret origineni famosae stirpis istius, et ut daret 
meritam famam et laudem huic mulieri dignissimaB(^). » — II 
Tamburini traduce: a Qui Dante fa menzione di Guido Guerra, 
e meravigliano molti della modestia deirAutore, die da costui 
e dalla dd lui moglie tragga t origine sua (!), mentre poteva 
derivarla da piii nobile fonte. Ma io in tale modestia trovo 
merito maggiore, perche non volle mancare di gratitudine 
aflettuosa a quella Gualdrada, stipite suo (!), dandole nome e 
tramandandola quasi aireternita, mentre per se stessa sarebbe 
forse rimasta sconosciuta (^). » 

Nel Canto XIX dell' Inferno, versi 52-57 , Benvenuto 
osserva: « Multi christiani reputabant Ccelestinum verum et 
rectum papam, non obstante renuntiatione, dicentes, quod tali 
dignitati non poterat renuntiari (^) ; » il traduttore ne aggiunge 
del suo la ragione: «Come direttamente venuta da Dio (^). » 

Al verso 67, Canto XXVII dell' Inferno, Benvenuto : 
a Unde dominus Malatesta, cum narraretur sibi a quodam 
familiari, quod comes Guido erat factus frater minor, re- 
spondit, caveamus ergo ne fieret guardianus Arimini (^). » 
£d il Tamburini : « Un domestico di Malatesta mi conto (!), 
che ser Guido aveva vestito Tabito di frate minore, e cerco 
a tutta possa che non fosse nominato Guardiano di Rimino (^). » 

Sul verso 135 del Canto XXVIII deirinferno, che allude 

(*) Bent., toI. I, pag. 537. (*) Tamb., toI. I, pag. 397. 

(*) Bbnv., Tol. II, pag. 4S. (*) Tamb., toI. I, pag. 461. 

(') Bbivt., Tol. II, pag. 316. (*) Tamb., toI. I, pag, 651. 



X PREFAZIONE. 

al giovane figlio di Enrico II d* Inghilterra, Benvenuto: cc Et 
hic nota quod Juvenis fuit quasi alter Titus Vespasiani filius, 
qui teste Svetonio dictus est amor et deiiciae generis hu- 
raani (*). » U Tamburini: ccGiovanni, secondo Svetonio, fu un 
altro Tito Vespasiano, amore e gioia del genere umano (*). » 

Le severe parole di Benvenuto contro Bonifacio VIII e 
Nicola III sono omesse dal traduttore. Omesso e del pari 
quello splendido scoppio d' ira di Benvenuto intorno alle triste 
condizioni d'Italia, sui versi 76 e seguenti del Canto VI del Pur- 
gatorio: cc Et nota metaphoram pulcram; sicut enim in lupanari 
venditur caro humana pretio sine pudore, ita meretrix magna, 
idest Guria Romana, et Guria Imperialis vendunt libertatem 
italicam. Sicut etiam ad postribulum vadunt indifferentes omnes 
volentes cum delectatione, ita ad Italiam concurrunt omnes 
barbarae nationes cum aviditate ad ipsam conculcandam tam* 
quam meretricem prostitutam (^). » 

Al verso 112, Ganto XIV del Purgatorio, Benvenuto : 
cc Et hic nota, ut videas, si magna nobilitas vigebat paulo ante 
in Bretenorio, quod tempore istius Guidonis, quando aliquis 
vir nobiiis et bonorabilis applicabat ad terram, magna con- 
tentio erat inter multos nobiles de Bretenorio, in cuius domum 
ille talis forensis deberet declinare. Propter quod concorditer 
convenerunt inter se, quod columna lapidea figeretur in medio 
platese cum multis annulis ferreis, et omnis superveniens esset 
hospes illius, ad cuius aunulum alligaret equum(^). » II Tam- 
burini : cc Al tempo di Guido in Brettinoro anche i nobili 
aravano la terra (I); ma insorsero discordie fra essi, e sparve 
la innocenza di vita e con essa la liberalita. I Brettinoresi 
determinarono di alzare in piazza una colonna con intorno 
tanti anelli di ferro, quante le nobili famiglie di quel castello, 
e chi fosse arrivato ed avesse legato il cavallo ad uno de*pre- 



(*) BBifV., Tol. II, pag. 379. {*) Tamb., yoI. I, pag. 651. 

(') Brnv., voI. III, pag. 180. (*) Benv., toI. III, pag. 394. 



PREFAZIONE. 



XI 



detti anelliy doveva essere ospite della famiglia, che indicava 
r anello cui ii cavallo era attaccato (^). » 

Sul verso 80 del Ganto XVI del Purgatorio, Benvenuto 
nel narrare un aneddoto di Pietro da Abano, premette: c< Ad 
confirmandum propositura accurrit mihi res jocosa. Floruit, non 
est diu, in civitate Paduae quidam Petrus de Abano etc. (^).» 
II Tamburini traduce: cc A maggiore conferma riferir6 un fatto 
a me (Ucadu4o (^). » 

Nel verso 52, Ganto XX del Purgatorio : c< Figliuol fui 
d* un beccaio di Parigi, » il testo e : c< Dantes curiosissimus 
investigator rerum memorandarum, cum esset Parisius gratia 
studii, reperit, quod isie Hugo de rei veritate fuerat filius car- 
nificis(*). » La traduzione : c< Dante trovandosi a Parigi per 
ragione di studio, rifrustb vari Archivi, e trov6 che* Ugo per 
verita era figlio di macellaio (^). » 

Sui versi 100-102 del Ganto XII del Paradiso, relativi a 
San DomenicOy 

£ negli sterpi eretid perco88e 
L*impeto sao, piik vivamente qnivi, 
Dove le resistenze eran piik grosse. 

Benvenuto commenta : c< Idest, ubi erant maiores haeretici, vel 
ratione scientiae vel potentiae : non enim fecit sicut quidam mo- 
demi inquisitores, qui non sunt audaces uec solertes, nisi contra 
quosdam divites denariis, pauperes amicis, qui non possunt 
facere magnam resistentiam, et extorquent ab eis pecunias, 
quibus postea emunt episcopatum (^). » Tutto questo tratto e 
cosi reso dal Tamburini ; c< Piu arditamente in quel luogo, 
ossia nel distretto di Tolosa, ove facevansi forti gli Albigesi 
in eresie ed in potere (^) . » 

E piu giu, su i versi 113-120 dello stesso Ganto XII, Ben- 
venuto commenta : c< Et hic nota, quod autor noster circum- 



Tamb., vol. II, pag. 294. 
(*) Tamb., voI. II, pag. 328. 
(') Tamb., vol. II, pag. iOl. 
C) Tamb., voI. 111, paf. iiO. 



(') Bbnt., vol. III, pag. 438. 
(*) Bbnt., voL III, pag. 526. 
(*) Bbnt., vol. y, pag. 83. 



Xn PREFAZIONE. 

spectissimus ex his quae videbat coniecturabat finem istorum. 
Nam de rei veritate isti duo egregii ordines Praedicatorum et 
Minorum, quondam duo clarissima lumina mundi, iam satis 
patiuntur eclipsim, et in declinatione sunt, et habent inter se 
patenter bella civiiia et domesticas discordias ; et per conse- 
quens non videntur diu duraturi : ideo bene monachus sancti 
Benedicti dum increparetur a fratre minore de eius lascivia, 
respondit : quando Franciscus habuerit tot annos quot hal)et 
Benedictus, loqueris mihi (^). » Nulla di questo si trova nella 
traduzione. 

Ma quello che e piu strano, invece del commento di Ben* 
venuto su i versi 94-96 del (^anto XXII del Paradiso(*), il 
Tamburini trascrive letteralmente la nota appostavi dal Costa : 
c< Veramente fu piu mirabile cosa vedere il Giordano volto 
air indietro, o fuggire il mare quando cosl volie Iddio, che 
non sarebbe vedere qui il provvedimento a quel male, che 
per colpa dei traviati religiosi viene alla chiesa di Dio (^) » (?) 

A prcscindere dalle omissioni, dai troncamenti, dalle ag- 
giunzioni e dal pervertimento del senso deirautore, gli errori 
nella traduzione dal latino sono tali che non possono spiegarsi 
altrimenti se non col supporre che il Tamburini avesse affi- 
dato a giovani inesperti il lavoro principale, riservandosi sol- 
tanto di roetterlo insieme e pubblicarlo. 

Nel frattempo che il Tamburini si occupava della tradu- 
zione (*), Y egregio dantofilo Giorgio Lord Vernon, che faceva 
pubblicare a sue spese altri Commenti inediti (^), si decise a 

(») Bbnv., Tol. V, pag. 86. {") Bbnv., toI. V, pag. 305. 

C) Tamb., vol. m, pag. 400 ; e Dante con le note del Ck)STA. Firenze, 
Le Monnier, 1844. 

(*) La copia del Codice Estense fu flnita nel 1844 ; la traduzione fu stam- 

pata nel 1855-56. 

(*) Petri Allegheri super Dantis iptitis genitoris ConuBdiam Cofnmentarium, 
nunc primum in lucem editum, Florcnli», 1845. 

Chiose sopra Dante. Testo inedito. Firenze, 1846. 

Chiose alla Cantica deW Infemo di Dante AUigMeri attribuite a lacopo suo 
figHo. Firenze, 1848. 

Comento alla Cantka di Dante Allighieri di autore anonimo. Firenze, 1848. 



PREFAZIONE. XUI 

pubblicare anche il Gommento di Benvenuto, e ne affidd la 
cura dell* edizione a Vincenzio Nannucci, del cui consiglio ed 
opera valeyasi nelle altre pubblicazioni. Questi, dopo accurato 
esame de* Godici del Gommento esistenti nella Laurenziana e 
nella Riccardiana in Firenze, nella Estense in Modena, nel* 
r Ambrosiana in Milano e nella Vaticana e BarberiDiana in 
Roma, fu di parere che il testo della Laurenziana, Plut. 
XLIII, God. 1, 2 e 3, s*avesse a preferire agli altri. Al signor 
Federico Bencini, solerte interprete de* Godici antichi, venne al- 
lora affidato il carico d' estrame una copia fedele, alla quale, 
per collazione fattane dallo stesso Nannucci, furono aggiunte 
le varianti del Godice Estense, e de*Godici Strozziani GLVII, 
GLVIII, e GLIX, Gaddiano Plut. XG, sup. God. GXVI. 2, e GXVU 
per rinfemo e il Purgatorio; e del Laureoziano Plut. XLIII, 
God. IV, pel Paradiso, nella stessa Laurenziana, ch' egli re- 
put6 i migliori di quelli da lui esamioati ; e la prossima pub- 
blicazione fu annunziata dal Batines nella Bibliografia Dante- 
sca(^). Se n* erano gia impressi alcuni fogli, quando Lord Vernon 
fu colpito da grave malore, che I' obbIig6 a lasciare la dimora 
in Firenze ed il suo prediletto studio, ed a farne sospendcre la 
stampa: la quale non solo non fu piu ripresa, ma, dopo la sua 
morte, que'pochi fogli stampati andarono distrutti. 

La pubblicazione del Gommento dell' Imolese rimase allora, 
per avvalermi della frase degli Editori di Talice, neirampio 
e sconfinato campo dei desideri e delle speranze; e vi sta- 
rebbe tuttora, se dal Nuovo Mondo non fossero venute le prime 
mosse che lo fanno alla perGne uscire in luce. 

Fin dal febbraio 1879 il signor G. E. Norton, di recente 
tornato da uno de' suoi viaggi in Italia, mi propose che insieme 
con lui e con sir Frcderic Pollock (^) ci fossimo uniti a stam- 
pare a proprie spese il Gommento ; ma mentre di ci6 discute- 



C) Vol. U, pag. 303. 

{*) Autoro di ona traduzione in ingleae, in rersi sciolti, della Divina Com^ 
media. Londra, 185i. 



XIV PREFAZIONE. 

vasif la Socicta Dantesca fondata poco dipoi a Cambridge nel Has- 
sachusetts, della quale era presidente il poeta Henry Wadsworth 
Longfellow (^) e il Norton uno de*componenti, decise di pubbli- 
care il Commento di Benvenuto, e dette incarico al chiarissinio 
Senatore Pasquale Villari per una copia fedele del Codice Lau- 
renziano, quello appunto scelto dal Nannucci. Pervenuto il ma- 
nifesto(^) della progettata pubblicazione in Inghilterra, Augusto 
Lord Vernon, memore deir amore che suo padre Giorgio a veva 
agli studi danteschi, e del vivo rincrescimento col quale aveva 
abbandonato la stampa del Commento di Benvenuto, si avvis6 
farne eseguire di suo conto la pubblicazionc, come tributo di 
stima e di affetto alla memoria del genitore. 

Avendomi egli affidato la cura delF edizione, io mi rivolsi 
innanzi tutto ai signori J. R. Lowell, allora Ministro pleni- 
potenziario degli Stati Uniti in Londra, e C. E. Norton, pre- 
gandoli di sospendere la pubblicazione in Amcrica; ed avendo 
ambedue gentilmente aderito alla mia richiesta, e scritto al 



(*) LongfeHow aveva pubblicato ona traduziooe in versi sciolti inglesi della 
Divina Commedia ncl 1867. 

{*) « Thb Da!S'te SoaETY, of Cambridge, Massachusetts, proposes to print the 
hitherto incdited Latin Coniment on the Divine Comedy by Benvenuto da Imola. 
The imporlance of this Comment is well known. Composed in the early part 
of the fourth quarter of the fourtccnth century, little more than fifly years 
afler the death of Dante, by a man of knowledgc of the world as wcll as of 
books, vcrsed in thc personal and political history of the preceding century, 
a friend of Boccarcio, and himself one of the chief men of letters of his time, 
it contains a larger amount of information concerning the conditions of Italy 
and the personages mentioned in the poem than will be found in any other 
of the early commcnts, and is of such value as an historical docuroent that 
Muratori, 1738, io the first volume of his AntiquUates Italica Medii jEvi, 
published large excerpts from iL The portion thus published included very 
little of the verbal and philosophical interpretation of the poem. A pretended 
Italian translation, mutilating and misrepresenting the original in the grossest 
manner, appeared at Imola in 1855-56. No version, however trustworthy, can 
salisfactorily supply Ibe place of the original for the use of scholars. 

» The publication of thc Latin text in its integrity will provide students of 
the poem with the most important contribution to the interpretatiou of it that 
remains to be made from the fourteenth century 

» CouncU: Henrt Wadsworth Longfellow, President — James Russell 
LowELL, Vice-President — Charles Eliot Nortopt — Jcstipc Winsor — Philip 
CooMBS Kmapp, Jr. — JoHN WooDBCHY, Secretary, — Cambridge, Massacbusetts, 
June, 1881.» 



PREFAZIONE. XY 

Villari di contromandare 1* esecazione della copia del Codice 
Laurenziano (^), nel 1883 fu messo mano alla presente edizione. 
Nuova sventura ne interruppe la continuazione : Augusto 
Lord Vernon fii improvvisamente rapito da morte alla fami- 
glia ed agli amici nel 1883! Dopo qualche tempo fu per6 
ripresa la stampa, avendone assuuto Y intera spesa della pub- 
blicazione il fratello di lui, ronorevole Guglielmo Warren Ver- 
non, che ha ereditato dal padre il vivo amore per gli studi 
danteschi, e la predilezione di dimorare 

Sovra '1 bel fiume d*Arno alla gran Yilla. 

il Gommento fu dedicato da Benvenuto al marchese di 
Ferrara Niccol6 II d* Este, a richiesta del quale specialmente, 
come egli stesso ne informa, distese le letture date per dieci 
anni nelF Universita di Bologna. Hinc te, darissme Marchio, 
motum reor, ut iUius fulgentissimi soUs, Dantem loquor.... figmenta 
ewlverem.... Mihi tamen suffecerit peritiorum ac Tui acquie" 
scere votis, cujus prceceptis, Tibi prius dikcttis quam notus, ne- 
queo contra ire (^). — E tra coloro, oltre Y Estense, a' cui voti 
egli aderiva, vi era il Petrarca : Scias me anno prceterito extre- 
mam nuinum comtnentariis meis, quce olim tanto opere eillagi- 
tasti, m Dantem prcBceptorem meum imposuisse (^). 

U codice originale del Gommento inviato da Benvenuto al 
marchese Niccol6 II non esiste da piu sec^li ; ma havvene 
per altro molte copie, alcune delle quali di data vicina al 
tempo nel quale pu6 congetturarsi che Y origiuale si fosse 
compilato. 

11 professor Rosini credette che non ne esistessero che soli 
cinque codici ; e per ragione ne assegnava Y essere il Commento 
cosi voluminoso da renderne difficile la propagazione (^) ; ma 



(') Era gid trascriUo il primo Tolume contenente V Infemo daUo stesso si- 
gnor Bencini, che afeva esegnita la copia per Lord Yernon. 
(*) Benv., Comm., I, pag. 5, Introd. 

(*) Veggasi appresso la lettera di BenYenuto al Petrarca, pag. xxyin. 
(*) Risposta alla leUera del professor Gior. Carmignani ec. Piaa, isae, pag. 48. 



XYl PREFAZIONE. 

quando egli ci6 asseriva, il Batines non aveva neanco ideato 
il suo lavoro. Quello che fa maraviglia e il vedere, che circa 
dieci anni dopo la pubblicazione della Bibliografia Dantesca, il 
Tamburini non pur abbia potuto ritenere che il Godice Estense 
fosse il manoscritto originale e Tunico esistente, ma non siasi 
peritato di affermare che : « Per aver parte in quel tesoro 
chiese ed ottenne un esemplare nel 1473 la Biblioteca Am- 
brosiana ; altro si ebbe la Laurenziana ; due la Barberiniana, 
r uno intero, e T altro solo della terza cantica ; uno Ravenna, 
ma soltanto della cantica dell* Inferno (^). » D* onde egli abbia 
tratto siffatte notizie non e agevole indovinare ! 

II Codice piu antico e quello membranaceo nella Biblioteca 
Nazionale in Parigi, il quale alla fine del Purgatorio ha la 
sottoscrizione : 1394 die X martii.... scrpt. p. me petru... — 
Ed anche alla fine della prima cantica si scorgono, secondo il 
Ferrari, chiare tracce della data 1394, che e stala raschiata (*). 

Un Godice membranaceo molto piu antico del Parigino 
parve allo Zaccaria averlo trovato nella Biblioteca del Mo- 
nastero di Santa Groce in Firenze, in fine del quale era no- 
tato: — £xplicit Commentus ComcediiB Dantis de AUgeriis de 
Florentia compositm per mmjistrum Benvenutum de Imola.... Et 
nota quod hunc librum fecit scribi Nicolaus de Retio.... MCCCLXII 
Indictione quinta decima. — La quale data fece notare allo Zac- 
earia : — Midta addidisse suis deinde Commentariis videtur Ben- 
venutus, nam in Excerptis Muratorianis annum video commemo- 
rari MCCCLXXXIX (^). Ma lo Zaccaria fu tratto in errore ; 
perciocche il Mehus, avendo accuratamente esamiuato lo stesso 
Godice, osserv6 : — In Codice Sanctce Crucis gmnanum auctoris 
nometi deletum est, qusque vice appositum a manu recenti, sed rudi 
atque imperita, Benvenutum de Imola, addita nota marginali 
de Benvenutis, quod ab historiw veritate deflectit (*). 

(*) Yol. I, pag. 8. (') Bm. Dant., II, pag. 230-31. 

(*) iter Ital., p. I, pag. 109. 

(^) Vita Atnbr. Camaid., toI. I, p. cxxxv. 



PREFAZIONE. XVU 

Dopo il Parigino i Codici che si noverano piu antichi 
sono : r Estense, Y Infemo del quale porta la data del 29 giu- 
gno ed il Paradiso del 31 agosto 1408, ed il Laurenziano 
cbe sara in appresso considerato. Nella BibliograGa Dantesca 
del Batines trovasi un minuto elenco di tutti i Codici cono- 
sciuti ; ed altri probabilmente ve ne saranno giacenti ed igno- 
rati nelle biblioteche private. 

II Commento deir Inferno ^ il piii lungo; assai piu breve 
quello del Paradiso, il quale ha forma piu di note, su le quali 
Benvenuto dettava le lezioni orali, chc d' un ampio e Gnito 
Commento. Perocche di sovente si osserva che invece di chiu- 
dere, egli interrompe bruscamente la esposizione, e talvolta 
ancora il periodo, con un' eccetera. Coteste interruzioni ed 
eccetera riscontrandosi in tutti i Codici egualmenle, vuolsi 
argomentare che fossero anco nel Codice originale inviato al- 
rEstcnse; al quale Benvenuto non crede opportuno svolgere 
partitamente, come faceva nelle sue letture orali a*giovani, 
i particolari di storia, mitologia e simili, che forse riteneva 
essere a quel signore familiari. 

II Codice per questa edizione prescelto, come si e detto 
innanzi, e il membranaceo nella Biblioteca Laurenziana, 
Pluteo XLIII, Cod. 1, 2 e 3: Codice in tre volumi in fol., 
per scrittura e conservazione ottimo, descritto minutamente 
dal Bandini (^) e dal Batines (^). Esso non contiene il testo 
intero del Poema, ma consta solo di citazioni, le quali sono 
contrasscgnate da un tratto di penna. L'Inferno ha in Gne: 
EspletiA die YIl fd)rij hora XV 1409; il Purgatorio: Ex- 
plicit 24 decfiyr. 1409; ed il Paradiso: Esp. die vlti maij 1410. 

Quantunque la copia del prefato Codice eseguita dal si- 
gnor Bencini contenesse le varianti, che il Nannucci trasse 
da* Codici Estense, Strozziano e Gaddiano (^), varianti, per al- 



(*) CaiaL Codd, Mss, Bibl Med, LaurentiaruB. 
(*) Bibl Dant., II, p. 305-306. 
(*) V. inninzi p. xm. 



XVllI PREFAZIONE. 

trOy di si lieve importanza che si sarebbero ben potute tra- 
lasciare senza che il Cominento ne avesse a scapitare ; ci6 non 
ostante la prima correzione delle bozze fu eseguita dallo stesso 
Bencini nella Laurenziana, col riscontro cosi de* tre Codici 
originali ivi esistenti, come della copia del Codice Estense, la 
quale il Municipio d* Imola si benign6 affidarmi, e che prov- 
visoriaroente ed all* uopo io depositai nella stessa Laurenziana. 
In siffatto riscontro si sono qua e cola scoperti de* tratti nel 
Codice Laurenziano omessi, che negli altri Codici si leggono, 
e de' quali non aveva il Nannucci preso appunti neU' ap- 
porre le varianti. Or tali omissioni si sono supplite, desi- 
gnandole al principio ed alla (ine con due asterischi. Da cio 
perd non si deve dedurre che i Codici Estense, Strozziano e 
Gaddiano sieno piu compiuti, perciocche in essi occorrono 
anche, e piii di frequente, parecchie omissioni, che non era 
del nostro carico il denotare. _ 

II testo del Codice s' 6 fedelmente seguito, senza altre mo- 
dificazioni che quelle della puntuazione, e qualche rara volta 
della orlografia, la quale nel Codice varia sovente. Delle ci- 
tazioni de* Classici scrittori talune non corrispondono co' testi 
che ora se ne hanno; ma s* e stimato doverle lasciare in- 
tatte, non si potendo giudicare se Benvenuto le avesse attinte 
in Codici ora al tutto perduti. 

Seguendo queste norme s* e menata a compimento la pre- 
sente edizione, la quale, non ostante le cure prestate, avra le 
sue imperfezioni, per le quali ci auguriaroo vorranno esserci 
indulgenti coloro che conoscono per esperienza le difficoltii che 
s* incontrano nella pubblicazione di antichi Codici. 

G. F. Lacaita. 



• • \ i'i i i i 



' \n>'-- 



' I. • 



U'||l' ....'■ 

• II- ■ ■ . .•-i*! •■ . ■ 'i. .lii ;ij: ■. 

• ■[»»»1 ■• !i in-fi* '..!.■•!, •-ir.i- 
iiiii. >iiiii> i'!iii:i^ti ;:M'ifil' ' 
• suii iiiiiih*rMH;t TMf ri^|»''!i '. » ■ . 
r.i|inr|.i Saluli'it<^ rnii Ir.i: 

.1 \llH//i. con Ani<iiiiM ii.> "^ 
'• »ii l*'ll<»ri'ili siini rniiltM.': 

.%llll!|CIIf<i tli IMI.I i< tl:': , ..' 

t»*SSt'i in «lllMiio I' .Wllrkriiri! 

! iili'i('h(^ Iniolr.si, rlli', srl.ii»:"- .p-oiiim.i. vj ^iijijrmr >.".'' 
iKi .'il ]'2iS."> <la (iiovaiiiii \iil.t < . } , KiiiiiiM ji.:) f 
.iilre (ii*I r<^!4»|)n» .M;irr;iN['Miio. »• |m*i .»: >! l « ' ' 

; \ rompit.ir i|in'«»ti» lin*v" r."!»!- iii> ^i.ii i^^:^-' • 

.•nnjiati:! «ii l-i vitn, riiniiL''liti ■' <'•>•>•■ <i! itcri*. •■>>:!! ■ • , i 

'! irli»|iiniiiii>n Ki>n(*i»v;isK<i;;li;), l>iMii)|.'- ini> «h ! ( .i* . < ii-i. -■■- 

• »rii' s|MMMak> (!■ i|ii<'l Miihii ipi'*^ Ni •• '"WiiMi:-> ' !' :i.ii!ir<> nn li.: 

. ■'(KiliiMMiti* filiilitiito 'A finnr I ii-> « Ik* riii-!:li . -■■•■-.■■:: '.-11.1 •Mfo^i.; jlicii« 

iii ri.»o |»ii^->i.nii.-iil.\ rom** *»r:i 'jl' ••iii^ iml-i-ii •;! fUi ^■.;m/h« ..im- fM'. 

' •*! ron-ifrvj nianoM-nil 1 ii.-ll • l!il>lii.|i-i.i * ■hih.m ■' ' tl" liini.i 



DELLA VITA E DELLE OPERE 

Dl BENVENUTOO 



s. 



^CARSISSIME ed erronee in parte sono le notizie della 
vita e delle opere del loro illustre concittadino lasciateci dagli 
antichi cronisti e da* piu recenti scrittori imolesi, i quali non 
si accordano neppure^intorno ali'anno della nascita di lui ne 
della morte. 

Le opere di Benvenuto, salvo poche che verremo appresso 
notando, sono rimaste inedite e dimenticate nelle Biblioteche. 
Della sua numerosa corrispondenza col Petrarca, cxA Boccaccio, 
con Coluccio Salutato, con Francesco da Brossano, con Alberto 
degli Albizzi, con Antonio da San Miniato, e con altri de* piu 
chiari letterati suoi contemporanei, non resta altro che un 
frammento di una lettcra al Petrarca, della quale ^ persino 
messa in dubbio Y autenticita. 

La cosi detta Gronaca Vaticana (^), la piu antica delle 
Cronache Imolesi, che, sebbene anonima, si suppone scritta 
fioo al 1285 da Giovanni Antonio Fiaminio (1464-1536), 
padre del celebre Marcantonio, e poi fino al 1438 da Fi- 

(*} A comiMUr questo breve cenno mi son giovato non poro di un*accurata 
inoooi^rafia so la Yita, famiglia e casa di Benvenulo, distesa dairegregio signor 
Bartdomnieo Roncovassaglia, bibliotecario del Comune d*Imola, per commis- 
•ione speciale di qoel Monicipio. NcU' inviarmene il manoscritlo V autore mi ha 
fentilmente abilitato a farne 1' uso che meglio credessi ; e di tanla cortesia gliene 
bo reso privatamenle, come ora gli rendo pubblicamente grazie sincere. 

(*) Si conserTa manoscritla nella Biblioteca Comunale d' Imola. 



XX DELLA YITA E DELLE OPERE 

lippo Sassi che mori nel 1574, ignora affatto Fesistenza di 
BenveDuto. Gli altri cronisti e scrittori imolesi ne accennano 
appena il nome. II piu recente di costoro, il Tamburini, non 
ostante il grandioso titolo dato alla sua traduzione, o piut- 
tosto riduzione del Commento — Bmvenuto Rambaldi da Imola 
iUastraJU) neUa vita e neUe opere — della vita non d^ che un 
cenno ben magro e spesso erroneo, e delle opere neanco 
un elenco esatto delle edite e delle inedite. — £ principal- 
mente, direi quasi unicamente, da quelto cbe lo stesso Ben- 
venuto ha scritto nel Commento, che si raccolgono le poche 
esatte notizie che abbiamo di lui. 

Secco Polentone, Cancelliere del comune di Padova e con- 
temporaneo di Benyenuto (^), fu il primo che ne parl6 nelta 
sua opera inedita, De Scriptoribus illmtribus Linguce LatituB ad 
Polydorum filium, della quale esiste un Codice nella Biblioteca 
Riccardiana. Benvenutus Imolensis, ut aUquando ad novissimos 
veniamtts, Grammaticus in primis optimus et in cognoscendis histo^ 
riis non mediocriter obversatus, ad Nicolaum iUustrem Marchionem 
Estensem, eumdemqu£, ut inquit, heroicarum cultorem virtutum, ac 
FerraricB dominatorem UbeUum scripsit (^), in quo Ccesarum om- 
nium virtutes, vitia, mores, cetates ad Vincislaum usque brevissime, 
ac cakulantis in modum exhihiit, ut eo veluti darissimo in spe- 
culo extemph, cito, et faciliter videantur ex ordine, qui boni, quive 
mali fuere Principes Romanorum (^). » 

Degti scrittori imolesi il primo che faccia menzione di Ben- 
venuto e Gieronimo Claricio, nella sua Apologia contro i detrat-- 
tori della poesia di Boccacdo, premessa alF Ammosa Visione, 
impressa in Milano nel 1521. a Benvenuto di comune patria 
meco, contemporaneo deli' uno e delt* altro poeta (Petrarca e 
Boccaccio), che uomo fu, secondo la sorte di quel tempo, di 

(*) Secondo il Brunacci, De He ntimmaria Patavin,, p. 125, Secco comincid ad 
esercitare il Notarialo nel 1369. — Vi?e?a lultora nel UU. Tirab., Lett. Ital,, 
tomo I, p. 290. 

{*) JAbellus AvgmtaKs. 

("J Meucs, Epist. et Vita Ambrosii Traversari, vol. I, p. ccli. 



DI BENVENUTO. XXI 

ineravigliosa dottrina e acutezza d* iDgegno, da cui furono assai 
bene intese affatto le scienze liberali, senza di cui saviezza la 
yera esposizione di Dante ancora non si potria desiderare, dal 
cni commentario il Landino, attrimenti uoroo eccellentissimo, 
quasi tutto il suo frodosamente ha derivato. » 

Dopo il Claricio, si hanno nel XVI secolo due altri scrit- 
tori di cose imolesi, che ne parlano. Angelo Maria Torsani 
scriveva: BenvemUus fhUosophxis insignisy orator iUustris et poeta 
frcedaruSj qui luditnagistris citra dubium mtatis sucb prcestantior 
atque doqueiUior fuit oinnibus; plurima reliquit voluminay doctrinOj 
ingeniique perspicuitate et venustate dicendi hnge referta (^) ; — e 
Gio. Andrea Palaggi: Alter {Benvenutus) vero in philosophia 
exceUuit^ poetaque fuit, valde, ut ea tempora tuierunt insignis, o&- 
scuriseknaque Dantis et Petrarcae hiterpretatus est (^). 

Nicola Gamberini ed il conte A. Sassatelli, che fiorivano 
nella metk del XVII secolo, il primo nella Storia, ed il se- 
oondo nelle Famiglie Nobili d'Inu)ki, che si conservano in quella 
Biblioteca Comunale, in poche linee intorno a Benvenuto, lo 
dicono della famiglia del Beato Pietro Passerini, e lo fanno an- 
dare in Francia a leggervi pubblicamente. Vincenzo Savini, 
che circa il 1660 scrisse — Notabilium Gestorum civitatis Imohe, 
il cui ms. ^ neir Archivio Notarile della stessa citta — dopo 
aver parlato del Beato Pietro e della sua dimora ed opera ca- 
ritatevole in Firenze, soggiunge : credersi che Benvenuto, al 
quale egli dk il nome di Patarino, avesse raggiunto lo zio in 
Firenze, e cola giovanissimo avesse dato letture, e che di poi 
dopo la morte dello zio, tornato in patria, e di I^, obbligato 
ad esulare per i moti civili, fosse andato in Francia « ubi Fran-- 
dscus Petrarcha eum audivit. » 

Gli scrittori imolesi posteriori ripetono a un dipresso le 
stesse cose, e fanno che cosi il Petrarca in Francia, come il 
in Firenze attendessero alle sue letture. Tutto ci6 



i:i>>.[fc.v^ I 



(*) De lAMudUna Fori Comelii civitaiis Romandiola oratio. Venetiis, 1562. 
(*) Oratio. BoDoni», 1673. 

I. h 



XXn DELLA VITA E DELLE OPERE 

DOD si attiene a verun fondamento storico, e non si e messo in 
campo prima del XVII secolo. 

Per quanto possa raccogliersi da antiche scritture contrat- 
tuali rovistate dal Roncovassaglia, pare indubitato che Ben- 
venuto fosse della famiglia degli Anchibeni, Ghibellini, i quali 
traevano il nome da un Anchibene, che fioriva nelia met^ 
del XII secolo. Capo della famiglia, al chiudersi del XIII se- 
colo, era un Anchibene di Rambaldo, di parte ghibellina, il 
quale sembra avesse preso parte, unitamente a Maghinardo 
Pagano e ad Alidosio e Lito degli Alidosi, ali* ambasceria che 
Imola mand6, nel 1299, ai Bolognesi per trattar la pace. 

Figlio di Anchibene di Rambaldo fu Maestro, o secondo ii 
Codice Estense, Magno Compagno, padre di Benvenuto, il quale 
era non solo Notaio e Giudice, ma anche Lettore di iegge, 
come risulta da* suoi atti e da quello che narra lo stesso Ben- 
venuto: diu legit lam laudabUite}* quam utiUter juxta domum habi- 
tationis di Lito degli Alidosi, che avea sposato la superba 
Ciangheila della Tosa (^). 

Della famiglia della madre non resta ricordo, ma il ca- 
sato di Patarini o Passerini, che gli storici imolesi, segnata- 
mente quclli del XVI secolo, attribuiscono a Benvenuto, porge 
fondamento a credere che sia stata una sorella del Beato 
Pietro. Siffatta credenza vien confortata dalla lunga dimora 
di Benvenuto negli anni suoi giovanili presso lo zio Pietro, 
il quale, espulso da Imola nel 1315, allorch^ i Guelfi, impa- 
dronitisi delle Romagne per opera di Re Roberto di Napoli 
aiutato da* Bolognesi, ne scacciarono i GhibcIIini che dal prin- 
cipio del secolo vi dominavano, andossene in Firenze, ove 
visse una vita di carit^ e di religione, per la quale dopo la 
morte fu detto il Beato. 

Compagno, andatone in esilio con gli altri Anchibeni, non 
pot^ rientrare in patria finch^ col passare degli anni non si 

(') Bbny., ?o1. V,'pag. 150. Dantb, XV, Par. 



Dl BENVENUTO. XXIU 

fu attutito r accanimento delle fazioni. II suo ritorno pu6 
ritenersi che sia stato verso il 1330 ; perciocch^ non e che 
a partire dal 1331 che comincia la serie degli atti rogati da 
lui in Imola, nell* esercizio del suo notariato. Molti dei suoi 
atti, dal 1331 al 1363, si custodiscono nel vecchio Archivio 
Gomunale di Imola, con la intestazione : Quatemo Rogatimum 
et Instrumentorutn mei Compagni quondam Fratris Anchibeni de 
ImoJa; e sono stati rovistati dal diligente signor Roncovas* 
saglia. 

n nome di Rambaldi non si trova negli antichi Godici 
di Benvenuto, ma si presenta al cominciare del XV secolo, e 
fa dato probabilmente a quel ramo degli Anchibeni, che di- 
scendevano da Rambaldo, avo di Compagno. 

Fu dopo il ritorno in patria che Compagno ebbe prole, 
e non si andr^ lungi dal vero fissando la nascita di Benve- 
nuto non prima del 1331, n^ piu tardi del 1334; essendoch^ 
nel proemio del Romuieon, che Benvenuto compose a richie- 
sta di Gomesio Albornoz, verso il 1362, egli dichiara che mal 
volentieri s' induceva a scriverlo juvenilis cetatis imbecUUtaJte ; 
il che di certo non avrebbe potuto dire se non fosse nato 
almeno dopo il 1330. II Tamburini ed altri prima di lui, che 
ne fissarono la nascita nel 1309, evidentemente ignoravano il 
proemio del RomtUeon, 

La casa di Gompagno, nella quale hassi a ritenere che 
Benvenuto fosse nato, ^ chiaramente indicata cosi in due atti 
rogati dallo stesso Gompagno, il 24 e 25 aprile 1359, come 
da Benvenuto nel luogo sopra riportato (^). Le ricerche fatte 
dal signor Roncovassaglia non lasciano dubbio che sia quella 
nella via Flaminia, ora Gavour, segnata col numero civico 19, 
la qnale nel secolo passato apparteneva all* antica famiglia Gat- 
tani, ed ora ai signori Gampagnoli ; e che ^ accanto a quella 
gii degli Alidosi, poi di Girolamo Riario Sforza, signore 

(*) Pag* UD. 



XXIV 



DELLA YITA £ DELLE OPERE 



d* Imola, indi de' conti Sassatelli, ed oggidi degli eredi Dal 
Pozzo. Deir antico non serba che 1* uscio d* ingresso e poche 
vestigia di alcuni freschi quasi del tutto scancellati. La foto- 
tipia annessa a questi ricordi, riprodotta da una fotografia, la 
rappresenta nel suo stato attuale. 

Inviato ne* suoi primi anni presso lo zio Pietro Passerini 
in Firenze, e probabile che Benvenuto vi restasse fino alla 
morte di costui nel 1346, e cbe quivi avesse opportunitjt di 
attendere agli studi sotto il Boccaccio, forse ne' due anni dal 
1342 al 1344, ne^quali questi si restitui e dimor6 in Firenze. 
In piu luoghi del Commento egli lo chiama suo precettore, 
e lo ricorda con affettuose espressioni : Smvismnus BocccUius de 
Certaldo (^). — Vir placidissimtis Boccatius (*). — Atidivi a bono 
Boccatio de CertaJdo, cui plus credol^). — Johannes Boccatius, 
verius bucca aurea^ venerabilis prceceptor meus (*) ; — e simili. 

Alla morte del Beato e a credersi che Benvenuto, tuttora 
giovanissiroo, si restituisse in Imola, prima di andare a Roma 
per la ricorrenza del secondo Giubileo, al quale egli dice : 
sicut vidimus in MCCCL, cucurrit maxiina muUitudo ex omnSm 
regionibus et nationibus obedientibus Ecclesiw Bomance (^). 

Da queir anno sino al 1365 non si ha di lui alcuna 
traccia, ma pu6 congetturarsi che fosse tornato a Firenze, ove 
il suo prediletto Boccaccio erasi restituito, e vi restasse degli 
anni coltivando lo studio, legandosi di amicizia con Colucdo 
Salutato, col Petrarca, quando questi recovvisi in su lo scorcio 
del 1350, con Alberto degli Albizzi, con Antonio da San Mi- 
niato e con altri co* quali fu di poi in corrispondenza lette- 
raria, ed acquistandovi quella piena conoscenza di Firenze, 
della vita fiorentina, e de* fatti contemporanei, che tanto poi 
gli giov6 nel Commento del Poema. Della sua osservazione su 
tutto si ha un saggio nelF aver egli notato la bellezza di una 



(') Vol. I, pag. 35, Inf. L 

(•} Vol. m, pag. 171, Purg. VI. 

(") Tol. n, pag. 6, Inf. XVUI. 



(*) Vol. III, pag. 169, Porg. VI. 
(•) Vol. V, pag. 164, Par. XVI. 



Dl BENVENUTO. XXV 

statua di Venere, conosciuta di poi col nome di Venere Me- 
dicea, ch' egli vide in una casa ])rivata : Ego aulem vidi Flo- 
rmtuB in dotno privata statuam Veneris de niarmore mirabilem 
in eo habitu in quo oUm pingebatur Venus. Erat enim mulier 
speciosissima nuda, tenens manum sinistram ad pudenday dexteram 
vero ad nummtUas, et dicebatur esse opus Polycleti (^). 

Nel 1361 doveva certamente essere in Imola o piu pro- 
babilmente in Bologna, dove la voce della sua dottrina Y aveva 
gia preceduto, a segno che, sebbene giovane, Gomesio Albornoz 
lo richiese di scrivergli quel compendio di storia romana ch' egli 
intitol6 Romukon. 

In quel torno mori Com{)agno, non trovandosi piu atti 
rogati da lui dopo il 1363, e Benvenuto avendo preso parte 
nelle cose pubbliche della sua patria, n ebbe in cambio chiara 
prova della stima nella quale lo avevano i suoi concittadini. 
Perciocche le perturbazioni ed i trambusti ai quali Imola 
trovavasi per il mal governo degli Alidosi, avendo spinto gli 
Anziani — una am dmdecim ex sapientibus civitatis — a de- 
cretare \ invio di oratori al Sommo Ponteiice in Avignone, 
Benvenuto fu nel novero de* cinque oratori prescelti dal voto 
popolare il 20 marzo 1365, giusta \ atto originale che si 
conserva nell* antico Archivio del Comune. 

Ad Avignone convennero altresi il Boccaccio inviato da 
Firenze, ed oratori da altre parti d* Ita)ia, per indurre il Papa 
Urbano V a recarsi a Roma; e Benvenuto ebbe opportunita 
d* incontrarvi il suo diletto precettore, il Certaldcse, e di strin- 
gere vieppiu col Petrarca quei legami di amicizia, che ruppe 
solo la morte. 

Tornato dall* ambasciata in patria, e a supporsi che non 
fosse stato bene accolto dagl' Imolesi, o che non fosse accetto 
a coloro che nel frattempo eransi impadroniti del potere in 
citta ; perciocche non solo non lo vediamo piu in alcun uffizio 

(*) Vol. III, pag. 280, Purg. X. 



XXVI DELLA VITA E DELLE OPERE 

pubblico, ma sembra sia stato ben poco in Imola fino alla sua 
morte ; e I* indignazione ch* egli aveva nel cuore gli scoppia 
fuori lalvolta nel Commento. Su quel verso: O Roniagnuoli tor- 
nati in bastardi, egli esclama : Nimis curialiter loquitur iste : immo 
debuisset dixisse, in ^rios, imtno in mulosy specie permiUata (^). 
£d innanzi, commentando il verso : Che ffid lo incarco di la giii 
mi pesa, egli scrive : « Poeta noster a juventute fuit superbus 
ratione nobilitatis, scientiae, et boni status; sed certe bene por- 
tavit onus suum in vita, onus dico exilii, paupertatis et in- 
vidiae aliorum. Et cef^te de me audeo dim^e cum bona conscientia 
Hlud idem, scUicet, quod fui aliquando magis superbus quam 
invidus; sed certe jam bene portavi saxum in mundo \^).y) 

Gli anni corsi dal 1365 al 1375 segnano un periodo di 
grande attivita nella vita letteraria di Benvenuto. Dimor6 prin- 
cipalmente in Bologna, ove da Imola tramutossi verso il 1366, 
occupandosi delF iiisegnamento, lavorando per la esposizione 
de' classici latini, e tenendo viva corrispondenza co' piu chiari 
letterati suoi contemporanei. II Liber Augustalis; i commenti su 
le Tragedie di Seneca, su Valerio Massimo, su la Farsaglia 
di Lucano, su la Buccolica del Petrarca, e perfino il Com- 
mento su Dante iurono tutti elaborati in que' dieci anni. AI 
Petrarca chiedeva se la poesia fosse a considerarsi fra le arti 
liberali; ed il Petrarca, sebbene gia gravemente amroalato, 
gl* inviava in risposta una lunga lettera, che porta il pregio 
riferire qui per intero. 

c( Benevenuto Imolensi Rhetori S. Ad respondendum literis 
tuis, nec corporis valitudo, nec spatium temporis suppetit ; quae 
multorum ergo verborum erant, si potero, paucis expediam, 
quae si satisfecerintgaudebo. Alioquin {)aratior sim semper audire 
quam dicere, et discere quam docere. Quaeres, nec immerito, ars 
haec, quam quidam nobis tribuunt et quam fateor a tenera aetate 
dilexeram, an liberalium una sit. Dico inter liberales minime nu- 

(*) VoL III, pag. 389-90, Porg. XIV, 99. 
{*) VoL III, pag. 370, Purg. XUI, 138. 



Dl BENVENUTO. XXVII 

meratam, sed super omnes liberales esse, omnesqae complexam, 
quod et si multimode probari possit, sufficit tamen ad probatio- 
nem, Foelix Capella, de omnibus septem poetice agens sicut nostri. 
Nec te moveat quod in numero liberalium non sit, inter quos 
neque theolc^am, neque philosophiam novimus, magnum est 
inter magnas esse, sed interduro maius excipi sicut e numero 
magnorum civium, principes excipitur, liberales quidem ha- 
bitum scientiae ; humano inchoant in animo, innominatae inter 
eas, alis inchoatum per6ciunt et exomant. De reliquo non 
muto sententiam, quam in invectivis posui; quicquid contra 
poetas iuste dicitur, scsnicos notat, namque dicis Boetium contra 
poetas, qui citatur testis, scaenicum non fuisse, et ego fateor, 
et fatendum esse viri cogit auctoritas quid ergo, non scriben- 
tem, sed stilum philosophica notat increpatio. Erat enim stylus 
elegiacus, sc^nicis rebus et amatoris aptior, bic quasi insciam, 
quid intenderet, philosophiam fingitur movisse, ut in verba illa 
prorumperet, quae si omne poeticum, sine exc^ptione damnasset, 
uequaquam ille non doctus modo, sed sanctus vir usque in 
finem operis, coeptum stylum et scsenicarum meretricularum 
consortium tenuisset, multa enim per totum poetice dicta sunt, 
neque rursus id mirari convenit, magnos nonnunquam viros, 
non ridiculo tantum, scd obscoeno etiam usos stylo, qualia sunt, 
in Saturnalibus illa Platonica, quae mallem tantus pbilosophus 
tacuisset, fert interdum error, quidam interdum fervor animi, 
quo non decet, et quanquam res malae sint, stylus tamen est 
bonus, et ars irreprsehensibilis, si ad foeliciorem materiam con- 
vertatur. Ad hunc ergo modum accipio, quicquid usquam contra 
poetas didtur, ut contra scsenicos dictum sit, non a sanctis 
modo, sed ab ipso etiam Cicerone, quo nemo alius, non poeta, 
plura pro poetis dixit, nec tamen inficior, etiam alios inepta 
quxdam, immo multa dixisse, de quibus^accipi possit. Quod ais 
scripsisse Hieronymum, quod scilicet daemonum cibus est sermo 
poeticus, homines enim erant subiacentes erroribus, et non 
solum homines sed pagani, alioquin si simpliciter accipimus. 



XlYni DELLA YITA £ DELLE OPERE 

multum hoc cibo pastus est ipse Hieronymus, sic in omnibus 
scriptis suis poeticum sapit stylum, quod ipsemet intelligens, 
de hoc ipso non ociose alicubi sese excusat. Sspe quidem me 
fatente poetarum sermo malus est, quidni autem, cum et 
vita sit pessima ? quid hic igitur dicam ? et quid putas ? nisi 
quod sentio et quod credo. Poetis id non poetice trihuendum, 
nam et rebus optimis pessime uti aliquos constat, et famosos 
theologos, hsreticos magnos audivimus et morales philosophos, 
pessimis moribus, non hsc artium, sed artibus male utentium 
culpa est. Audebo dicere, si poesis in bonum piumque ingenium 
inciderit, usque ad Ghristi laudem veraeque religionis ornatum 
trahi potest. Si hoc probas, bene habet, at si minus et ego stu- 
dium hoc a tergo liqui, et si quid rectius audicro, non in tuam 
modo, sed cuiuscumque docti hominis sententiam libens ilio. 
Vale. Patavi, in aegritudinis meae strato. V. Idus Febr. (^). » 

A questa lettera, scritta nel Febbraio del 1374, replicava 
Benvenuto con altra sua lettera, importante per le notizie che 
contiene, sebbene non se ne abbia che il seguente frammento, 
pubblicato 1a prima volta da Gieronimo Claricio, Imolese, ap- 
presso airAmorosa Visione del Boccac^io (*). Fu ripubblicato 
da Bastiano Fausto da Longiano dietro la vita di Madonna 
Laura e del Petrarca premessa alla sua edizione del Canzo- 
niere (^) ; o di nuovo dal Betussi nella vita del Boecaccio, in 
fronte alla sua traduzione della Genealogia degli Dei (^). 

c( Litteras tuas de poetis et poesi, amicissime, legi: satis a 
te fuit mihi factum : eoque admirabilius, quo ab SBgrotante scrip- 
tas monuisti: alioqui non mirum foret, quum poeta de poetis 
non posset nisi belle disputasse. Praeter hcTc quum te aegro- 
tantem legerim, non potui, nec possum satis a£Bci moBrore. 



(*) Senilium, XIV, 11. Basile», per Henrichinn Petri, 1554. 

(*) Amorosa Visione con Apologia di Gieronimo Clarido Imolese contro i de- 
trattori della poesia di messer Giovanni Boccaccio. Milano, in edibus ZanneUi 
CasteUionis. 1521, i*". 

(•) 11 Petrarca col Commento diBastiano FaustodaLongiano.Yenena, 1532, 8». 

(•) Venezia, 15i7, 4». 



DI BENVENUTO. XXIX 

At cito, Deo Maximo favente nil desperandum, convalesces, et 
ut in praesentia quippiam, tibi non injucundum scio, ad te scri- 
bam, scias nie anno prceterito extremam manum mnmentariis 
meisy qucB olim tanto opere efflagitasti, in Dantem prceceptarem 
memn imposuisse. Mittam ubi iidum iuero nactus nuntium. £t 
nunc nonnulla hortatu Joannis Boccatii, poetae elegantissimi 
more Graecorum, pro tuarum Eclogarum interpretatione re- 
posuisse scias velim. Quae si placuerint, ea ad te mitto, rescri- 
bas quid animi habeas etiam atque etiam te oro. Mox orna- 
tissimum Carmen Bucolicum Joannis Boccatii, et nonnulla 
alia ingeniosissima ejusdem poetae vulgaria poemata, et si me 
junioris discipulique mei non pudebit more meo interpretari, ut 
nostri temporis tres poetarum principes, tria clarissima et la- 
tinae gr^ecse pariter et vulgaris iinguae lumina, Dantem, te 
ipsum, et Joannem Boccatium, clariora (absit jactantia) reddi- 
disse posteris videar, si ea quae scripsi, scribamque viva (victura 
tamen spero) ad posteros pervenerint. » — Ed altre cose assai, 
soggiunge Claricio, fuori di nostro proposito ivi descrive. 

Taluno, seguendo Y avviso di Apostolo Zeno e del Bal- 
delli, ha creduto che questo frammento sia apocrifo. Lo Zeno 
in verita non pronunzia giudizio ; nelle sue note alla Biblio- 
teca Italiana del Fontanini, su V articolo « II Petrarca col 
Commento di Bastiano Fausto da Longiano, » egli solo os- 
serva : « Dietro la vita del Petrarca e di M. Laura sta una 
lettera latina, non so se spuria o legittima, sotto nome di Ben- 
vennto da Imola al Petrarca (^). » 

AI Baldelli poi fece c< sospettare apocrifo quel frammento 
di lettera, il chiamarvi (Benvenuto) suo discepolo il Boccaccio, 
quando nel Commento di Dante lo dic« a giusta ragione suo 
maestro ; — il non avere in veruna dclle celebri Biblioteche 
d* Europa discuoperto il Commento alV Egloghe del Boccaccio, 
di cui si fa menzione (^). » 



(») FoNTANiifi, Bibl delVEloq. Ital, vol. II, pag. «5. 
{*) VUa di Gio. Boccaceio. Firenze, 1806, pag. S36. 



XXX DELLA YITA £ DELLE OPERE 

Ma in quelF inciso — et si me junioris discipuUque mei mn 
pud^it more meo interpretari — dal quale il Baldelli argomenta 
che Benvenuto chiami Boccaccio piu giovane di lui e suo di- 
scepolo, deve esservi un errore o delF antico copista o del 
tipografo; perch^, se ben si osservi, la sintassi ^ sbagliata 
ed il senso non corre. Gorreggendosi Y originale, secondo sug- 
gerisce il Roncovassaglia, — et si mei junioris discipulique me 
non pud^t — la frase diverrebbe propria, ed il senso chiaro 
e vero. 

Men plausibile fondamento ha Y obbiezione di non essersi 
trovato il Gommento in alcuna delle grandi Biblioteche d'£u- 
ropa, a tutti essendo noto che molti Godici, de' quali si aveva 
conoscenza nel XIV sccolo, siensi dipoi affatto smarriti. Oltre 
a ci6 Benvenuto non dice di averlo scritto, ma che intendeva 
scriverlo ben tosto: Mox; e possibile che poi non T abbia 
punto scritto. E vuolsi anche notare che Gieronimo Glaricio, 
che il primo pubblic6 quel frammento, aveva potuto avere 
opportunita di vedere de* manoscritti di Benvenuto ora irre- 
parabilmente perduti. 

Pochi giomi dopo siffatta corrispondenza, il Petrarca chiu- 
deva i suoi giorni in Arqua, il 18 luglio 1374, senza porre 
r ultima mano al suo poema latino YAfrica, al quale fii prin- 
cipalmente dovuta la sua coronazione in Gampidoglio (^), ma 
che oggidi e quasi affatto dimenticato. Francesco da Brossano, 
genero del Petrarca, ed altri con lui furono di avviso o di 
bruciarlo, o di affidarlo ad altri, che lo rivedesse e correg- 
gesse prima che si pubblicasse. Galdo oppositore di quella mal 
consigliata risoluzione fu Benvenuto, che si adopr6 vivamente 
affinch^ il poema fosse serbato intatto come il Petrarca lo 
aveva lasciato; e ne scrisse allo stesso Francesco da Brossano, 
ad Antonio da San Miniato, a Goluccio Salutato, ad Alberto 
degli Albizzi, al Boccaccio. Le sue lettere sono tutte perdute, 

C) TmAB., Lett Ital, V, pag. 613 e segg. 



DI BENVENUTO. XXXI 

restano per6 le due seguenti lettere di Goluccio Salutato; 
nella prima delle quali, scritta nell* aprile del 1375, lamen- 
tata la morte del Petrarca annunziatagli da Benvenuto, si 
sdegna della minacciata distruzione delYAfricaf e si augura 
che la veneranda presenza di esso in Padova riescisse ad im- 
pedirla. 

« Insignis facundiae viro Magistro Benvenuto de Imola amico 
carissimo et optimo. Non siccas, non intermissas, sed adhuc 
fluentes et continuatas lacrymas hausit Epistola tua, quae a Gne 
literulae quam tibi jamdiu destinavi sumens auspicium, migratio- 
nem illius luminosi sideris, Petrarchae scilicet, elegantissime de- 
plorabat.... Indignor tamen Affric(e fatale ut dicitur incendium 
imminere.... Geterum quod post Pascha te Patavium iturum 
scribiSy laetanter accepi, ut tua veneranda praesentia illam Pe- 
irarchae scholam a conceptis incendiis potenter deterreas. Vale 
mei memor. Florentiae, octavo kalendas Aprilis (^). » 

NelFaltra lettera, scritta nel giugno seguente, Goluccio ma- 
nifesta il dubbio che YAfrica non fosse ancora fuori di pe- 
ricolo; e comunica a Benvenuto la sua nomina a Gancelliere 
della repubblica Gorentina ; il che prova quanta stima ne 
avesse. 

c< Vir Optime. Ne tacitus arguar, tuis facundissimis litteris 
qualecumque responsum ingrate negare, quamvis respondendi 
vinculo voluisse videar, longa contumacia praescribere, licet 
instent inGnitie Reipublic^ curae, quibus ne possim amicis, ut 
hactenuSy in scribendo satisfacere, nimis efficaciter prohibear: 
hac tamen litterula debitum solvam, qua me tui oblitum non 
esse cognosces;' et quantum licet amicitiae militaturum adver- 
tes. £t ab eo quod tua auspicatur epistola incipiam. Verebar 
quorsum illorum judicum forent evasura consilia, quos vide- 
bam in editione Affricae titubare, et adhuc non sum omni 
timore vacuus, quin dubitem ipsos sacrilegas manus in sacrum 

(■) LiNi CoLuai PDERn Samttati EpistokB. FlorenUe, 1743, pars II, p. 3S. 



XXXII DELLA VITA £ DELLE OPERE 

opus illud, ut aliquid subtrahant, injecissc, et corrigendi studio 
eorrupturos.... Nunc autein credo tibi fama divulgante inno- 
tuisse, mihi ad labores, quibus eram adscriptus, et honoreui 
et onus Floreutini Cauc^llariatus accessisse, cui utinam nie 
saltem non nimis indignum reddam. IUum lenim supra vires 
meas quarum parvitatem, debilitatemque cognosco, longissime 
sentio: sed hoc quautumcumque «irduum et inaccessibile, fer- . 
vore \sBisB mentis amplectar, et si (|uam potero, me conabor red- 
dere digniorem.... D<ita Florentia; undecimo kalendas lunii (^).» 

Fra le lettere non edite dello stesso Sahitato, che il Mehus 
trovo ne' Codici Guadagniani e Riccardiani, eranvene due. — Una 
e diretta ad Alberto degli Albizzi, e dice : c( Scripsisti tandem 
quo nihil acceplius meis sensibus Ceri potest, te, ut per manus 
meas, et illius dwini prorms riri Benvenuti mei de Tmola Africa 
c^leberrimi nostri Petrarchae singulari labor, el auguror sin- 
gulare perpetrandae suie fama; pra^sidium publicetur, obnixius 
procurare, de quo tibi solidas gratias refero.... Incitarem ad 
hoc Benvenutum, nisi quod ser Antonius (^de Sanclo Miniato) 
suggessit forsitan ]ioc totum, quidquid fuerit, oneris et ho- 
noris, mihi soli infallibihter tribuendum.» — Un'altra lettera 
e diretta allo stesso Benvenuto, ed in essa gli parla del prin- 
cipio del suo Commento su Dante (^\ 

II gran conc^>tto nel quale aveasi Dante mosse il Comune 
di Firenze a fondare una Cattedra, dalla quale il sommo poeta 
fosse spiegato ])ubblicamente, e con decreto del 9 di aprile 1373 
destin6 a siffatto uflizio il fioccaccio, il quale a' 3 ottobre 
dello stesso anno comincio la sua lettura nella chiesa di Santo 
Stefano. Benvenuto vi si rec6 da Bologna ad udire il suo di- 
letto precettore. In inleriori circuJo est Abbatia mmachornni 
sancti Betiedicti, ctijus ecdesia dicitur Sanctus Stephanus, uhi certiuji 
et ordinatius pulsabantur horw, quam in aliqua alia eccksia ci" 
mtatis; qum tamen hodie est satis inordincUa et neglecta, ut vidi 



(') Salutati Epistolof, pars II, p. 41. 

(') MEHiSy Vita Ambr, Camald,, I, pag. cccxxxv et gcclxx. 



DI BENVENUTO. XXXm 

dtm audirem t^enerabilem prceceptorem meum Boccacmm de Cer- 
taldo hgerUem islum nobilem poetam in dicta ecdesia (^). La sua 
andata dovette aver luogo tra gli ultimi mesi del 1373 ed 
i primi del 1374; perciocche dalle lettere del Salutato sap- 
piamo che non era in Firenze dalla morte del Petrarca, nel 
loglio 1374, sino al luglio 1375; ne piu tardi potette esservi 
prima della morte del Boccaccio, seguita nel dicembre 1375» 
dicendoci egli stesso che in quell* anno era in Bologna : Nam 
m MCCCLXXV, dum essem Bononice, et kgerem librum istum (^). 
— Laonde e probabile che vi fosse andato per la lezione inau- 
gurale, e vi fosse restato sino alla Gne di queli* anno. 

11 Tirabosclii narra che Bologna, imitando presto Y esempio 
di Firenze, chiam6 Benvenuto a leggervi Dante, e che a questa 
lettnra sia dovuto Tampio Ck)mmento che scrisse; non dice 
in quale anno vi fosse stato chiamato» ma dalla sua espres- 
sione pu6 dedursi che, a suo credere, ci6 fosse stato nel 1375 (^). 
£ per6 fuor di dubbioy da quello che e detto innanzi, che 
Benvenuto cominci6 le sue ietture su Dante molto prima che 
fosse chiamato ad esporlo pubblicamente in quella celebre 
Univerritiiy ch' era allora frequentata da tutte le nazioni co- 
nosciute ; e che il Commento era gi^ finito da un anno quando 
egli offrl d* inviarne copia al Petrarca. £ del pari indubitato 
che egli and6 sempre aggiungendo al Gommento negli anni 
posteriori, probabilmente finche egli non invi6 airEstense 
quelia che chiameremo V ultima corretta ed accresciuta edi- 
zbne del suo lavoro. G6 risulta evidente da varie allusioni 
a fatti posteriori al 1375 non solo, ma sin presso al 1380; 
come a modo d' esempio, allorch^ commentando i versi 82-84, 
Inf. XIX, dopo aver parlato delF elezionc di Glemente V che 
tramut6 la Sede in Avignone, e maltratt6 tutti i Gardinali 
italiani, soggiunge che al paragone, Hodie esset dignissimum 

{') Vol. V, pag. 145, Par. XV. 

O VoL I, paf. 533, Inf. XV. 

(*) SUjHa deUa Lett. Ital., Y, pag. 510. 



XXXIY DELLA YITA £ DELLE OPERE 

et sanctissimum cum quidam faveant antqHipcB Gdmnensi viro 
omnium viiiosissimo (^), il quale fii proclamato antipapa nel 1378. 
E di Quovo neir alludere alla distruzione del Mausoleo di 
Adriano, Castel Sant' Angelo, esclama : Sed proh dolor ! Istud 
sumptuosum opus destructum et prostratum est de anno pr(B- 
senti MCCCLXXIX per Populum Romanum, quia fueral a/t- 
quandiu detmtum per fautores Roberti cardinalis Gebennensis (*). 

Sitfatta allusione ad avvenimenti piu recenti trovandosi in 
tutti i^Godici riscontrati, pu6 ragionevolmente dedursene che 
sieno tutte copie delF ultima edizione del Gommento. 

Benvenuto ricorda ch' egli fu dieci anni in Bologna : Bo^ 
nonienses sunt homines carnaks, dulcis sanguinis, et suavis na-- 
turcB, qui super cceteros Italicos familiarius tractant forenses, et 
benignius fovent ethonorant; et ut utar argumento Dantis: non 
qucero cdiam probationem nisi experientiam, quia FUI IBI PER 
DECENNIUM (^). Si noti r espressione FUI IBI, la quale fa 
supporre che non vi era piu quando cosi scriveva ; e di 
fatti il Mazzoni-Toselli negli Estratti dell' Archivio Criminale 
di Bologna, in un libro del 1377, trov6 segnato fra i de- 
bitori delle imposte : Magister Benvenulus de Imola habitator 
FerraricB (*). 

Laonde possiamo fondatamente ritenere, che Benvenuto, 
lasciata Bologna nel 1377, si rifugi6 in que'tempi procellosi, 
in Ferrara, sotto la protczione del marchese Niccol6 U, occu- 
pandosi assiduamente a ritoccare e completare il Commento, 
per fargliene offerta. £ forse fu allora che commcntando i versi 

Se mai coDtiDga che il poema sacro, 
Al qaale ha posto mano e cielo e terra, 
Sl che m* ha fatto per piin aDni macro. 

Par. XXV, 1-3. 



(•) Vol. U, pag. 53, Inf. XIX, 83. 
(■) Vol. II, pag. 8, Inf. XVIII, 32. 
{•) Vol. II, pag. 16, Inf. XVUI, 66. 

(*) RacconH storici, estratti dalV Archivio Criminale di Bologna, ad iUutira'' 
zione deUa storia patria, Bologna, 1870, Tol. 3. 



DI BENVENUTO. XXXV 

gli venne fuori dal cuore : Nec mireris, lector, si atUor diu ja- 
boravilf et si labore macruit in hoc opere aJtissimo componendo, 
quia mihi sknik acddii in ^o exponendo{^). 

Per quante ricerche siensi fatte non si ^ riescito a rin- 
venire alcun ricordo contemporaneo della morte di Benve- 
nutOy nelle patrie mcmorie. Non pochi, tratti in errore dalla 
data MGGCLXXXIX, ch* e nel Godice Estense, della distru- 
zione di Gastel SanfAngelo, la quale istoricamente non ac- 
cadde che nel MGGGLXXIX, secondo porta il Godice Lau- 
renziano, fissarono la morte di Benvenuto nel 1390 ; ma 
sembra molto piu attendibile Y avviso del Gamberini, chc ne 
fissa la morte nel 1380 in Imola. £ notevole che ncl Gom- 
mento non trovasi allusione ad alcun avvenimento posteriore 
al 1379; e nel Libellus Augustalis, probabilmente rultimo 
de' suoi scritti, che si chiude col principio del regno di Ven- 
ceslao eletto nel 1378, mentre viveva ancora il padre Garlo IV, 
Benvenuto scrive: Hodie regnai hic juvenis robustus venator, 
quid facturus sit ignoro. Or Venceslao, che ne* primordi del 
suo regno fece sperar molto di s^, subito travi6 dal buon 
sentiero, a segno da esser soprannominato il beone ed il cru- 
dele: il che Benvenuto, se vivo, non avrebbe certo omesso di 
ricordare nel Gommento, nel Libellus, o in altro suo scritto. 
La peste che infieri di nuovo in Italia, e specialmente nelle 
Romagne, dal 1380 al 1383, fa nascere il dubbio che Ben- 
venuto ne fosse stato vittima, e perci6 sepoito in oscuro iuogo, 
del quale non rest6 alcun ricordo. 

S* ignora se Benvenuto togliesse moglie ; ma ebbe certo 
tm figlio per nome Gampaldino, il quale nel 1398 ebbe a 
piatire con la serva dell* Arciprcte della terra del Polese, 
per danni da quelia arrecati ad una possessione ereditata dal 
padre (*). 



(•) Vol. V, pag. 854, Par. XXV. 

(*) llAiioin-TosBLU, RacconH stoHci, 



XXXYI DELLA VITA £ DELLE OPERE 

Ghiuderemo queste brevi note su Benvenuto con un Elenco 
dcUe Opere di lui, stampate, o tuttora giacenti manoscritte 
nelle Biblioteche. 

I. — Romuieonf hoc est compendium Historiarwn Romanarum post 
excidium Trojm et ab IJrbe condita usque ad Diocktianum 
Augmtum. 

£ un compendio non breve delle gesta dei Romani dalla 
fondazione di Roma Gno alF impero di Diocleziano. Benvenuto 
lo scrisse a richiesta di Gomesio Albornoz, governatore di Bo- 
logna nel 1361-62, e nipote del Gardinale Egidio Albornoz, 
Legato della Santa Sede nelle Romagne. Nel proemio egli dice 
di aver scritto: lUustrium Romanorum.... non omnia quidem, 
sed quw meliora fore crediderim, indita gesta, lucuknto latino 
humili stylo et sermone matemOy... instantia strefiuissimi miUtis 
Domini Gometii de Albornotio yspani, cujus mandalis prius sibi 
dilectus quam cognitus nequeo refragari.... Inmtus quodam modo 
pertrahor ad scribendum juvenilis aetatis imbecillitate, cui ptun 
rimum ignorantia solet esse cognata. 

Del Romxdeon si hanno parecchi codici. Ve nc sono tre 
nella Laurenziana ; altro Godice membranaceo fu esaminato dal 
Mehus nella Biblioteca allora esistcnte di Santa Groce in Fi- 
renze (^). Nella Laurenziana se ne trova anchc una versione in 
francese, fatta da Giovanni Melot, canonico di Lilla, in ser- 
vizio di Filippo duca di Borgogna, in due bellissimi volumi in 
folio pervenuti dalla Biblioteca Palatina. Nella Nazionale poi, 
gia Magliabechiana, ne esistono due Godici di una traduzione 
in italiano, del buon secolo, che fu pubblicata dal dottor Guat- 
teri nclla GoIIezionc di opere inedite o rare dei primi tre se- 
coli della lingua (*). 

(*) VUa Ambrogi Camalduleims, io\. I, p. cccxxxvn. 

(*) II Eomuleo di Messer Benvenuto da Imolat Tolgarizzato nel baon secolo 
e messo in lace dal dottor Giuseppe Guatteri. Bologna, Romagnoli, 1867, a to* 
lumi in 80. 



DI BENVENUTO. XXXVD 

II. — CommerUtm super Dantis poetce Comcediam, 

Gome abbiamo notato nella Prefazione, il manoscritto ori- 
ginale di questo Commento non esiste piu ; ma ve ne sono 
per6 molte oopie. 

Apostolo Zeno, autore d* ordinario molto accurato, afferm6 
che questo Commento servi di fondamento ad alcune novelle 
del Boccaccio, indicate da Domenico Maria Manni nell* Istoria 
del Decamerone (^). Ma il Manni, che riteneva essersi scritto 
il Gommento verso il 1376» non sogn6 mai d'asserire che il 
Boccacdo, morto nei 1375, avesse da quello tratto alcuna delle 
sue novelle. Per contrario, su la Novella VIII, Giom. V, di 
Nastagio degli Onesti, che s* innamor6 d* una giovane de' Tra- 
versari, riporta quelio che Benvenuto ne dice, commentando 
il verso 107, Purg. XIV, ove narrato il fatto, soggiunge: SiciU 
hanesU scrSnt Bocaxcdus, curioms inquisitor omnium delectabilium 
kistorianim (^). 

E lo stesso Benvenuto, commentando i versi 13-15, Purga- 
torio VI, narrato il fatto che forma il soggetto della Novella II, 
Giom. X, soggiunge: Vt pukerrime scribit vlr placidissimus 
Boceatius de Certaldo sermone matemo in libro suo, qui dicitur 
Decameron (^. 

Lo Zeno peraltro si occup6 di Benvenuto come storico, e 
del lavoro principale di lui non disse altro, se non che: « pu6 
nondimeno in qualche conto averci luogo (^) il suo grosso Com- 
mento latino sopra la Commedia di Dante. » 



(*) DiuerL Von., l, pag- S8. 

(') Isioria M Decamerone. Firenze, 1742» pag. 357. 

n VoL m, |Mif. 169. 

(*} CM : fra i laTori storici. 



I. 



XXXVni DELLA YITA £ DELLE OP£R£ 

III. — AugustaUi Ubellus clarismM historid BmevenuU de J3am- 
baJdis de Ymala ad fwbilissimum iUustrem Marchionem Fer^ 
rarice: a JuUo Cmsare ad Vincidaum usque ImperaJtorem 
Carcli filium Augustorum vitam breciier scribit. 

Lo scrisse a richiesta del marchese Niccol6 II d^Este, al 
quale lo dedic6 : Optas^ darissime Marchio^ heroicarum cuUor vk" 
tutum^ posse faciUter intemoscere bona et mala prindpum Ronuh- 
norum utrorumque fine notato cautior fias eminentkm specuh 
exemplorum. Pardx) Ubens^ et calculantis more rem magnam brevi 
oratione sumabo. 

I codid ne erano numerosi; lo Zaccaria ne tF0v6 nella 
Biblioteca dei Padri di Santa Maria in Ck)rte, in Lucca ; nella 
Biblioteca dei Minori Osservanti in Pistoia, ed in quella del conte 
Crispi in Reggio (^). U titolo di sopra notato e secondo il Codice 
Estense (^). U Muratori afferma esservene anche un Codice nel- 
r Ambrosiana, il quale ora non esiste piii (^) . 

Fu stampato fra le opere del Petrarca, al quale venne 
talvolta attribuito. 

Marquardo Frehero lo inseri nel secondo volume Germani^ 
carum Rerum^ colF aggiunzione di altri cinque Cesari fino a 
Massimiliano II, tolti dal libro de* Cesari di Battista Egnazio» 
ma scorretto e mancante» secondo la collazione fattane dal 
Muratori col Codice Estense (^). Enea Silvio Piccolomini» 
Papa Pio II, nel principio della sua Europa dice di aver pro- 
seguito il Libellus Augustalis con le vite di altri quattro Ce- 
sari ; ma siffatto lavoro non si trova tra gli scritti di lui. 
Nella Biblioteca Nazionale in Firenze, ve n' e un* edizione, 
nella quale la dedica e ad Azc^ne, invece di Niccol6 d* Este (^). 

(*) lier litt. per Italittm, pars I, pag. 25, 45, 88. 

(*) AniiquU. Ital., l, p. 1030. (*) AntiquU. ItaL, I, p. 1030. 

(*) ArUiquU. ItaL, l, p. 1030. 

(") CoRifBLiiJS Nbpos, de Vita Catani» tenioris. Sextus Aurklius, de Ftfit 
Cmsarum. BBifyBNUTDS Imolensis, de eadem re. — Libellas qui dicitur AugasU- 
lis.... ad illustrein Azonem rnarchioncm Estensem. Urbe Fsestri, IIII, Kal. Martiiy 
1514, Impressore Hieronynio Soncino. 



DI fiENYENUTO. XXXIX 

IV. — Francisci PetrarchcB BucoKcum Carmen in duodedm Eclogas 
disUnckmi, cum CommetUario Benvenuti RambakU Imolensis. 
— YeneUis, per Marcum Horigonum, 1516, in fol. 

BenyeDQto scrisse questo Commento per oonsigUo del Boo 
caodo» oome egli stesso afferma nella lettera al Petrarca. 

II Baldelli credo sia stato il primo che ne abbia notato 
rimportanza, a rimuovere i dubbi elevati dal Barone de la 
Bastie e da altri prima di lui, intorno alla intelligenza cosi 
deir Ecloga III, nella quale Benvenuto nota che Petrarca non 
ragiona di Laura, ma della morta poesia ; come di que* versi 
dell* Ecloga XI, ne* quali Fusca, una delle tre donne simbo- 
leggianti tre yirtu che yanno a piangere suUa tomba di Ga 
latea, ossia Laura, a Niobe che le dimanda oye se ne asconda 
il sepdcro, risponde: 

Carpe Uer hac, qua nodosis impexa capistrit 
CoUa boum, erebroBque eanwn stA limine parvo 
Videris exeubias, gilvosque ad elaustra molossos. 
iUe hcus tua damna tegit, iamque aspice contra ; 
IRc Gaiatea sita est (*). 

Su' quali yersi Benyenuto oommenta : UUra vadamus, car- 
pamis viam hac parte qum dudt nos ad hcum Fratrum Mino^ 
nitn, quia ibi viddns sepulcnm LauretUB.... Hwc est Lauretta 
anUea PetrarchiBf qua Lauretta natura nil creavit pukhrius. 

n P^cari, nella sua traduzione delle Ecloghe, adottd le 
nole di Benyenuto. 

V. — Lucani PharsaUa cum BenvenuU enarraUonibus. 

Lo Zaccaria ne troy6 un Codice nella Biblioteca de* Padri 
Garmelitani di San Paolo in Ferrara, nelFultima pagina del 
qoale si leggeya : ExpUchmt ExposiUones secundum Benvenu^ 
iwn euper PharsaUa Lucani, compHatm anno 1386 (?), scr^ptof 
1406 (*). 

(>} JM Peirarea. Vireaie, pag. 167. {*) Itsr UU^ fsn i, iMi. IfS. 



XL D£LLA YITA E DELLE OPERE 

Igooro se piu esista e dove ora sia quel Codice. Dubilo 
della data 1386; probabilmentey oome s* e detto innanrii Ben- 
venuto era gia morto da qualdie anno. 

VI.. — SeneccB TragoMm cum adnoUUionOm. 

Lo Zaccaria, che ne trov6 un Codice membranaceo della 
fine del XV secolo, nella Biblioteca di San Harco in Firenze, 
dice: Anmymi qui ftniasse aucUn- qiM)que fuU (^ 
gine inscriptarum, prwfatio imtio Codicis legitur^ in ea autem 
Magister Benvenutus de Imola appellatur (^). 

VU. — Valerii Maximi Dictorum et fadorum memorabHium 
Ubri 1X9 recolkcti Magistri Benvenuti de Imola. 

Codice in folio con la data del 1414» che si conserva nella 
Biblioteca Comunale d* Imola. 

Un Codice cartaceo nc esiste anche neil' Ambrosiana con 
la seguente sottoscrizione : Eocpliciunt Recokcte (sic) super apera 
Valerii Maximi ystoriographi facta Bononie sub excelentissimo viro 
magistro Benvenuto de Ymola scripte per me PhiUppum de Vale 
natum quondam Barthokti de Vale de Querzola in castro Heriborie 
sub annis Domini in (sic) MCCCLXXXIII. Indicionis sexte. 

II Guatteriy neila prefazione alla sua edizione del Romuko, 
attribuisce anche a Benvenuto le due seguenti opere che sono 
neir Ambrosiana, delle quali per6 par chiaro ch* egli npn ne 
fosse r autore. 

VIII. — Incipit Cronica (sic) a prindpio mundi 
luque ad adverUum Christi. 

£ divisa in 24 libri ; nella sottoscrizione del 24"^^ ha : 
Eocplidt historia de moribus el vita philosophorum, qucB est td- 
tima primi vohminis ; ma il secondo volume non ^ nella Bi- 

(<) Iter mt., pm l, pag. 67. 



DI BENVENUTO. XLI 

Uioteca. N^ in principio, ne in fine, ne nelle sottoscrizioni 
dei singoli 24 libri y* ha nome d* autore. In fronte al primo 
foglio una mano del secolo XVI ha scritto: BmveniOi Chr(H 
fttbtm; ma in un foglio volante insertovi di mano del se- 
oolo XVIIIy nel quale sono trascritti due capitoli del libro XIV, 
si nota al margine : Ex Chronico Benvenuti, sioe melius Bencii; 
e nel Catalogo il manoscritto e indicato come : Benvenutus 
sice Bendm Alexandrihus Chronicon a principio mundi usque 
ad advenhm Christi. Da ci6 e da alcune parole del Muratori 
nella Prefazione ai Rerum ItaHcarum Scriptores sembra possa 
ritenersi essere opera di un Bencio o Benzio citata da Gual- 
▼aneo Flamma. 

IX. — Benvenutus de Rambaldis opuscuhm de urbe Mediolani. 

£ un piccolo Codice cartaceo del secolo XV. 11 Sassi, pre- 
fetto deir Ambrosiana fino al 1751, vi appose di suo carattere 
la seguente nota : Benvenuti de Rambaldis Imolensis qui seculo 
XIV floruit. Vuolsi per6 notare che questo opuscolo non e che 
oopia di una parte della Gronaca suindicata. 

G. F. LAGAriA. 



COMENTUM INFERNI. 



SPI£GAZION£ DELLE ABBREYLmONI. 



£. = Codioe £steiise. 
S. = Codici Sirozziani 

116. = Codice Gaddiaoo. Inferno i ,. , • 

^ . . > nelu Laoreaziaiia. 

117. = » » PDrgatorio 

4. = Codice, Plut. XLIII, n. lY. Paradiso 



COMENTUM SIVE 8CRIPTUM super librum 
jprimum, qm inUtulatur Infemus Sacri poematis 
cekberrmi poetce Dantis Aldig}urij\ ad clarissimum 
Frincipem Nicolaum Marchianem Estensem^ etc. C^ 



Hic nitet Eslensis Nicolaus laude sub ista, 
Ghnia Magnatum, generis fulgore serenus, 
Sed virtute magis cerlati^) superare regentes^ 
Quos sua subliniis vincit clementia morum, 
Qua decus eocimium similem non comperit usquam 
Italicos inter proceres, Dominosque potentes. 

(*) 

y uoNiAM, praeclarissime Princeps, testante Philosopho 
in sua poetria, jocundissima ars poetica ab ipsis naturse 
principiis ab animi (^) nobiiitate manavit, cujus opera 

(') S. Estensem per disertissimiim ct egregium Grammaticas professorem 
Magistmm BeneTenatam de Imola sermone lucido compilatum. 

(*) £. Indpit Commentum Magistri Benevenuti de Ymola super Infemam 
Dantis de Aldigherijs de Florentia poets, et primo epitaphium Dantis, secundo 
origo dominomm Marchionum Estensium. 

Epilaphium Dantis. 
Jura Monarchi» superos phlegethonta lacusque 
Lustrando cecini yoluerant fata quousque. 
Sed quia pars cessit, melioribus hospita castris, 
Auctoremque suum reddil felicior astris, 
Hic claudor Dantes patriis extorris ab oris, 
Quem genuit parTi Florentia matcr amoris 

Hic nitet Estensis Nicolaus laudc sub isla, etc. 
(*) E. certa. 

(*) S. Prohemiom ^imum ad eumdem. 
C) E. ab omnl. 



2 INTRODUCTIO. 

efQcitur ut illustrissimorum virtus extincta virorum fiat 
perpetuo rediviva, tubae poetic3e praeconio totum praedi- 
cata per orbem, cujus ope C) nunc egeret (*) iilustrium 
tuorum fama (^) majorum, jam in tempore semisepulta (*) 
penuria poetarum, quorum copia, proh dolor!, aetate 
nostra rarior est foenice ; foenix siquidem unica in orbe, 
et in unica regione reperiri dicitur a magnis sapientibus, 
licet nobis ignota; poeta vero hac tempestate nulius 
usquam agnoscitur. Tuorum, inquam, inclita gesta omnis 
eximius vates materiam haberet (^) uberrimam. Ut enim 
perstringam plurima paucis, Azzo primus inclitus olim 
Princeps, forma corporis, animi virtute praepoilens, pri- 
mus feracissimse Ferariae principatum adeptus, anti- 
quissimae Mantuae, quae Marone I^tinorum clarissimo (^) 
gaudet alumno, protector egregius, nobilis Veronae regi- 
men sibi sponte collatum, sed mox vi et fraude hostium 
ii^juste extortum, justa ira et indignatione fremens, equestri 
Marte collatis signis, infestis partibus debellatis, tam pru- 
denter quam potenter resumpsit amissum, ubi egregio- 
rum operum et vitae finem l^) feliciter posuit. Aldro- 
vandinus ejus primogenitus , magnanimus adolescens, 
Marchionatus Anchonae titulum promeruit, militantis Ec- 
clesiae hostibus triumphatis, in ipso flore juventutis extin- 
ctus, decus insigne virtutis (®), eximiae pietatis. Azzo se- 
cundus, ejusdem primi Azzonis filius, vir strenuus bello, 
prudens consilio, romanac propugnator Ecclesiae, velut 
olim romanae libertatis divinus ille Scipio victor Hanniba- 
lis, domitor Carthaginis, Italiae liberator, tremendas vires 
insolentissimi Federici secundi, qui non minus triginta an- 
norum curriculo romanam afflixit Ecclesiam, quam olim 



(*) £. e S. opere. O E. egent. 

C) £. facta. (*) £. fere sepulU. 

(') Mur. habet. (*) £. cfarigsimorum. 

C) S. seriem. (*) £. el eximi«. 



INTRODUCTIO. 3 

inartius Haonibal roraanam rempublicam sedecim anno- 
rura spatio cupidissime lacessivil, apud victoriam victor ar- 
mipotens pro magna parte confregit: quo principe Federico 
post Karotum raagnuni nemo major ac (') formidolosior 
roraanum imperium lenuit. Nec rainori virlute et felici- 
tate hic excelsus Azzo cruentam superbiam acerrimi 
Ecerini (*) prfefato Federico fa'derati, qui ut olim Dionj- 
sius ferox Siciliam, ita Marchiam Tarvisinam omni (■') 
suppiiciorum genere labefecit tortor iniquus, pro maxiraa 
parte delevit, potenti Patavo sibi prius erepto, demura (*) 
apud Adduam i,'^) tyranno saivissirao strato, et cum orani (^) 
exultatione justorum morlis C) ergastulo mancipato, ia 
quo infelicem animam, si fides est, patri diabolo, ex cujus 
stirpe creditur ortus, reddidit ajtcrnaliter cruciandam. 
Obizzo (^) primus natus ex Raynaldo dicti Azzonis secundi 
filio, (*) in secundi carcere Federici, cujus altam polen- 
tiam nec Germania capiebat, nec tolerabat Italia, non 
contentus animosam virtutem suam intra Padi claustra 
et Adria: litora coartari, ad Regium Lepidum Mutinam- 
que bellacem su£ dexterfe potentiam extendit, utriusque 
jure ('") potitus imperio, Karoli primi veteris contra Man- 
fredum Fcderici natura non minus patre infestum Ec- 
clesiae incilator et adjutor extitit (") indefesse usque ad 
victoriara illius meritum debitumquc Iriumphum. Azzo 
tertius, praedicti primi Obizzonis filius, magniGca multa 
strenue gessit, pelitor gloria', contemplor pecunia;, Bo- 
noniam oputentam, Parmamque potentem variis bellis 
quassavit. Hujus Azzonis tertii Aldrovandinus frater egre- 
gius incUtara prolem genuit Raynaldum, qui Ferariara 



[■) E. ant. 
(*) E. oinnium. 

(*) UuT. Abdutiu. - E. AdrN 
Cl 111. HirUt. 
(■) K. niio. niDrtuo in. 
C) E. nlilll «daiiutm 



(') Mur. Eccelini. 
[>) E. deinde. 
(*) E. omniuin. 
(') E. Opizo. 
("J E. utriutque urbii. 



4 INTRODUCnO. 

a Gallorum C) avidis faucibus liberavit, magna sanguinis 
madens ultione, et Nicolaum fratrem, cujus tu fers no- 
men, virorum utique amantissimum, ex eorum bar- 
bara (^) captivitate detraxit. Genuit et Obizonem patrem 
tuum, praepotentem et magnificum Dominum Ferarias, 
MutinsB, ParmsB. 

Quamvis autem illustris tuonim proavorum prosapia 
insigni antiqua generositate refulgeat {% de cujus vetusta* 
tis (^) primordialibus initiis memoria non extat, clarissi- 
morum tamen regum affinitatem(^)cumulatius honestatur: 
Roberti, sciiicet, serenissimi, patrum nostrorum tempo- 
ribus Siciliae regis, quem post Salamonem sapientissimum 
prsBdicat constans opinio plurimorum : et Andreae regis 
Hungariae, cujus uxor Beatrix, primi Aldrovandini filia, 
vere beata, si virtus heroica beatum {^) efficere potest, 
mulier animosa, a paterna et avila nobilitate non de- 
gener, viro suo rege sene fato functo, ex illius semine 
suo jam utero tumescente, virilem iiabitum mutuata, ut 
temporis necessilas suadebat, custodia privigni solerter 
elusa, in Germaniam commigravit, unde ad patrios C) 
lares et tutior et libsrior remearet (\ 

Praetereo rescripta Principum, priviiegia Pontificum, 
quibus tuo generi plus eximiae claritatis accrevit. Et ne 
plura tuorum praedecessorum gesta memoranda percur- 
ram, quamvis clementia et liberalitas, propria virtus 
Principum (^), haeredilaria ipso jure naturae in Estensi 
familia semper eluxerit (^^), in Te tamen utraque tota con- 
fluxit inconvulse tuo pectori radicata; ut omiserim cae- 
teras, aequitatem, prudentiam, modestiam, constantiam, 



(') Muratori stampa — Catalanorum ; ma nel Codice ^ — Gallorum. 

(•) E. barbarorum. O E. prsfulgeat. 

(*) S. Tetustatc. ' (") 8. e 116, affinitate. 

(•) E. beatam. C) E. primos. 

(') Mur. stampa — commeavit, ma il Cod. E. ha — commearet. 

(*) S., 116 e E. quasi hsreditaria. ('*) Mur. stampa — effulserit. 



INTRODUCTIO. 5 

quae nec successibus prosperis insolescit^ nec adversis 
hebescit. Tu florentem aetatem praeciara morum indole 
praesignisti : robusta vero, ingentibus celebrata trophoeis, 
de viciorum hostiiitate merentius triumphavit, juxta prae- 
sagium tui nominis gloriosi: Nicolaus namque viclor 
laudabUis interpretari (^) dicitur a quibusdam. ergo te 
felicem ! de cujus magnitudine animi praestatur bonis 
praemium, reis remissio sa^pe, a quibus (^) atrocissimas et 
intolerabiles injurias recepisti (^) etiam a clementissimis 
severissime (*) vindicandas; ut de te dicere audeam, quod 
de Caesare inquit Cicero: mlla de virtutibus tuis mqfor 
misericordia esL Hinc(^) te, clarissime Marchio, motum reor, 
ut illius fulgentissimi solis, Dantem loquor, cujus perspicui 
ingenii radiis, suorum meritorum praevio lucifero, no- 
ster orbis Italicus praecipue illustratur, flgmenta evolve- 
rem(^), flgmentorum integumenta eiiciens (^), elucidans et 
obscura variis velata flguris, multipiicibussensibus involuta 
latentibus. Hic namque historica et poetica, hic naturalia 
et moralia, hic ardua et inflma, hic antiqua et no- 
vissima, hic, ut breviter dicam, divina pariter et huma- 
na(®). Nec ambigo quin diversi diversa sint dicturi pro 
animorum affectione tam dissona, tam (^) adversa. Quid- 
ni? Opus quippe(^°) est vuigarium linguis et injuriose 
laceratum, qui etiam excellentissimos literatorum stilos 
temere carpere non verentur ? Mihi tamen suffecerit 
peritiorum ac Tui acquiescere votis, cujus praeceptis, 
Tibi prius dilectus quam notus, nequeo contra ire. Non 
est autem propositi mei in hoc opere omnium exponen- 

(*) £. solet, al dicitur. ('} E. quamquam a quibusdam. 

(*) £. accepisti. (*) £. severissimas judicandas. 

(•) E. Hic ; Mur. Heic. (•) S. efolTens. 

O £. elicerem, elucidans etiam obscura. 

(*) Mur. aggiunge: comprehenduntur. (*) E. quam diversa. ^ 

C*) E. Quid modo ? opus ne est Tulgarium linguis iniuriose, qui etiam ec. 
— Mur. opua ne esl respondere Tulgarium linguts iniuriosis, qui etiam ec. 



6 INTRODUCTIO. 

tium dicta refellere erronea, ridicula^ falsa, aut saltem 
aliena, et omnino imperUnentia facto. Et cum brevis in 
omnibus esse soleam, necessario forte nimius yidebor 
interdum, quoniam multa et magna impossibile est bre- 
viter explicare. Igitur porrigam manum trepidam ad tam 
grande opus, in nomine sanctissimae atque individuae Tri- 
nitatis sic exordiens. 



Nescio qua lenui sacrum modo carmine DatUem 
Eloquar insignem studUs, quem celsa per orbem 
Explicati^) ceterno memorandum nomine virtus. 
Nam, postquam patrios Florentia sceva pencUes 
Linquere conspicuum jussit sine crimine civem^ 
Fortuna quatiente steUt^ sortemque{^) superbam 
Exculiens semper misero, securus in orbe 
Viodty el innumeros toleravil mente labores. 
Ipse hominum rerumque palrem, qui cuncta gubemcU 
Imperio, el lati solus tenet aurea mundi 
I/yra mami, cui semper erit sine fine potestas, 
Agnovit sine more (*) Deum, vitamque per omnem 
Impiger^ anguslus{^) operantia sidera terris 
Stelliferi secreta poli, quibus astra fruantur 
ConsUiiSy ccelo novit divinus ab alto. 
Arlibus ingenii redimitus acuminel^) septem 
Exhausit sacras Musarum e fontibus undas. 
Hinc C) sacris animalus aquis quce (®) dura cadentes 
Prcemia dignoscant miseri, quibus ipsa (^) salutem 
Pcena ferat sceleris, quos gratia collocet altis 
SedibuSy audaci cecinit sub tegmine cantu. 
Scribere non possem viduas quot fleHbus artes, 

(') S. ha qui: Carmina in laudem poetc 

n 116, Exlulit. (') S. fortemque. 

(*) Cos) tuUi i Codd. (*) S., £. c 116, an^stis. 

n 116, culmine. f) £. Hic. 

(*) £. quam. (*) £. ipse. 



INTRODUrTIO. 



Quotque novem Hfiisas lacrimis sufnere dolores 
Cum rapuii mors sa-va inrum, sed fama superstes 
Gentibus extiiictum memoral, populumque per omiiem 
Vivet, el leterno referrelur Inudihiis (ero. 



Ipse est mare imouians, utuiique venienliim indigen- 
ftfl* replens (') ajfluenier et copiose. Averrois commenta- 
tor super Poetriam Aristotelis. 

Quoniam juxta sententiam Philosophi XII metaphy- 
aca; (^} : meUus est scire pauca de rebus nobiHbus, quam 
multa de ignobilibus, ideo cominendaturus (^) nobilissimum 
poetam, qui csterorum pocmata illustravit, nc dicam 
superavit, ex verbis propositi thematis tria breviter colligo, 
quse celeberrimi hominis inclitam glortam pr^edicant et 
extollunt; quorum primum est profunditas admirabilis; 
secundum, iitilitas dcsiderabilis; tertium, fertilitas inella- 
bilis. Primum tangitur iu autoritate pra_'missa cum di- 
citur: ipse esl mare inundans. Secundum, cum subjun- 
gitur ; undique venientium indigentias replens (^). Tertium, 
cum subinfcrtur: afjluenter et copiose. Circa primum bre- 
viter (") advertendum, quod in poemate prajclarissimo 
Qostri autoris immensa atque inexhausta profunditas re- 
peritur, ut de se ipso Dantes dicere possit illud Eccl. XXIV. 
/b profundum abyssi penetfaoi, et iii fluctibus maris ambu- 
lavi. Ilic namque poeta peritissimus, omiiium coelestium, 
terrcstrium, et inlernorum profunda C) speculabiUter con- 
templatus, singula quaHiue descripsit historice, ailego- 
rice, tropologice {% anagogice, ul merito de ^ns upere 

b' qui : Seraio su[ier nialeris per BEtnveniiliim dc Iniola comenlalorem 
(') K, sccundo roelapliysicorum. 
Ci li. profundo cl Epcculabililer- 




8 INTRODUCTIO. 

totius sapientiae et eloquentiae plenissime dicere possim C) 
illud Ugonis de sancto Yictore in suo Didascalicon : hic 
parvulus suave i^) lactalur, hic adultus affluenlius educatur, 
Mc gymnosophislce trivkdes, hic didascaii quadriviales, hic 
legum professores, hic astronomice perscrutaiores, hic tanr- 
demproficili^) omnis scientice cultor. Hoc autem facile lique- 
bit cuique vires poetice (*) conlemplanti. Ut enim (^) te- 
statur Aristoteles in sua Poetria: Omne poema et omnis 
oratio poetica aut est laudatio, aut vituperatio ; omnis enim 
aclio et omnis mos (^) non versatur nisi circa virtutem et 
vicvum. Unde Averrois commentator ibidem: Animce no- 
biles et virtuosce naturaliter adinvenerunt primo artem 
carminum ad laudandum et efferendum facta pulcra ei 
decora : animce vero deficientes ab his in nobilitate adinve- 
nerunt carmina ad vituperandum et detestandum facta 
turpia et inhonesta. Et subdit: quamvis fiecesse est ei, 
cifjus propositum est detestari malos et fnala, utprobet, el 
laudet bona facta et virtuosa. NuUus autem poetarum 
scivit excelientius aut efBcalius iaudare et vituperare 
quam perfectissimus C) poeta Dantes ; lauda vit siquidem 
virtutes et virtuosos, vituperavit vicia el viciosos; de 
quo merito dici potest illud Proverbiorum XII. De fructu 
oris tui replebitur unusquisque. Nec minus illud, quod dicit 
Ovidius in commendationem Yirgilii principis poetarum : 

Omnia divino cantavit carmine vates. 

Hoc de primo. 

Secundum, quod tangitur in autoritate praemissa, 
est utilitas desiderabilis, utilitas inquam multiplex: uti- 
litas inventionis, utilitas instructionis, utilitas correctionis. 



(*) S. plenissime dicere posset. (') E. sanc lactabitur. 

(*) £. prostat. (*) S. poeticas. 

(') 116, ctiam. — E. ut eTideoter. (*) 116, motus. 
C) S. peritissimos. 



INTRODUCTIO. 9 

Utilitas inventionis maxima patet per Philosophum in 
sua poetria, ubi dicit quod originis poelrice in homine na- 
turaliler duce causce esse videntur : prima quidem, quce 
exisHl in homine a prima nalimtate^ est assimilatio rei ad 
rem, et reprcesentatio rei per rem ; quoniam homx) inter 
ccetera animalia maxime delectatur in assimilalione el re- 
prcBsentatione. Causa vero secunda est delectatio, quam 
homo habet pm- naturam ex metro et symphonia. Et con- 
cludit ibi philosophus: igitur delectatio animce (') ex reprce- 
sentationibus, metris et symphoniis, causa est adinventioms 
artis poeticce. Hic autem poeta perfectissimus convenien- 
tissime repraesentationibus usus est, ut patere potest di- 
scurrenti totum poema ejus ubique mirabiliter figuratum. 
Utiiitas informationis, quoniam secundum (^) sententiam 
Horatii in sua poetria : 

Aut prodesse volunt, aut delectare poetce, 
Aut simut et jocunda et idonea dicere vitce : 
Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci. 

Hic autem poeta prsestantissimus delectabilitatem et fruc- 
tuositatem tam artificialiter contexuit, ut alteram sine 
altera in ejus volumine reperire non possis. Utiiitas cor- 
rectionis per se patet (^) ; legimus siquidem quod Dominus 
mandavit filiis Israel ut spoliarent iEgiptios auro et ar- 
gento, per hoc moraliter admonens ut sive aurum sa- 
pientisB, sive argentum eloquentiae apud poetas invenire- 
mus (*), in usum salutiferae eruditionis verteremus. Hic 
autem christianissimus poeta Dantes poetriam ad theo- 
logiam studuit revocare, qusB tamen de se magnam con- 
yenientiam faabet cum illa : potest namque theologia dici 
quaedam poetria de Deo ; nam testante Philosopho poe^ 

(*) E. est ex. C) E. Utilitas informanU, quam aecondum. 

(*) £. per ae prolMtor. (*) £. e 116, inTenerimu». 



10 INTRODUCTIO. 

te fuerunt primi theologizantes de Deo. Ideo non ine- 
leganter C) de Dante dicere possum id, quod Avefrois de 
Aristotele dicit : adinvenil eum ncUura hiffus artts prin" 
cipem et magistrum. Et hoc de secundo (^. 

Tertium et ultimum est fertilitas (^) ineffabilis. Ars 
namque poetica inter liberales (^) minime numeratur, 
quia omnes supergressa, cunctasque complexa, super- 
eminenter exceilit. Unde novissimus poeta Petrarcha 
in quadam epistola, quam ad me scribit: magnum esl, 
inquit, inler magna esse, sed majus inlerdum excipi, sicut 
ex numero magnorum civium princeps (^) excipitur. Sic 
theologiam, sic philosophiam, sic medicinam inter libe- 
rales non novimus numerari. Haec igitur nobilissima 
scientiarum potissime in nobiles mentes cadere dignatur. 
Hanc enim illustrissimi principes studiosissime coluerunt, 
sicut Julius Caesar, Caesar Augustus, Titus Yespasianus, 
Hadrianus, Scipio Africanus : hanc sapientissimi doctores, 
Augustinus, Jeronimus, Ambrosius: hanc clarissimi phi- 
losophi, Plato, Aristotiles, et Solon legum lator. Ideo bene 
Glaudianus florentinus poeta : 

Gaudel enim virlus testes sibi jungere Musas : 
Carmen amat quisquis carmine digna gerit. 

Dicam ergo, concludens de nobilissimo poeta, iilud Ec- 
clesiastici 39. Ipse tamquam imbres miltet eloquia sapienr 
tice: sapientiae, inquam, verae, de qua Augustinus Vin 
de Civitale Dei circa principium : cum philosophis est 
habenda collatio, quorum nomen, si latine interpretektr, 
amorem sapientice profitetur {% Porro si sapienHa Deus est. 
ut divina autorUm verilasque monstravil, verus philoso- 
phus amator Dei est. Unde magnus philosophus et poeta 

(*) £. Ideo inquam eleganter. (*) £. sit dictum. 

(*) S. Qtilitas. (*) S. liberales artes. 

(') £. potcns excipitur. (") E. interpretetur. 



INTRODUCTIO. 1 1 

Plato, phUosophia, ait in Phaedone, est meditatio morlis. 
Duas autem asserit esse mortes; primam naturae, homo 
enim naturaliter moritur cum anima corpus C) solutum 
lege naturae. Secunda est virtutis, cum sciiicet anima 
adhuc in corpore constituta corporeas contemnit iiiece- 
bras et cupiditatum dulces insidias, reliquasque omnes 
exuit passiones. Hic autem verus philosophus ac poeta 
hanc mortem summopere meditatus eam studuit per- 
suadere mentibus omnium (*) ut mortem sine morte (^) 
feliciter pervenirent, ut in processu operis clarissime 
ostendetur : ad quam nos vocare dignetur qui est mor- 
tfs et vitae dominus in deternum, amen. 

Praemissa commendatione communi tam poetriae quam 
nostri poetae, nunc consequenter est ad iibri(^) literam de- 
scendendum. Ad cujus clariorem intelligentiam (^) quaedam 
evidentiaUa extrinsecus praelibentur ('^). Et primo quaeratur 
quis libri autor: secundo, quae materia: tertio, quae in- 
tentio: quarto, quae utilitas : quinto, cui parti philosophiae 
supponatur: sexto, quis libri titulus. 

Ad primum dico, quod autor fuit Dantes Aldigherius, 
poeta florentinus, et multis vocabulis designatur. Primo, 
a vocabulo propride nominationis (^), vocatus est enim 
Dantes, et merito ; est enim nomen consequens rei (^). 
Dictus est enim Dantes quasi dans se ad muUa, dedit 
namque se universaliter ad omnia, ut patebit in discursu 



(*) S., E. e 116, relinqoit solalum. 
(') S., E. e 116, hominum. 

(') S.,E. ell6,morte faciliter evilarent et ad sternam yitam feliciter. 
(*) 8. qui inserisce : Declaratio literas librique diyisio. 
i') E. nunc convenienter ad libri. 
(*) E. clariorem c?identiam. 
(^) £• eTidentlora Ucet extrinsecus perhibeotur. 
(*} S. nationis; E. denominationis. 

(*) E. Primo enim a Tocabulo propri» denominationis Dantes est yocatus, 
et merlto, quia nomen est consonans rei. 



12 INTRODUCnO. 

hujus operis; et omnibus scicntiis operam dedit, et prse- 
cipue(^) poeticac delectabilissimac scientiarum. Vel dictus 
est Dantes quasi dans theos (^, idest, Dei et divinorum 
noticiam. Nam cum autor iste in viridiori aetate vacasset(^) 
phiiosophiae naturali, morali, et artibus (*) in Florentia, 
Bononia et Padua, in matura aetate jam exul dedit se 
sacrae theologiae Parisius, ubi adeo alte emicuit quod ab 
aliquibus vocabatur poeta, ab aliis philosophus, ab aliis 
theologus. Nullus autem fuit poeta qui paradisum poe- 
tice describeret nisi hic poeta miriGcus ; quod de se ipso 
profitetur secundo Capitulo Paradisi dicens: 

U acqua cK io prendo giammai non si corse. 

Aldigherius nomen est cognationis. Fuit namque Dantes 
majorum sanguine generosus, sciiicet de Aldigheriis (^) : 
quod nomen fuit tractum ab Aldigheriis nobilibus de 
Ferraria, ut dicetur Capituio XV Paradisi, ubi autor 
introducit quemdam nobilem miiitem antiquum praede- 
cessorem suum dicentem : 

Mia dofina venne a me di Val di Pado. 

Constat autem Ferariam esse in Valie Padi. Aldigherii 
autem descenderunt ex Helisaeis; unde idem dicit ibidem: 

Moronto fu mio fratre{% ed Eliseo. 

Et dicitur Dantes Aldigherius quasi alla digerens vel aUa di- 
gerens quam (^) alii poetae. Nemo unquam poetarum, nullum 
excipio {% habuit unquam tam altam phantasiam, aut 
tam nobilem materiam scivit, vel potuit invenire, in qua 
tam eleganter tradit cognitionem rerum humanarum, et 

(*) S. scienti» poelics. (') £. thea. — Gr. ^cov. 

(*) 116, vacaret. (*) £. naturali et moraU in Florenlia. 

(') £. Aldigheriis nobilibus de Ferraria, ut. 

(*) E. mio frate. C) S. plusquam. 

(') £. excipimus, habuit tam altam. 



IMnOIllCTlO. 



13 



divinarum virtutum, et morum, et omnium fere actuum 
humauorum et agibilium [^) mundi. Quod autem quidam 
(iicunt Aligherii, subtrahitur d ex usu ; et quod alii ili- 
cunt Alagiierii, corrumpunt omnino vocabulum. 

Poeta nomen est professionis : nomine siqiiidem poeta^ 
sicut nullum rarius, ita nullum clarius, nullum venera- 
bilius, nullum durahilius. Nam (*) cum CcTterarum rerum 
studia habeantur arte et doctrina; poeta (^) natura ipsa 
valet, et quasi divino quodam spiritu inllatur, ut ait 
Tullius iii Oratione pro Lucio^*) Archia poela pricceptore 
suo. ilujus rei iudicium (^) et argumentum fult in isto 
insigni poeta, quod mater ejus gravida ex eo, non longe 
a partu vijit per. somnium qualis debebat e-sse fructus 
ventris sui, licet tunc sibi et aliis iguotus. Videbatur 
namque iiobili dominse esse sub alta lauro in pralo vi- 
renti apud clarissimum fontem, et hic videbatur parere 
CiUum, qui brevissimo tempore nutritus solum baccis ex 
lauro cadentibus, et unda lucidi [^) fontis, videbatur fieri 
pastor, et iugeniabatur ('') suo posse habere de frondibus 
arboris, cujus fructu fuerat enutritus, et in iiiso co- 
namine videbatur cadere, et ex ipso surgente videbatur 
oriri pavo. E\ qua re tanta admiralio uatat*^} est ipsi do- 
minse, quod somnium (^) rupit. Hujus somnii interpretalio 
hiec esse videtur. Laurus signillcat ipsam scientiam poe- 
ticam infusam a cnelo ipsi autori. Pratum virens est 
ipsa Florentia tlorens, in qua natus est. Fons clarissi- 
miis ("^) eloquentiam luculenlissimam ejus. Quod .snbito 
foctus est pastor, figurat excellentiam ingenii et doctri- 







i') K. Kam ca^lerarum ronin 


1 iluJia hahcntiir. 


l'l E. poeliV», italurii ipsa. 




C) S. Lifioio. 


(>) E. iudiriun). 


f) E. iDcida ftanlU. 


O S. lOlo SI.0 possp. 


0) S. T»rU Ml. 


n l.. son,.-.im .upll. 




- V-. <.5l «■Inciue, 



14 INTRODUCTIO. 

nsd suae, qua pavit animos omnium; non solum enim 
pascil viros, sed infantulos et foeminas, et post delecta- 
tionem verborum pascit intellectus excelsos. Quod cona- 
tur capere frondes significat ingens desiderium, quod (*) 
habebat, laureae obtinendae. Quod (*) ceciderit in ipso co- 
natu significat casum, quem omne^ facimus sine resur- 
gere, scilicet (^) casum mortis. Quod ex pastore oriatur 
pavo, significat opus (*) suae Comoediae, quae recte assi- 
milatur pavoni ; quod potest multipliciter patere. Primo 
namque caro pavonis (^) odorifera, et quodammodo in- 
corruptibilis : ita sensus istius libri, quomodocumque 
capiatur, sive superficialiter, sive sent^ntiaiiter, est odo- 
rifer, idest delectabilis, continens veritatem simplicem et 
incorruptam, et quanto magis discutitur, tanto magis 
reddit odorem incorruptibiiis (®) veritatis. Secundo, pavo 
habet pennam pulcerrimam, qua ejus caro vestitur et 
ornatur, et habet centum oculos in pennis : ita litera 
ipsa, variis floribus et diversis coloribus adornata, vestit C) 
sententiam, quae habet centum oculos, idest centum ca- 
pitula {\ sive cantus. Tertio, pavo habet turpes pedes, et 
mollem incessum : ita ipse stylus, quo tamquam pedibus 
ipsa materia consistit et firmatur, turpis videtur respectu 
literalis, quamvis in genere suo sit pulcerrimus omnium, 
et magis conformis ingeniis modernorum. Vel pedes tur- 
pes sunt carmina vulgaria, quibus tamquam pedibus sty- 
lus currit; quae sunt turpia respectu litteraUum. Unde 
et incessus mollis significat humilitatem styli, quae ne- 
cessario exigitur in Comoediis, ut statim dicetur. Ultimo, 
pavo habet vocem horribilem : ita (^) vox autoris, licet vi- 
deatur suavis ad sonum verborum, tamen ad sententiam 

(*) E. quod ipse. (*) S. quod autem. 

(*) E. scilicel propler causam morlis. (*) E. opus, sive GomoBdia. 

(') £. est odorifera. C) £. incorruptibilem yeritatis. 

C) £. vestitur senleolia. (*) S. capita. 

{*) £. itaque. 



INTEODUCTIO. 15 

fwpera sonat, duni increpat vicia muUonini acerbissime. 
Immo eliam sonus verborum sa^pe videtur amarissimus 
iilis quos tangit. Quare (') iiorribiliter clamat vox autoris 
dum exclamat irate : 

A/iit serva Kalia, di dolore ostello. 

Et cum dicit: 

avaiizia, che puoi tu pid farme. 

Et ita de multis exclaniationibus et increpationibus ge- 
neralibus et particuiaribus. Ergo bene qui fuerat in vita 
pastor, post mortem peperit pavonem, idest pulcerrimum 
librum istuni. 

Florenlinus vocabulum est propria; nationis; argu- 
mentum enim sumilur a patria. Florentia autem, juxta 
vocabuli allusionem, fiorentissima urbium, hunc ttorem 
peperil mundo, qui attulit tanlum fructum, licet non 
noveril eum, sed expuleril a se cum erat in ipso flore 
ffitalis, fortuna-, et dignilatis. Unde quemadmodum iste 
poela illustris XI Cap. Paradist beatum Franciscum ap- 
pellat Solem, et locum originis ilUus Orientem, ita ego 
merito ipsum Daiitem dixerim Solem, qui modernis tem- 
poribus illuxit ambulantibus in tenebrat*) ignorantia; poe- 
ticffi facullaUs ; et Florentiam Orienlem, qua" bunc prae- 
clarlssimum Solem emisit in mundum. Natus est autem (^^ 
isle fulgentissimus splendor Italicus in pra;fala palria sua, 
vacanle romano imperio, post mortem Fcderici secundi, 
famosi Imperaturis Romanorum, anno saluliferffi Incar- 
nalionis regis universi MCCLXV, sedente Urbano Papa 
quarto. Ha^c de autore. 

Matcria, sive subjectum hujus libri, est status anims 



(') 8. Qarai. (■) 116. toaebris. 

n ^ aDlnn iplendenlissiiuiis riiigor ilaliru!. 



16 INTRODUCTIO. 

humanas tam juncte corpori, quam a corpore separate C): 
qui status universaliter est triplex, sicut autor tres facit 
partes de toto opere. Qua^am enim anima est posita in 
peccatis, et isla dum vivit cum corpore, est mortua mo- 
raiiter, et sic est in Inrerno (*) morali : dum est separata 
a corpore, est in Inferno essentiali, si obstinata insana- 
biliter moritur. Alia anima est quae recedit a viciis, et 
ista dum est in corpore, est in Purgatorio morali, sci- 
licet in actu poenitentids, in quo purgat sua peccata : 
separata vero a corpore, est in Purgatorio essentiali. 
Tertio est alia anima in perfecto habitu virtutis, et ista (^) 
vivens in corpore est quodam modo in Paradiso, quia in 
quadam fehcitate, quantum est possibile homini in hac 
vita miseriae : separata post mortem, est in Paradiso coe- 
lesti, ubi fruitur visione Dei, in quo est vera et perfecta 
felicitas. Est autem hic utiliter advertendum quod aliqui 
descripserunt Infernum moraliter tantum, sicut antiqui 
poetae Yirgilius et Homerus, quia omnia supplicia, quae 
finguntur a poetis esse in Inferno, reperiuntur in hoc 
mundo vicioso, qui est Infernus viventium. Alii vero 
descripserunt Infernum essentialiter, sicut sacri Theo- 
logi et sancti Doctores. Nunc(*) autor noster tamquam 
poeta christianissimus (^) utrumque Infernum describit, 
alterutro calle procedens, nunc de morali, nunc de essen- 
tiali loquitur, ut patebit clare (^) in processu. Nec dicas, 
ut aliqui dixerunt, quod materia iibri sit Comoedia; nam 
Comoedia est stylus, non materia. Unde sicut inconvenien- 
ter dicitur, materia Virgilii est tragoedia, Horatii Satyra, 
et Ovidii Comoedia, ita est in proposito. 



(') £. separatae. Constat univcrsaliter id csse triplex. 

(') £. Inferno essentiali, si obstinata. 

(") E. ct ita Tiyens. 

(*) 116, Nunc autem poeta noster. — £. Nunc autem doctor noster. 

(") £. christianissimus videtur, quia Infemum describit, ab alterutro. 

(*) £. clarius. 



INTRODLICTIO. 



17 



Intenlio auloris est optima ; intendit enim facere 
hominem i,') bonum, quia intendit tum metu poenarum, 
lum exhorlatione praimiorum homines revocare ad cul- 
tum virtutis, proponens supplicia debita viciis et praemia 
debita virlutibus ; nam secundum senlentiam Horatii('}: 

Oderunt peccare boni lirlulis amore, 
Oderunt peccare mali formidine pcentE. 

Intendit itaque gravissimis poenis mordere viciosos, et 
altissimis prfemiis honorare virtuosos, el cum hoc sibi 
ipsi perpetuam gloriam propagare. 

Utilitas est maxima et desiderabilissima, scilicet co- 
gnitio bumana^ felicitatis, licet sint pIurimEe utilitates 
parliculares, sed omnes sunt propter istam, et reducun- 
tur ad istam. 

Liber iste supponitur omni parti philosophiie ; et 
primo Ethica?, in quantum tractat de actibus bumanis, 
pula de viciis el virtulibus: Metaphysicae et Theologiae, 
in quantum tractat C) de Deo et substantiis separatis, sive 
angelis : et interdum Physicae, quoniam (*) scilicet inter- 
serit qua?dam naturalia : tamen proprius (^) et principa- 
lius supponitur Ethica, ut pcr se patet. 

Ubri titulus esl talis : Incipit prima Cantica Comoe- 
diae Dantis Aldigherii poelffi Florentini, in qua tracta- 
lur(*) de Inferno. In hoc titulo, primo tangitur ordo, sive 
causa fornialis, cum dicilur prima ; sequitur enim se- 
cunda. Ad quod iiotandum quod forma istius libri est 
duplex, scilicet forma tractatus et forma tractandi. Forma 
tractatus est composilio rhytlimica, suavitate eloquentiae 
et gravitate sententia; condita. Forma tractandi est mo- 
dus agendi, et ordo quem servat, qui est multiplex, sci- 



(') S. bomiDem esse bonuni. 

I') E. iTMLlTit. 

(') E. priu». 



(■) S. in Epislolis. 

(*) IIS c S. c B. quanilo scilicel. 

('( E. iractal. 



18 INTRODUCTIO. 

licet diffinitivus, divisiyus, probativus, improl)ativus, et 
exemplorum positivus. Diffinitivus, quia(^) saepe diffinit; 
diQinit enim fidem, spem, et ita de multis. Divisivus, 
quia dividit Infernum per circulos, Purgatorium per gra- 
dus, Paradisum per spheras; et ita de muitis. Probativus, 
quia saepe probat dicta sua rationibus et persuasionibus. 
Improbativus, quia ssepe improbat dicta aliorum, ut saepe 
patet. Exemplorum positivus, ut patet per totum. 

Hic liber merito appeilatur Gantica; sicut enim in 
sacra Scriptura quidam liber Salomonis appellatur Can- 
tica Canticorum per excellentiam, ita iste liber (*) in poe- 
tria. Nam cum omnis poeta cantet, hic tamen dulcius et 
delectabiiius canere (^) videtur. Deinde tangitur in titulo 
stylus poeticus. Ad quod notandum est quod est triplex 
stylus scilicet, tragoedia, satyra, et comoedia. Tragoedia 
est stylus altus et superbus; tractat enim de memo- 
rabilibus et horrendis gestis, qualia sunt mutationes (^) 
regnorum, eversiones urbium, conflictus bellorum, in- 
teritus regum, strages (^) et caedes virorum, et aliae maxi- 
mae clades ; et talia describentes vocati (®) sunt tragaedi, 
sive tragici, sicut Homerus, Yirgilius, Euripides, Statius, 
Simonides, Ennius, et alii plures. Satyra est stylus medius 
et temperatus, tractat enim de virtutibus et viciis ; et 
talia describentes vocantur Satyri, sive Satyrici; sunt 
enim satyri vitia reprehendentes, sicut Horatius, Ju- 
venalis, et Persius. Comoedia est stylus bassus et humilis, 
tractat enim vulgaria et vilia C) facta ruralium, plebeio- 
rum, et humilium (^) personarum ; et talia describentes 
vocantur comoedi, sive comici, sicut Plautus, Terentius, 



(*) £. est quia se diffinit; diflinit enim. 

(*) 116, ita liber iste in poetria potest appellari Cantica. Nam. 

O £. cantare. (*) £. immutationes. 

(') 116, Strages yirorum. (*) S. dicti sunt. 

C) E. utilia facta. (*) E. humilium pariter: et Ulia. 



INTRODUCTIO. 19 

OYidius. Modo est hic attente notandum (^) quod, sicut 
in isto libro est omnis pars philosophide, ut dictum 
est, ita est omnis pars poetriae. Unde si quis velit sub- 
tiliter investigare, hic (^) est tragoedia, satyra, et comoe- 
dia. Tragoedia quidem, quia describit gesta Pontificum, 
Principum, Regum, Baronum, et aliorum magnatum et 
nobilium, sicut patet in toto libro. Satyra, idest re- 
prehensoria; reprehendit enim mirabiliter et audacter 
omnia genera viciorum, nec parcit dignitati, potestati, 
vel nobilitati alicujus. Ideo convenientius posset intitu- 
lari satyra, quam tragoedia, vel comoedia. Potest (^) etiam 
dici quod sit comoedia {% nam secundum Isidorum Gomoe- 
dia incipit a tristibus et terminatur ad Iseta. Et ita li- 
ber iste incipit a tristi materia, sciiicet ab Inferno, et 
terminatur ad laetam ('^), scilicet ad Paradisum, sive ad di- 
vinam (*) essentiam. Sed dices forsan, lector : cur vis mihi 
baptizare librum de novo, cum autor nominaverit C) ipsum 
Gomoediam? Dico quod autor potius voluit vocare (^) li- 
bram €!omoediam a stylo infimo et vulgari, quia de rei 
veritate est humilis respectu iitteralis, quamvis in genere 
suo sit sublimis et excellens. Deinde tangitur in titulo 
causa eflOiciens, cum dicitur Dantis Aldigherii; et mate- 
ria, cum dicitur, in qua agitur de Inferno, sive causa 
materialis et subjectum libri primi. 



(*) S. yidendum. — £. est hic attendenduro. 

(*) E. hic tragoBdiam, satyram, comoediam inyeniet 

(*> 116, Potest eniro etiam. (^) S. comoedia quflB incipit. 

(') S. quia ad Paradisum. (*) E. diyinarum essentiam. 

C) 116, denominayerit ~ £. nominayit. (*) S. ipsum corooBdiam. 



t 



INCIPIT PRIMUS CANTUS PRIM^ COMOEDIiE, 
in quo prohemeatur ad totum opus. 



H 



is praeambulis pro evidentia praecursis 0, nunc ad 
libri divisionem veniendum est. Autor noster considerans 
triplicem esse hominum vitam, sciiicet viciosorum, poe- 
nitentium, et virtuosorum, opus suum distinxit in tres 
partes, sciiicet Infernum, Purgatorium, et Paradisum. In 
Inferno tractat de punitione (^) viciosorum : in Purgatorio 
de conversione poenitentium ; in Paradiso de praemia- 
tione virtuosorum. Quorum librorum quilibet dividitur 
per capitula, quae appeiiantur cantus propter consonan- 
tiam rhy thmorum ; et quilibet cantus per rhythmos. Pri- 
mus liber dividitur in duas partes principales (^), scilicet in 
prooemium et tractatum. Prooemium continet tria capi- 
tula, in quorum primo autor proponit, in secundo invocat, 
in tertio autem incipit tractatum. Primum capitulum 
potest dividi in quinque partes generales, in prima qua- 
rum autor describit visionem unam, in qua fingit se 
reperisse in quadam silva. In secunda ostendit qualiter 
pervenit ad quemdam montem, ibi : Ma poi che fvi. In 
tertia ostendit quomodo sibi volenti ascendere illum mon- 
tem obviaverunt tres ferae infestae, impedientes ejus iter, 
ibi : Ed ecco quasi. In quarta ostendit quomodo quidam oc- 
currit sibi ad ejus succursum, ibi(^) : Mentre ch'io ruinava. 
In quinta ostendit quomodo ille dederit (^) sibi suum suc^ 
cursum, ibi : A te convim tenere altro viaggio. Unaqaae- 



(*) £. percarais. (*) 116, purgatione. (*) S. partes, sdlioet. 

(*) E. Salta dalla parte quarta alla quinta, ponendo: A ie convim ee. 
(') 8. dedit sibi succursum. 



22 GOMENTUM INFERNI 

que istarum partium habet plures particulas speciales, 
quas explicabo discurrendo per singulas. Ad primam 
ergo partem generalem dico, quod autor describit suam 
visionem; et primo tangit quo tempore apparuerit sibi 
ista yisio, scilicet in medio cursu humanae vitae. Sed 
antequam descendam ad expositionem litterae, oportet 
praenotare quod autor noster C) fingit se habuisse hanc mi- 
rabilem salutiferam visionem in MCCC anno, scilicet Ju- 
bitei, in quo erat generalis indulgentia peccatorum, et 
in die Veneris sancti, in quo facta est redemptio pecca- 
torum, ita quod merito autor poterat bene sperare in 
sui conversioncm et operis prosperationem. Describit 
autem hanc suam visionem distincte per tempora, quam 
tamen totam simul habuerat, sicut Moyses describit Ge- 
nesim^et Joannes Apocalypsim. Quod pro tanto dixisse ve- 
lim (*) ut multa puncta elucescant, quae viderentur obscura 
hoc ignorato. Aulor enim describit multa facta post istud 
tempus, et saepe per multos annos, el sic quasi propheta 
videtur praedicare {^) futura, cum tamen noverit illa jam 
facta cum scripsit, sed fingit se illa praevidisse in illa 
visione sua in prsedicto millesimo, quse tamen postea 
diversis temporibus scripsit. 

Nunc ergo ad expositionem literae dicit autor : Nel 
mezzo del cammin di nostra vita ec. Sed quod (*) est 
medium iter nostrae vitse ? Dicunt aliqui quod dimidium 
nostrae vitae est somnus, quia Philosophus dicit primo 
Ethicorum quod nihil differunt felices a miseris (^) secun- 
dum dimidium vitae, et appellat dimidium vitae somnum. 
Videtur ergo(^) autor velle dicere se habuisse hoc(''') 
per visionem in somno, sed hoc non valet, quia, ut 



(*) S. autor iste fingit. (') S. Quod ideo dixi ut multa. 

(') S.y £. e 116, priedicere. (^) £. quid est mediam nostrflB Tite. 

(*) £. miseris tempore somni, quod est dimidium yiUt, et appellat 
(') £. quoque autor. C) £. hanc Tisionem in somnio. 



CANTLIS PaiMUS. 



23 



dicit cominentator philosophus, per sonitiuin intelligit ibi 
quietem: non eiiim est verum quod homo dormiat me- 
dietate (') temporis. A[ii dicunt quod dimidium nostrse 
vita; est nos ; tantum enim hahemus in mundo isto de 
tenebra, quantum de luce, et autor noster visionem 
habult de nocte. Visioncs enim et subtiles imaginationes, 
ul phirimum, adveiiiunt (') in noctej quando anima f) 
roagis recolligit se ad sc, et est magis semota a curis 
temporaiibus; quo tempore(*) ratio discurrit et conside- 
rat quomodo expendiderit (^) tempus suum, et in quibus, 
quasi i^") in vanis. Sed certe, quamvis istud totum verum 
sit, tamen non est C) intentio auloris hic, quia autor de- 
scribit clarc islud tempus paulo infra cum dicit: Temp'era 
dai prmcipio del maltino. Unde dico quod autor describit 
tempus (") annorum sua? vita*, in quo incoepil istud opus. 
Videlur ergo ("^ posse dici quod si! tempus triginta an- 
norum, quia secundum Aristotelem, libroi,") Politicorum, 
anni bominis conimunKer sunt sexaginta. Alii tamen 
dicunt quod (") lempus triginta trium annorum. quia 
Christus ("i lanto tempore vixit, et teste Apostolo omnes 
resurgent in ea a-tate, in qua mortuus est Christus. De 
hoc tamen non videretur multum curandum, quia, teste 
Philosopho ; qu(B panim distant, mhil dLstare ridenfur. Sed 
qnidquid dicatur, veritas est, quod autor por istud me- 
dium intendit tempus XXXV annorura, sicut ipseraet 
lestatur alibi, et tale quidem tempus bene vocat dimi- 



iFiliFtaleni yilce. 



-E. a 






') E. quarc in vinis. 

) S. c IIS, non enl isln 

■) S. lempu* sunni ide«l 

'I E. qnoqan pone. 

) E., S. c ItS. quoil vsl lempus. 

E. Chrj»tu« ReJrmplor nosler prrli 



la magis rpcolligiliir 

C) S. eipenileril. 
~ E. noo cst bwc Inleolio. 

(") E. iccundo Polilicorum. 



24 COMENTUM INFERNI 

dium yitae ; satis enim probabile yidetur quod homo com- 
muniter usque ad XX Y C) annum sit in incremento, aliis 
XXY annis in statu, aliis XXY in declinatione; quod 
confirmat autoritas Prophetae dicentis : dies annorum no- 
strorum in ipsis sepiuaginta annis. Et addit : qmd si perve- 
nerit (*) ad LXXX, amplius labor et dolar. Et dato qaod 
dictum tempus non esset dimidium yitae, tamen stat 
adhuc et constat, quod autor incoeperit (^ opus suum in 
XXXY anno, si consideras tempus natiyitatis ejus, quod 
jam positum est supra ; sed autor incipit (^) in MGGC, quod 
ipsemet scribit in Inferni capitulo XXI. Et dicit : mi rir 
trovai per una selva oscura: ista siquidem sylya est mun- 
danus(^) status yiciosus, qui metaphorice appellatur sylya; 
sicut enim in sylya est magna diyersitas arborum, ita in 
mundo isto diyersa yarietas hominum et animorum (^). 
Unde Persius poeta: 

Mille hominum species, et rerum discolor usus: 
Velle suum cuique est, nec voto vivitur uno. 

Sicut enim sylya est locus C) incultus, plenus insidiarum, 
receptaculum ferarum in hominem diyersimode saeyien- 
tium {% ita in ista yita inculta sunt diyersa genera yicio- 
rum (^) saeyientium in perniciem animarum et corporum, 
ut statim dicetur. £t dicit oscura propter ignorantiam et 
peccatum(^^),quae obcaecant, et obscurant, et tenebras pe- 
tunt, quia C^) qui male agit, odit lucem. £t continuo subdit 
causam dicens, che la diritta via era smarrita : yia nempe 

(*) E. ad triginta quiDque annos est in incremento, aliis trigintaquinque 
annis in statu, aliis triginta quinque annis in delectatione («ic} ; quod confirmat 
O £. supenrixerit (') £. e 116, incoepit. 

(^) £. e 116, incoepit (') S. mundus fragilis et Titiosus. 

(*) S. ita in mundo isto dirersitas hominum et animorum. — £. et animarum. 
(0 E* locus plenus insidiarum, et receptaculum. 
(*) S. dessyientium. — £. ssrientium, et est locus incultus, ita. 
(*) E. Titiorum diyersimode. (**) £. et per peccata. 

(*') £. quia, juxta Eyangelii seriem, qui male. 



CANTLS PRIMLS. 



25 



recta C) est via virtuluni, quae recte ducit homineni acl 
beatituditiem. £t notanter dicit autor smanila, idest non 
perdita (') : nani qiiamvis esset vidosus lunc, tamen poterat 
redire ad viam rectam virtutum. Ordina sic literara : ego 
Dantes mi ritrovaiper una selva oscura, idesl in via viciorum 
tenebrosa, nel mezzo del cammtn di noslra vita, idest in 
medio discursu humanai vita;. Et ecce causam : che, idest. 
quia /« dirilla via, scilicet virtutum, quie recto calle ducit 
hominem in finem suum (''), fra smarrita, scilicet ad tem- 
pus. Afi quanto. Hic autor, descripturus istam sylvam, 
primo vult ostendere quam sit dilTicile et laboriosum de- 
scribere ipsam; ideo incipit ab exclamatione, dicens cum 
admiratione: ah quam durum est dicere qualis erat ista via 
viciorum ! Et hic nota, quod isla litera Ah in pluribus 
testibus reperitur corrupta slc : E quanto a rfu- ; quod 
nullo modo stare potest, quia numquam litcra posset 
construi, et tota (*) omnino remanet suspensiva, et eliam 
illud E non haberet quid copularet. Unde necessario de- 
bet dici Ah, vel AM exclamative [\ quod tantum valet in 
vulgari llorentino; et est adverbium admirantis, sive do- 
lenlis. Et dicit: questa selva selcaggia e aspra e forte; sed 
contra imo via viciorum videtur plana, levis, et deleclabilis; 
quod patet inductive discurrendo per singula vicia. Su- 
perbia siquidem delectabilis videtur : quid enim est su- 
perbire nisi super alios velle ire ? Hoc autem est tam 
delcctabile multis, quod sa^pe frater interficit fratrem, et 
filius prodit (*) patrem; delectabitissimum ergo ('') est 
principari, ul testatur (*) Philosophus libro Rbetorlcorum. 
Invidia scquitur superbiam, tamquam propria (ilia raa- 
Irem, ut ail Augustinus. Ira est tam delectabilis quod 

(') 5. dlracta. — E. ija iicinpe Tirluluni recla gsI, quia reclc. 

t^) S. non depcrdila. (') E. hoiuinem «uTsum. 

(') K. toU oralio rcmaDCrel, — S. tota omnino remancrcl. 

l') E. exrUmaotii. (') E, pcrdil. C) E. quoque esl. 

I*] E. leslalur Arislolcles in secundo Elhicorum. 



26 COMENTUM INFERNI 

Aristoteles refert Homerum dixisse quod ira est duldor 
melie distiilante, quoniam appetitus vindictae est Hoc 
autem scribit Homerus libro suae Iliados. Avaritia autem 
videtur valde deiectabilis : quid enim dulcius lucro, quod 
non permittit laborantem fatisci (^)? Accidia est delecta- 
bilis, quia deleclabile est quiescere et non laborare, ut 
dicit Philosophus pra?dicto libro Rhetoricorum (*). De luxu- 
ria et gula, qualiter et quare sint delectabilissimae, assigna- 
bitur (^) ratio naturalis infra, capitulo VI. Respondendum 
breviter quod via viciorum a principio videtur dulcis, 
sed finis ejus amarus (^). Contrarium est de via virtutum, 
ut paulo post dicetur. Et dicit : Che nel pensier rumova 
la paura; homo enim (^) implicitus peccatis habet multa 
timere, sicut judicium Dei, juslitiam mundi, remorsum 
conscientiae, infamiam hominum, mutationem fortunae, 
et ita de multis. Ideo bene dicit quod, quando recc^tat 
istam viam, renovatur timor in eo. Ordina sic literam: 
Ahi quanto e cosa dura a dire, idest describere, qual era 
quesla selva selvaggia e aspra e forte, che rinnova la paura 
nel pensiero. Hoc notanter dicit, quia memoria viciorum 
est amara recedenti a vitiis. TanC e amara. Hic autor 
explicat amaritudinem hujus silvae per comparationem 
ad mortem, dicens : et ista sylva e tanto amara che poco 
i piu morte. Sed contra via viciorum est mors animae, 
et mors anima^ est amarior (^) quam mors corporis: ergo 
debuisset (J) potius dixisse ch' assai e men morte. Dicen- 
dum breviter quod ista mors animae pro tanto potest 
dici minus amara {\ quia a morte viciorum potest homo 
redire ad viam virtutum quamdiu vi\it vita corporali 



(*) E. factjscere. (*) £. Ethiconim. 

(') £. assignatur ratio natoralis in Cantu sexto. 

(*) E. amarissimus. Contrarium totum est. 

(*) E. enim, mnltipliciter peceans babeL 

(*) E. est maior quam corporis. 

C) S. detmisset dicere. (*) E. amara, quia timore Titiorum. 



CANTLS PRIMLS. 27 

m mundo, sed post murteni corporis non est aniplius 
ptEnitentia- locus. Et subdit causam, qua? moverit (') ipsum 
ad descriplionem istius sylvK, diceiis ; Ma diro d' altre 
cose ch'm ho scortc, idest quas vidi ibi in illa sylva, 
scilicet de viciis et viciorum suppliciis; per traltar del 
bm cfi' i vi trovai; quasi dicat: quamvis dixerim quod 
ista sylva sit tam amara, tamen dicam de his quai^ 
vidi in ea, causa tractandi de bono quod reperii ibi. 
Sed quid est istud bonum? Dicunt aliqui; certe^') virtutes 
et bona moralia reperiuntur in islo muudo inter vicia, 
sicut rosa inter spinas. Tu vero dic et melius quod bo- 
num, quod hic reperitur, est multiplex; nam per istam 
iDspectionem et considerationem viciorum et supplicio- 
rum eorumdem apparet puuitio malorum, emendalio 
mullorum, ct perfectio boiiorum. Pccna etiam in se hona 
est, ratione justitiae qua: bona est, ut testatur Boetius 
in quarto [^). lo non so ben rUiir. Hic autor facit anti- 
pophoram, idest respondet qujestioni tacitae; posset enim 
quis obijcere (*): quare ergo intrabas istam sylvam, ex 
quo est tam amara 7 Respondet autor se nescire, quia 
erat plenus somno quando (^) intravit. Sed quis est isle 
somnus ? Certe polest tripliciler considerari : primo (*) 
secundum opinionem Platonis, qni volebat quod anima, 
creala ab a-terno, veniret a slelUs ad Ipsum corpus, 
quando erat debile organatum in utero mulieris, ct 
tunc oblivisceretur omnium, qua; sciebat, cum priusi') 
esset omnia sciens; et sic oblivio potest dici somnus. 
Alio modo sccundum Aristotelem, qui dicit in (^) libro de 
Aoima, quod anima a principio est tamquam tabella (") 



(■) E, 1UE mavit ipstim. (') E. ccelpra' virlulcs. 

('I Babent igitw improbi, rum punittiUur, quiiUm boni aliquiil anntxum, 
pvnam ipmm mlicel, quai ralione jtiililiir bona nl. Proa. IV, llb. IV. 

(') S. (li(«re. (') E. qdando nsm inlraTit. Sed quid csU 

I") MC, primo modo ipcimdiim. [') S. priiis omnia srirel. 

[^ E. in secundu de anim.-i. (') S., E. c 116, laliuln. 



28 COMENTUM INFERNl 

rasa, in qua nihil est depictum ; unde ipse autor Purga- 
torii Cap. XVI dicit : L amma semplicelta che sa nulla ; 
et sic ignorantia (*) potest dici somnus. Tertio, secundum 
Augustinum et alios theologos anima creatur in mstanti 
a Deo quando infunditur in corpus (*) conceptum turpiter, 
et talis somnus est peccatum ; unde Propheta : ecce 
enim iniquitalibus conceptus sum, et in peccatis concepit me 
mater mea. Ad propositum ergo autor vult dicere : non 
quaeras quomodo intraverim istam syivam, idest viam vi- 
ciorum, quia omnes nascuntur maii (^) : immo, antequam 
nascamur, sumus in ignorantia et peccato; ideo non 
possum reminisci primi introitus. Nunc ordina literam 
sic: lo non so ben ridir, idest referre, com'io v'entrai, 
scilicet in ipsam sylvam tam asperam. Et ecce (*) quare 
ego nescio; quia tatUo era pien di sonno, idest adeo 
eram plenus somno ignorantiae; et dicit a quel punto, 
idest tempore adolescentiae, che, idest in quo puncto la 
verace via abbandomi, idest quando deserui viam vir- 
tutum, quae est vera, et ad veram patriam ducit. Unde 
nota hic quod homo a principio vita; ambulat cum 
somno ignorantiae et peccati(^) innati usque ad tempus 
adolescentiae, sed non meretur, nec demeretur, quia 
nondum habet usum liberi arbitrii; sed adveniente 
tempore adolescentiae invenit bivium, et tunc imminet 
magnum periculum (^) ne divertat ad sinistram potius 
quam ad dexteram ; facilius enim declinat ad sinistram, 
quia assuetus delectationibus sensibilibus, quasi ratione 
sopita, relinquit viam rectam virtutum, et vagatur per 
abrupta viciorum. Ideo bene dicit autor quod nescit re- 
dicere quomodo intraverit C) istam silvam, tantum erat 



(*) £. ignara polest. (*) £. in corpore conceptum. 

(') £. in malis. (^) S. causaro quare ego nescio; qola. 

(*) £. peccati in natiritate usque. (*) S. stat in magno periculo. 

C) £. intrayit 



CANTLS PBIMUS. 



29 



ptenus somno, quando reliquit viam (') veram. Hoc au- 
lem accidit in plnribus, nisi divina gratia niiserante eli- 
gant viam rectam, sicut fmgitur de Hercule, ut refert 
Tullius libro OITicioruni, et Livius narrat de Africano 
majore simile. 

Ma poi ch' io fiii. Isla est secunda pars generalis. in 
qua autor ostendit qualiter ipse, diu errans per sylvam de- 
scriptam, finaliter pervenit(') ad unum montem, quem sur- 
sum aspiciens (^) vidit radils soiaribus illustratum. Sed quis 
est iste mons7 Certe figurat virtutem, qufe alta ducit bu- 
minem ad ccelum, sicut vallis figurat(*) vicium, qux inQma 
ducit hominem ad infernum ; est enim mons propinquus 
coelo, et per consequens Deo : vallis est vicinior centro, et 
per consequens inferno, qui est in centro terrae. Dicit ergo 
autor: Ma poi ch' io fui appie d'un colle giunio, idest ad 
radices unins magni montis, Id, dove terminam quella valle. 
Et bene dicit ; sicut enim vallis terminatur ad montem, 
ila vicium ad virtutem sine aliquo medio ; virtus enim 
el vlciumsiintopposita immediata ^^). Et dicit: Che m'avea 
di paitra H cor compunto, sicutjam e\positum esl supra, 
quia nil tiraidum facit {^] animum nisi repreliensibiiis con- 
scientia vita;. Guardai in allo: bene dicit, quia hucusque 
respexerat ad ista infima sensibilia temporalia; nunc 
prirao coepit erigere caput, idest conteraplationem, ad 
alta virtualia et jEterna. Unde dicit ; e vidi le sue spalle. 
Per terga montis intellige arduitatem et reclitudinera 
montis, quia mons iste erat altus et rectus usque ad 
cxelum, ut dicetur plenius in Purgatorio: ideo bene per 
tei^a, qua" sunt recta, figurat repentiam istius montis. 
Et langit claritatem istius monlis cum dicit; vestUe gia 



(') E. Titm rectsni et teram. 

(*| E. re«picl«n», «idil radiis jam solaribus. 

(>} E. •JgniScal, 

(1 E. nll tuM hnmincni limiJum ct cius i 



(') £. immciliiiie opposila' 



30 GOMENTUM INFERNl 

de' raggi del pianeta, idest, jam illuminata radiis solis. 
Et (') nota metaphoram propriam; sicut enim iile qui 
vadit per yallem infimam, diu vadit antequam (^) iiiu- 
cescat sibi, sed cum incipit appropinquare ad montem, 
continuo incipit videre solem, ita a simiii autor noster 
diu ambulaverat in tenebra viciorum, nunc autem in- 
cipiebat ascendere ad lucem virtutum; et per hoc in- 
nuit quod virtus est clara, et reddit hominem clarum. 
Et nota quod per solem istum moraliter debes intelli- 
gere solem justitise, scilicet Deum, cujus gratise radiis 
mons, idest ardua virtus (^), potest lucere in homine, nisi 
Deo illuminante, ut statim dicetur (^) secundo capitulo se- 
quenti. Ideo bene dicit : che mena driUo altrui per ogni 
calle, idest per omnem tramitem virtutum et viam vi- 
vendi (^) recte, quia in saeculo et religione, in operatione 
et contemplatione, in pace et bello, in inQrmitate et sani- 
tate, in opulentia et paupertate; ergo in quocumque 
statu, gradu, et fortuna homo sit, iste sol ducit homi- 
nem recte ad beatitudinem. Allor fu la paura. Hic autor 
ponit (^) effectum istius inspectionis, scilicet quietationem 
sui timoris, dicens: Allor fu la paura un poco queta, 
idest aliquantulum quietata i^\ che nel lago del cuor m'era 
durata, idest quae duraverat (^) mihi in profundo cor- 
dis, la notte, appellat noctem totum tempus, quo steterat 
in viciis, ch'io passai con tanta pieta, idest cum tanta pas- 
sione. Et merito remissus est timor, quia continuo con- 
cepit aliqualem spem evadendi ex ista (^) sylva, cum coepis- 
set modicum cognoscere claritatem virtutis. E come. Hic 
autor describit dispositionem animi sui, quae nata est 

(*} £. £t facit Teram et propriam metaphoram. 

{*) 116, aotequam sol. 

(') £. yirtus illumlnatur quia nulla perfecta Yirtus potest 

(^) £. dicetur in cantu sequenti. (*) £. Tidendi recte. 

(*) S. ostendit. — £. posuit. f ) £. quieta. 

(*) £. duraTit mihi. (*) 116, ex illa. 



CANTUS PRIMUS. 



31 



ex illa quietatione, per unatn (') comparationem pulcer- 
rimam, et breviter vult dicere quod accidil sibi in illa 
quielatione, quemadmodum naufrago (% qui cum multa 
anxietate el periculo (inaliler perveniens ad litus, respi- 
dt sibi a tergo et miratur pericuiosas undas. Construe 
nunc litteram et expone sic: Cosi Vanimo mio ch'ancor 
fuggiva, idest qui adhuc erat in fuga viciorum; quia sci- 
licel expoiiebat se ad expulsionem viciorum, si volse in- 
dietro, scilicet versus sylvam, u rimirar lo passo, idest 
viam viciorum; et dicit, che non lascid giammai persona 
viva. Ad intelligentiam istius lilera- est notandum (^), quod 
hic potest esse duplex intellectus : unus, quod omues 
transeuntes per viam viciorum spiritualiter moriuntur, 
quia anima qua' peccaverit, ipsa niorielur, et tunc expo- 
natur litera sic : che, idest qui passus viciorum, non la- 
scid, idest numquam dimisit personam vivam, quin oc- 
ciderit ipsam spirilualiter, ut dictum est: et tunc (*) li 
persona viva stat pro apposito verbi. Alius intellectus est, 
quod nullus vivens in mundo potuit unquam lotaliter 
evitare istam viam viciornm ita quod non iret per ip- 
sam i\ quia septies cadit justus in die saltem venialiter, 
el tunc expone sic litterara : che, idest quem passum 
\ic\orum, persona viva non lascio ffiammai. quia oportet 
omnera horainem venientera in mundumt*) peccarc cora- 
muniter, quia non beata Virgo vel Christus: et tunc (') 
li persona viva stat pro supposito, et debet poni a parte 
anle verbi. Et hoc fecit animus raeus cosi come quei, 
scilicet naulragvis, che iiscito fuor del pelago alla riva, 
cum lena ajfannata, idest magno et periculoso labore, 
si volge alV acqua perigliosa, idest ad periculosos fluctus 



(') E. unde |«r coniparalioDem pulcerrimaDi brctiler. 
(■) lie. naurragie. ['i S, 

{') Co»l Jl Coilive inrece di i6(. — E. luiic h«c pertoiia. 
('I 110, per Utam Tiam. 
(*; 116, Id munilo. — E. in bunc munJum. ['| E. 



32 COMENTUM INFERM 

maris, e gmta, idest respicit ipsum periculum manifestfle 
mortis in quo fuit. Et sic nota quomodo comparatio est 
propriissima C) ad propositum. Sicut enim ille qui erasit 
a magno naufragio maris, et territus, pallidus, quasi se- 
mimortuus pervenit ad litus quietum, retroflectit se ad 
periculum ; ita a simili autor noster, qui evaserat de 
mari amarissimo mundi, transiens cum magno labore (\ 
et per tot fluctus viciorum pervenerat ad quietum por- 
tum virtutis, respiciebat ad manifestum periculum mortis 
animae, in quo (^) fuerat tam diu cum magno timore et 
dolore. Dicebat enim autor, respiciens ad tempus prae- 
teritum, sibi ipsi: ah miser infelix, quid fecisti per spa- 
tium XXXY annorum ? vacasti insanis amoribus et vanis 
honoribus. Poi cKebbi. Hic autor ostendit quomodo coe- 
perit ascendere montem praedictum, et breviter vult 
dicere quod, post illam aliqualem quietationem, ipse re- 
sumptus modicum reincoepit ire et velle ascendere mon- 
tem praedictum. Et adverte quod autor tangit morem (*) 
et actum itinerantis viatoris, qui percursa longa et aspera 
valle, ascensurus montem altissimum, quiescit paululum 
ad pedes montis, et post quietem iterum incipit itinerare. 
Ita autor noster, tamquam viator cum diu errasset per 
sylvam viciorum, volens ascendere montem altissimum 
virtutis, parum quievit, deinde coepit ascendere. Dicit ergo: 
et ego Dantes, ripresi via, idest coepi iterum ire, sed non 
per sylvam, irao per la piaggia deserta, idest per praedi- 
ctum montem luminosum; quem merito vocat plagiam 
desertam, quia pauci gradiuntur per viam virtutis, quae 
est de difficili. Et tangit modum ascendendi ad montem 
cum dicit : sicchS 7 piS fermo sempre era U pih hasso ; 
nam simpliciter loquendo, quando (^) homo ascendit mon- 

(*J S. Talde propria. (*) £. labore peryenerat 

(') S. in quo diu fuerat cum magno. (*) S. modum et actum. 

(') £. quando quis ascendit. 



CANTUS PRIML'8. 



33 



lem pes inferior est ille super quo funditur(') et firmatur 
totuni corpus salientis; ideo dicit quod pes inferior semper 
erat firmior. Sed moraliter loquendo, pes inferior erat 
amor, qui tratiebat ipsum ad inferiora terrena (^), qul 
erat firmior el fortior adhuc in eo quam pes supcrior, 
idesl amor, qui tendebat ad superna. Amor enim ost 
pes, quo anima graditur ; unde ipsemet autor Purga- 
torii capitulo XVIII, loquens de amore dicil: e l' anima 
non va con altro piede. llnde: pes luus, amor luus. Vel (') 
per pedes figurantur aflectiones secundum Augustinum; 
ita quod pes inferior, idest affectio, quam Iiabebat ad 
inferiora, erat adhuc firmior in animo autoris. Est tamen 
idem sensus; nec dicas(*) sicut dixerunt multi igoo- 
ranter(^),quod pes inferior sit humilitas, qua; est neces- 
saria tcndenti ad conversionem ; nam autor iu isto lu- 
ferno solum intcndit facere speculationem viciorum, ut 
Iradat cogitationem (®^ eorum, sed iu Purgalorio sigillatim 
lavabit et mundabit se ab omnibus peccatis, et ideo ibi in 
prirao capiluJo figurabit C) humiiitatem per juncum, sive 
pervincum; ergo non hic. Construe .«ic literam: sicckS il 
jtie pifi basso sempre era il fermo. Et hoc feci, poich' ebbi 
riposato il corpo lasso, idest postquam quievi ab illa 
lassitudine. Et nota quod per pausationem et fatigatio- 
nom corporis autor dat intelligi quietationem et fassi- 
tudinem (*1 animi, quae est occultior ; ideo indicatur per 
illam manifiste. 

Ed ecco guasi. Lsta est tertia pars generalis, in qua 
autor ostendit quomodo sibi ascendenti ad raontem vir- 
tuti* occurrunt (^) tres ferae revocantes ipsum a tam bono 
proposito, scilicet, Lontia, Leo, et Lupa. Sed ad aperien- 



('] S. Ainiltlur el conHrmBlur. — £ 
i'.' 116. lerr», qiila. 
r*; S. ul i|ui<]tni dkeranl, qaoA. 
C) ■^., F_ e Htt, cogaitioneni. 
(*) S. linsiluilioein. 



fiinilalur cl nmiatur. 

(') E, Vel pedes sigaiflcaut. 

('] E. ignoranle». 

(') S. Bgarabil. — E. significBbil. 

(■) E. occurrerDDl. 



34 GOMENTUM INFERNI 

dam yiam, primo, quaero quae fera sit ista lontia. Ad 
cujus(^) intelligentiam vel cognitionem est subtiliter prae- 
notandum, quod tria sunt animalia praecipue habentia 
pellem variis maculis distinctam, scilicet lynx, sive lyn- 
ceus, qui vulgariter dicitur lupus cerverius, pardus, et 
panthera. Modo dico quod per lontiam autor potest in- 
telligere lyncem, per quam figurat luxuriam ; unde Vir- 
gilius in simili describens habitum Yeneris dicit: 

Subcinctam pharetra, et maculoso (*) tegmine lyncis. 

Per quod dat intelligi quod luxuria consistit (^) in pelle, 
quia in apparentia pulcritudinis exterioris. Unde et Boe- 
tius in tertio loquens de ista pulcritudine superficiali (^) : 
si homines lynceis oculis uterentur (^)^ illud Alcibiadis corpus 
superficie pulcrum, turpissimum videretur. Fuit autem Al- 
cibiades Atheniensis inclitus dux et philosophus, pulcer- 
rimus corpore, ut patet per Valerium, Justinum, Jero- 
nimum, Augustinum, et alios multos, licet quidam per 
errorem dicant quod fuerit faemina formosissima mere- 
trix. Sed de hoc non amplius ad praesens, quia impertinens 
est nostro proposito. Per lontiam etiam potes intelligere 
pardum multipliciter. Primo, quia pardus est naturaliter 
luxuriosissimus ; ideo bene figurat(^) luxuriam. Secundo, 
quia pardus habet pellem varie maculatam, sicut et 
lynceus: unde Homerus describit Paridem indutum pelle 
pardi, quia luxuriosus erat. Tertio, quia pardus est multum 
praesto adeo C) q^^d volare videtur; et talis est luxu- 
ria. Ideo bene Aristoteles, libro (®) Ethicorum dicit, quod 
Helena omnes aspicientes alliciebat ad concupiscentiam 



(') S., £. e 116, Ad cujus cogDitionem est. 

(*) S. inaculosaB. (*) S. stat. 

(^) S. e 116, supcrflciali, dicit. (') £. intuerentnr. 

(*) £. signiflcat luxuriam ; etiam quia pardns habet. 

C) S. adeo ut yolare yideatur. 

(*) £. Aristoteles secundo £thicorum. 



CANTU9 PllIMUS. 35 

siiam, quare senes Trojani fugiebant conspectum ejus; 
ipsa tameti Helena, visis rugis in Tacie sua, ridebat eos 
qui dilexerant eam, ut ait Ovidius de arte amandi. Et 
per hoc etiam cotiflrmatur (') quod jam dictum est, sci- 
licel quod luxuria slat in pelle. Quarto (*), quia pardus 
cum cepit aUquam feram, sugit totum sanguinem ejus: 
ita recle mulier libidinosa. Quinto, pardus non vuU ab 
homine videri cum C) se pascit: ita et mulicr luxuriosa, 
de quocumque pastu loquaris; unde pascens pardum 
porrigit sibi taciam (*) facie retroversa. Sexto, pardus 
quamvis familiariter domesticetur, sa?pe(*) fallit et prodtl, 
imo sa^pe vincit leonem fraude : ila et mulier virum fortis- 
sinium forma et fraude vincit. Potes etiam per lontiam in- 
telligere pantheram (*); nam panthera suo halitu odorifero 
attrahit ad se alia animalia cum vult pasci, et illa, quse 
eligiti,^), sibi vorat; ita et fojmina, sicut et magnes ferrum, 
atlrahit hommes, et quos sibi eligit,consumit. Credo tameu 
quod autor potius intelligat hic de pardo,quam de aliis (^), 
tum quia proprielates pardi niagis videntur convenire lu- 
xurise, ut patet ex dictis, tum quia istud vocabulum flo- 
rentinum lonza videtur magis imporlare pardum, quam 
aliam fcram. Unde, dum semel portaretur quidam pardus 
per Florentiam, pueri concurrentcs (^) clamahant (^"): vide 
lonciam, ut mihi narrabat suavissimus Itoccatius de Cer- 
laldo. Ex pra?dictis igitur patet clare quod autor noster non 
loquitur hic de vana gloria, sicut aliqui vanc opinantnr; 
primo, quia luxuria est primum vicium damiiabile, quod 
invadit hominem ; unde Dantes erat novem annorum, 
quando primo captus est amore Beatricis. Secundo, quia 
vana gioria est filia superbia?, et inseparabiliter comitatur 

I*) E. aOlTniat i|uoil. ('] E. (Jiiarto, quAnilo pirJus ciipit. 

(*) E. eiim Mepe pHBClliir. (') E. carciani. »\. tscciam, al. taliani. 

(*) li. Iimen Mcpe. [*) E. pantlieruii, ■[uat suo halilu. 

n H. quc ctigit, coniumiL Crpdo. I') B. aliis, aeptimo quia pr(ipri«lalc>. 

n E- puerl cuTrente*. i") S. dieebant. 



36 COMENTUM INFERNI 

eam. Sed cum autor hic figuret superbiam sub forma 

leonis, non expediebat expressius figurare inanem gloriam 

sub specie alterius ferae C). Tertio, quia istud vicium non 

numeratur inter peccata mortalia ; unde in toto libro In- 

ferni autor non punit inanem gloriam, cum tamen puniat 

omnia vicia capitalia, praeter invidiam : sed quare non 

invidiam, dicetur (*) in Purgatorio, capitulo Xin. Quarto, 

quia autor satis explicat suam intentionem de luxuria In- 

ferni capitulo XVI, ubi dicit : prender la lonza alla pette 

dipinta, ut declarabitur ibi. His notatis, ordina litteram 

sic : ed ecco quasi al comindar delF erta, idest in principio 

ascensionis, una lonza leggera e presla mollo^ quia nullum 

vicium velocius luxuria, nam subito in transitu jacit 

venenum oculis ; unde mulier velut basiliscus (^) solo visu 

subito interficit hominem: ideo Amor a poetis merito 

fingitur alatus. Et dicit : che di pel maculato era co- 

perta^ idest variis coloribus adornata. Et subdit molestiam 

istius fera?, dicens: e mn mi si partia dinanzi al volto; 

et verum dicit, quia de rei veritate autor multum la- 

boravit isto morbo, ut jam dictum est, et dicetur infra 

capitulo V, et alibi saepe. Et dicit : anzi impediva tanto 

il mio caminOy cK io fui per ritomar piti volte volto, 

quia scilicet revocabat eum ad vallem. Nec mirum si 

ista fera revocabat autorem, qui noviter (*) incipiebat 

ascendere montem, cum saepe revocet viros perfectos. 

Unde Augustinus: et homines jam pcene angelos factos fa- 

des periculosa dejecit. Et hic nota subtiliter, quod autor (^) 

noster fingit tantum tres feras occurrisse sibi, quia tria 

sunt (^) principalia generalia vicia communiter occupantia 



(') 116, formae. 

C) S. dicetur inrerius in Purgat., C. XIIII. 

(') £. balista solo yisu interflcit. 

(*) £. quasi noyiter impediebat ascendere. 

(') £. quod autor merito fingit 

(') S. sunt generalia Titia commnniter. 



CANTtS PBIMU3 37 

ibminem iu tripUci aetatCj scilicet liixuria (') in juventute, 
superbia in virilitate, avaritia in seneclute. Unde Joaii- 
nes: omne quod esl in mundo. etc. 

Tempo era. Hic autor, gralia pra^dlctoruni, describit 
lempus su« visionis, ut ostendati.*) quomodo e\ bona dis- 
positione temporis ipse capiebat spem superandi istam 
ferani. Et primo describit lioram diei, illucescente ^) sole, 
quia tunc niaxime solent fieri somnia vera, ut autor sfepe 
dicit in isto libro, quia tunc digesUoue perfecta et fumls 
resolutis mens hominis est sobria, quasi velit dicere autor: 
non credas somnium (*) meum ridieulosum, tamquam pro- 
ceiwerit a crapula et ebrietate, imo processit a speculatione 
sobrife mentis, quia fuit in diluculo, sive in principiu lucis. 
El subdit qualitatera sive dis|)Ositionem temporis, et dicit 
quod incipiebat ver, et videtur sic arguere: in hoc tempore 
Deus fuit multum jiropitius mundo et creatura', quia pro- 
duxit eos(^) in actum, et fecit ccelum, tamquani instrumen- 
tum naturale, et organum suum, quo disponit i,*) omnia 
ista inferiora: cuni ergo crelum (') nunc sit in ea disposi- 
tlone, in qua fuit (^) tempore creationis mundi, videtur 
quod Deus ctementia sua nunc illuminaverit (^ mentem 
autoris. Dicunt enim astrologi ct theologi quod Deus ab 
iaitio .sa.'culi posuit solcm in ariete, in quo signo facit nobis 
ver : quando autem sol intrat arietem, tunc attingit cir- 
culum iequinoctialem, el facit nobis tempericm ; el quia 
incipit paulatim ascendere, tunc videtur bonum incipere 
aliquod opus, quia conlinuo debet crescere, et de bono 
tn melius prosperari ('*). Ideo bene dicit: e U sol nmilava 



{'i E, Inxuria in adolescentia. supcrliia iii jin 
(*] K. el otlendit (|tiomodo ei bona lisiDiie e 
(*| 116, eluceBceote. ('j E 

{'I £. eos In actus, cl Tecit eum taDquani. 
C) E. di«po9uil. Cj E 

[*l E. (tiit gratia crealoris tnuodi. ,') £ 

I"; E. pnMperm. 



38 GOMENTUM INFERM 

in su con quelle sleUe, idest sol ascendebat cum signo 
arietis, quod signum constat ex pluribus stellis. Et dicit: 
ch' eran con M quando F amor divino, idest Deus boni- 
tate et benignitate sua, mosse da prima queUe cose belle, 
scilicet coelos et stellas, et universitatem creaturaram. 
Et dicit notanter mosse, non enim prius movebantur, 
quamvis contrarium ponat Philosophus, qui vult quod 
motus et mundus sit aeternus. SicchS. Hic ex disposi- 
tione temporis autor arguit bonam spem quam con- 
cipiebat de lontia, idest luxuria vincenda; unde dicit: 
st che V ora del tempo, idest mane, e la doke stagione, 
idest delectabile tempus veris, m' era cagione a bene 
sperare la gajetta pelle di quella fiera; quasi dicat : da- 
bant C) mihi causam bene sperandi detractionem (*) pellis 
illius ferae, idest mortificandi et extinguendi luxuriam, 
quae stat in pelle, ut jam ostensum est. Et bene dicit 
gajeUa; nam mulierem vagam solemus appellare gsgam 
vulgariter : et hoc etiam innuit (^) quod autor loquatur de 
iuxuria, non de vanagloria. Quod autem Iiora temporis 
praestet sibi materiam sperandi victoriam dictae ferae, 
satis patet ex jam dictis, quia (^) anima tunc magis sobria 
et soluta potest facilius compescere concupiscentias car- 
nis, et refraenare passiones ; sed secundum i^) non apparet 
verura. Unde est hic (^) solerter advertendum quod autor 
videtur expresse dicere falsum; dicit enim quod dulcis 
dispositio (^) temporis verni dabat sibi spem vincendae lu- 
xuriae, et tamen (®) videtur totum contrarium ad sensum 
et experientiam, quia scilicet adveniente vere omnia(^ ra- 



(*) £. dabat mihi. {*) £. detractationein. 

(*) £. innuit auctorem de luxuria et non de yanagloria intellexisse. 

(*) £. quia omnia tunc magis sobria et soluta possunt facilius. 

(*) £. secundum hoc non. 

(*) S. hic adyertendum. — £. hic subtiliter adyertendum. 

C) £. dispositio yeris dabat. (*) £. et tunc yiJetur. 

(*) S. animalia rationalia. — £. animalia, et bruta et etiam yegetabilia. 



CANTLS PRIMUS. 39 

Uonalia et bruta et vegelabilia incitantur ad luxuriam. 
Dicendum breviter quod autor verum dicit: arguit enim 
sic: si in tali tcmpore, io quo bomo naturaliter dispo- 
nitur ad luxuriam, cgo procurabam et conabar repri- 
mere et conculcare istud vicium (am potens, quanto 
fortius in futurum? Quasi dicat: nunc est tempus amce- 
nuni, nunc est aetas robusta, sed veniet hyems, veniet 
senectus, bene domabo et castigabo carnem: sicut dicit 
Quintus Curtius de Alexandro magno, quod si vixisset 
diutius, senectus poterat extinguerc iram el ebrietatem, 
qua: vicia juventus acceudebat in eo. Unde nota quod 
autor non dicit quod istud tempus faccret ipsum vin- 
cere tuxuriam, sed dicit quod faciebat ipsum bene spe- 
rare; nam spes est tautum de futuro hono. Ma mn si. 
Hic autor describit secundam feram, qua occurrit sibi, 
scilicet leonem, per quem figurat superbiam, et me- 
rito ; nam leo solummodo rugitu suo ca;tera animalia 
terret et obstupefacit ; unde Aristoteles libro Rhetorico- 
rum dicit de Achille, fremil ul leo; et Lucanus in primo 
coraparat Caesarem leoni. Ordina sic lileram et conti- 
nua: quamvis dixcrim quod concipiebam bonam spem 
vincendi lonliam, lamen istam spem mcam diminnit oc- 
cursus alterius fera;, et incussit milii timoreni ; quia ti- 
mor est contrarius spei, quia scilicet est de malo futuro. 
Ideo bene dicit : vm non s\ vhe paura non mi desse la 
risla r/w m' appariv d' un kone, nam solus conspectus 
superbi terret. Et describit ipsum leonem ab actu, di- 
cens : questi, sciUcet leo, parea che inconlro me venisse 
con la tesla alla. Per hoc tangit morem superbi, qui iiicedit 
capite elato ('), et alta petit. Et dicit con rabbiosa fame, 
quia superbus totum appetit, et vult omnes subjicere 
sibi, et per hoc siepe (*) incurrit rabiem furoris, ut patet 



CJ E. Mcpe niutur raliic ruroris. 



40 GOMENTUM INFERNl 

in mullis. Unde dicit : si che parea che taere ne temesse, 
idest viri aerei, idest alti vel sapientes, quasi dicat ta- 
cite : non solum minores, sed etiam majores timent al- 
tam superbiam leonis, idest potentis. Et nota quod autor 
bene flngit se etiam timere superbiam, quia (^) de rei ve- 
ritate ipse fuit superbus, tum quia nobilis, cum nobiles 
naturaliter sint superbi, tum quia scientiatus, quia scientia 
saepe inflat; unde autor suam superbiam sponte confi- 
tetur Purgatorii capitulo XIII. Ed una lupa. Hic autor 
describit tertiam feram, scilicet lupam, idest avaritiam, 
quam ultimo ponit, quia cum, adveniente senectute, ce- 
tera vitia senescant, sola avaritia juvenescit. Et merito 
flgurat avaritiam per lupam, quae est animal vorax et 
rapax, et cujus ventris ingluvies est insatiabilis. Dicit 
ergo : ed una lupa^ supple, apparuit mihi, che sembiava 
carca, idest quae videbatur onusta (^ propter onus cura- 
rum, ut plene patebit infra capitulo VII, di tutte brame: 
per hoc notat inexplebilem (^) cupiditatem; nullum enim 
vicium est universalius neque capacius. Et dicit nella sua 
magrezza, quia quanto ditior tanto pauperior est ava- 
rus, juxta illud Juvenalis : 

Crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crescit. 

Et dicit: e molte genUfe gid viver grame, immo innume- 
rabiles, inflnitas, ut per se patet. Non oportet hic ire per 
exempla, quia quotidie videmus quot per avaritiam mi- 
sere(*) et tristiter vivunt, et miserius et infelicius moriun- 
tur. Et supple, non solum fecit, sed etiam facit et faciet, 
ut statim dicetur. Questa mi porse. Hic autor, ostenso 
in generali quomodo ista fera est infesta multis {% nunc 
ostendit in speciali quomodo molestaverit et timoraverit 

(*} S. quia reyera. (*) £. onosta macredine propter. 

(') S. inexplicabilem. (^) £. miserrime yiyunt et trislissime, et miserius. 

(*) S. mullum. 



CANTLS PRIMUS. 41 

ipsum plus ceteris feris. Dicit ergo: questa, scilicet lupa, mi 
porse tanlo di gravezza con la paura cK uscia di sua vista^ 
cKio perdei la speranza delF altezza ; quasi dicat, quod 
desperavi posse ascendere per altitudinem montis, idest 
virtutis. Et hic nota quod autor proprie fingit quod ava- 
ritia daret sibi plus timoris; timebat enim, si dimittebat 
et spernebat divitias, cadere in inopiam et egestatem, et 
per consequens in irrisionem ('). Unde Juvenalis : 

NU habet infelix paupertas durius in se, 
Quam quod ridiculos homines facit. 

Timebat erubescentiam, quia si pauper petit, rubore 
confunditur, si non petit, egestate consumitur. E qual. 
Hic autor conciudit effectum istius timoris per compa- 
rationem pulcram et propriam mercatoris, qui spe lu- 
crandi cum vadit per terram et mare, incurrit latrones, 
piratas, vel scopulos, aut alium casum fortuitum, qui in 
omnibus cogitationibus suis deplorat infortunium suum, 
et dolet expendisse tot labores et sumptus in vanum ; 
propter quod, perdita spe, dimittit iter incoeptum. Ita a 
simili autor dolens expendisse tot curas et vigilias, perdita 
spe perveniendi (^) ad finem suum, urgentibus illis feris, 
dimittebat iter incoeptum et opus inchoatum, et paula- 
tim reclinabat (^) ad vallem viciorum. Nunc construe li- 
teram sic : e la bestia senza pace, idest avaritia, quae facit 
animum (^) impausabilem, inquietum, mi fece tal, qual S 
quei che volenMeri acquista, sicut mercator, vel avarus, e 
giunge U tempo che perder lo face^ scilicet lucrum spe- 
ratum, ctie, idest qui, in tutU i suoi pensier piange e s^at- 
trista. Et ecce quomodo fecit me talem, chS, idest, quia 
dicta bestia venendomi incontro a poco a poco mi ripin- 

C) S. in derisiooein. (') S. Yeniendi. 

(*) £• declinabat ad yallem. Ad literam: e la bestia. 
(*) S. hominem. — £. animum insatiabilem, et 



42 COMENTUM INFERM 

geva id dove U sol lace^ scilicet ad yallem, ubi sol non 
lucet, sicut in monte. Et hic ultimo nota, lector, quod 
mult^e ferae molestabant autorem nostrum; sed princi- 
palius istee tres praedictde, et principalissime avaritia, quia 
autor noster erat nobilis cum uxore et flliis, sine lucro, 
ideo multum timebat inopiam ; sed e contra ratio argue- 
bat quod natura est contenta paucis, immo minimis, et 
quod natura genuit (^) nos fortes ; et multa talia. 

Mentre ch'io nUnava. Ista est quarta pars (*), in qua 
autor ostendit qualiter {% dum ipse sic infestaretur (*) a 
praedictis tribus feris, et relaberetur in pristinam caecitatem 
ignorantiae et viciorum, occurrit sibi quidam fugaturus 
nubem a mente ejus, et hic erat Virgilius poeta {^). Ad 
quod est diligentissime praenotandum quod Yirgiiius figu- 
raliter est ratio naturalis in homine, qui novit scientias 
et artes liberales, quae ab intellectu humano sciri possunt 
per adquisitionem ; quam rationem autor bene flgurat in 
persona Yirgilii, quia in eo maxime viguit ratio naturalis 
inter poetas. Non mirum ergo si autor cepit Yirgiiium 
in ducem per Infernum et Purgatorium, sed cum venit 
ad Paradisum, ratio naturalis deflcit ibi, et tunc scientia 
supernaturalis, quae habetur per infusionem a Deo, sci- 
iicet Theologia, habet ibi locum ; et sic cessat objectio quae 
posset fieri, scilicet, quare (^), vel quomodo autor acceperit 
Yirgilium in ducem per Infernum et Purgatorium, cum(''^) 
saltem Purgatorium non noverit nec in vita, cum fuerit 
infidelis, nec in morte quia damnatus in Inferno. Gerte 
dicendum est quod ratio naturalis per scientias naturales 
cognoscit virtutes et vicia, praemia et supplicia, de quibus 
agitur moraliter et tractatur poetice in his duobus iibris. 

{*) £. genuit multa talia. (') E. pars generalis, in qua. 

(') S. quomodo. (^ E. iDfestaretur et relaberetur. 

('; S. poeta, poetarum clarissimus. 

(*) £. qualiter et quomodo anlor accepit. 

C) S. cum eum non noTerit. — £. cum sallem non noYerit eum, nec in yita. 



CANTLIS I'R1MLS. 



43 



I 



Unde autor, tractaturus iii Purgatorio quajdam nori per- 
Unentia ad rationem naturalem, inducit Statium (am- 
quam poetam chrislianum, qui associat ipsum. Ad lite- 
rani ergo Gngit autor quod unus obtulit se sibi, qui cx 
longo silentio videbatur raucus. Sed quare Virgilius figu- 
ralur raucus ? Ad hoc potest responderi niullipUciter : 
primo, quia longo tempore steterat sine organis et instru- 
mentis formativis vocis, qualia sunt labia, lingua [') etc. ; 
unde apud poetas sa-pe inferna appellantur r^na silen- 
tum. Secundo, polest dici raucus, idest uf^Iectus, qnia 
per multa tenipora nullus fuerat ita laudabiiiter locutus 
de Virgilio, nec ita excitaverat ejus materiam quasi 
dormienlem sicut aittor noster. Terlio, quia humana 
ralto, quic per Virgiliuni designatur, est niodica in usu 
homlDum, et raro loquitur. Quarto, quia ratio autoris 
hucusque fueral rauca; nam (*} de rei veritate autor 
fueral pauca locutus hucusque: fecerat enim solum quas- 
dam cantiones et sonitia (^), de quibus postea verecunda- 
batur in maturiori ajtate. Quinto, quia Virgilius fuerat 
tardissinius in sermone, adeo ut fere (*) indoclo similis 
videretur, ut scribit Donatus super Virgiiium; ipse etiam 
Dantes fuit lardiloquus mullum, ut alibi patebit. Sic crgo 
patel multiplex sensus tam historialis, quam moralis, et 
unusquisque verus. Nunc ordina literam sic : quidam, 
supple, che parea fioco, idest raucus, scilicet Virgilius, 
pa- lungo sUenzia, idest diuturna taciturnitate, quia ste- 
teral jam per mille trecentos annos sine locutione, si 
fu offerlo, idest ohtulit se, dinanzi agli occM miei, idest 
intellectui et memoria; mea;, metHr'io ruiiutm, idest in- 
terim dum ruerera, in basso loco, idest in vallem vicio- 
ram, qus est locus inflmus. Quando vidi costui. Ilic autor 




44 GOMENTUM INFERNI 

facit petitionem suam ad praedictum, petens misericor- 
diam ab eo. C ) Unde dicit : gridai a lui^ idest ego Dantes 
clamavi ad ipsum Virgilium, miserere di me^ qual che 
tu sii^ idest habe misericordiam de me, quicumque tu 
sis. Et dicit: o ombra, idest vel homo mortuus, o mmo 
certo, idest vel homo vivens; nam homo mortuus non 
est homo simpliciter, sed secundum quid. £t hoc, quando 
vidi costui, scilicet Virgilium praedictum, nel gran deserto, 
idest in monte^ quem ideo autor appellat magnum de- 
sertum, quia virtus est magna et alta, et fere ab om- 
nibus derelicta. Risposemi. Hic autor ponit responsio- 
nem Virgilii ad quaesitum, dicens: ille Virgilius risposemi, 
et dixit, non uomo, idest amplius non sum homo, sed 
umbra : mmo gid fm, idest, olim bene fui homo ; quod 
declarat quia ab hominibus generatus. Unde describit 
primo se a parentibus, provincia, et patria^ dicens: e H 
parenti miei, idest pater (*), qui vocatus est Figulus, et 
mater {\ quae vocata est Maja, furon Lombardi^ idest de 
Lombardia^ quae vocatur flos Italiae a TuIIio, et olim vo- 
cata est Gallia Gisalpina. Et nota quod Lombardi prius 
vocati sunt Longobardi, nunc vero detracta sillaba per 
sincopam vocati sunt Lombardi. Quare autem vocati sunt 
Longobardi, et unde venerint, et quando, dicetur Para- 
disi (*) capitulo XVL Et dicit: e amendui Mantuani per pa- 
tria; et sumitur argumentum a loco. Mantua siquidem no- 
bilis civitas est Lombardiae ratione antiquitatis, fertilitatis 
et magnificentiae : de nobilitate autem et origine Mantuae 
dicetur (^) plene infra capitulo XX. Non tamen fuit Vir- 
gilius de civitate, sed de villa parvula, ut dicetur Pur- 
gatorii capitulo XVIII. Et nota quod autor capit hic Vir- 
gilium hisforice pro ipso principe poetarum^ sicut et alibi 

(*) 116, ab eo, dicens : (') S. pater ineus. 

(*) S. mater mea. (^) £. Paradisi sexto cantu. 

(') £. dicelur cantu XVm Purs^atorii. — £t notandum quod Autor. 



CANTUS PRIMUS. 45 

saepe, quia, ut ipse testatur, Virgilius fecit sibi viam 
ad poetandum et describendum Infernum. Nacqui. Hic 
Virgilius describit se a Principe, sub quo natus est, et 
per consequens a tempore; et dicit quod natus est 
sub Julio Caesare. Sed contra autor videtur expresse 
dicere falsum, quia de rei veritate Virgilius natus est 
magno Pompeio et Marco Crasso consulibus, quo tem- 
pore Caesar erat privatus, nec adhuc fuerat consul, ne- 
dum imperator ; constat autem quod descriptio tempo- 
rum fiebat a consulibus ante tempora imperatorum. Ad 
hoc dixerunt aliqui quod istum dictum est penitus falsum, 
et quod autor pro certo erravit(^); sed ego nuUo modo 
adduci possum ut consentiam quod Dantes, qui tantum 
dilexit Virgilium, et tam plene intellexit, et tanto tempore ^ 
secutus (*) est eum, ignoraverit illud (^) quod etiam pueri 
sciunt. Ideo est inspiciendum hic subtiliter quod autor 
non dicit ista verba tamquam ipse, sed facit Virgilium 
dicere: qui Virgilius ubique commendat ipsum Caesarem, 
unde primo iEneidos dicit de eo: 

Nascetur pulci^a Trojanus origine Ccesar, 
Imperium Oceano, famam qui terminet astris. 

Simiiiter in libro Bucolicorum deplorat indignam Caesaris 
mortem, quia nititur compiacere Augusto. Modo ad 
propositum, Virgilius potius vult denominare originem 
suam a Caesare privato, quam ab aliis consulibus; sic 
ergo bene salvatur istud dictum^ nacqui sub Julio. Aliqui 
tamen aliter exponunt, et sic : nacqui sub Julio, idest flo- 
rere coepi; quod falsum est, quoniam Virgilius erat (*) 
juvenis et ignotus, quando primo venit Romam, et coepit 



(*} 116, emyerat. 

{*} S. e 116, Untopere secalos. 

(*) £. eam, et illud praecipae qaod pueri sciunt. 

(*) E. erat jayenis tunc et ignotus. 



46 COMENTUM INFERNI 

florere sub Augiisto, ut saepe patet in Bucolica; dicit 
enim ibi : 

Paslores hedera nascentem ornale poetam. 

Et exponitur nascenlem^ idest florere incipientem ; erat 
enim Virgiiius XXVII annorum, quando primo coepit scri- 
bere Bucoiicam. Sed C) notandum est hic quod Julius 
dictus est a Julio Ascanio, fllio Eneae, ut dicit Virgilius 
ibidem : 

Julius a magno dimissum nomm Julo. 

Prseterea notandum est quod hic magnus CsBsar vocatus 
est Gajus Julius Gdesar Dictator, et dictus est Divus Julius, 
ut saepe patet apud Plinium in naturali historia : quod 
pro tanto dixerim, quia muiti fuerunt Gaesares, sicut Lu- 
cius Gaesar, pater istius magni Julii Gaesaris, ut dicit 
Tullius primo Offlciorum ; item Quintus Gaesar, Sextus 
Gaesar, et alii multi, quos saepe nominat Livius, Plinius, 
Valerius, et plures alii. Et subdit autor: ancor fosse 
tardi. Hic oritur aliud magnum dubium; videtur enim 
autor dicere in eodem versiculo aiiud falsum ; nam si 
loquamur historice, Virgiiius non est natus tarde, scilicet 
circa tempora extrema Julii Gaesaris, sicut aliqui falso 
exponunt, imo natus est (*) ante consulatum et impe- 
rium ejus. Vei si loquamur allegorice, sicut alii di- 
cunt, scilicet quod natus est tarde quia non fuit chri- 
stianus, contrarium videtur, quia scilicet tunc natus est 
nimis tempestive ; unde si natus fuisset tardius, fuisset 
tempore Ghristi, qui natus est sub Augusto, sub quo mor- 
tuus est ipse Virgiiius. Dicendum f ) breviter quod autor 
bene dicit et vere ; nam si loquamur historice, Virgilius 
natus est tarde quantum ad aliquos poetas multos, quia 
licet dicatur, et sit princeps poetarum latinorum, non 

(*) E. Sed etiam hic notandum quod Julius descensus est Ascanio. 
(*) 116, diu ante, scilicet ante. (*) E. Dicendum ergo breyiter. 



CANTLS PRIMUS. 



47 



tamen primus, imo multi praecesscrunt eum, sicut Livius, 
Ennius, Plautus, Terenlius, Lucilius, et Lucretius, qui 
mortuus est die qua natus (') Virgilius, nam se occi- 
dit. Si etiam loquamur allegorice, dico quod bene dicit, 
quia secundum commune vulgare Italicorum {^], et usi- 
tatum modum loquendi, omne illud dicitur tardum, quod 
non venit ad determinatuni finem siium, nec consequi- 
tur quod petit. Modo Yirgilius, quia non pervenit ad rmem 
perfectse felicitatis, nec salvatus est, merito bene dicitur 
yenisse tarde. Nonnulli tamen expoount aliter et sic, sci- 
licet, quod bonus bomo numquam potest tam cito ve- 
nire in mundum, quod noii sit tarde. Alii etiam expo- 
nunt istam literam deprecative, sic esponentes ; ancor 
fosse tardi, idest, oh utinam non fuissera natus tam cito, 
sed tardius, quia fuissem tempore Cliristi. Sed licel ista 
exposilio yideatur sana, et bene sonet, non tamen est de 
mente autoris, si quis bene considerat vulgare florenti- 
num {*), quia illud ancur tantum valet, quantum quamvis. 
Et dicit : e vissi a Rotm. Postquam Virgilius descripsit 
se a princijje sub quo natus est, ounc describit se a 
principe sub quo iloruit (*} ; unde dicit : e tissi a Roma, 
scilicet cum erat in summo culmioe potentise et imperii. 
Unde libro Itucolicorum in principio Virgilius conqueritur 
se tarde venisse Romam, et dicit quod Roma tantum su- 
perexcellit inter alias urbes quantum cupressi ('') inter 
juncos vel genislas. Sotto 7 buono Auguslo, idest sub Octa- 
viano, qui vocalus est Galus (°) Octavius, qui dictus est 
Augustus sub fme betlorum suorum, republica reformata. 
El dicit buono, quia prudentissimus Princeps fuit el civi- 
lissimus, et reipublicsB amantissimus, licet circa primordia 
imperii multa fecerit enormia crudeliter pro imperio obli- 



f) S. nilua eil, (') S, Lalinorum. (') E. FlarcDlinorun). 

I*) 116, llorujl el Kripsil, et a loco ubi Qoruil : undc. 

i*] 116, CDpreuus. (') lls, bonus Oclavtus. — E. Gayua Octarianiu. 



48 COMENTUM INFERNI 

nendo, ut totum habes a Suetonio in secundo. Et damnat 
hic Yirgilius infelicitatem illorum temporum feiicium pro- 
pter infidelitatem {% dum subdit, cU lempo vel nel lempo 
degli Dei falsi e biigiardi, quasi dicat: cujus Augusti tem- 
pore coiebantur plures Dei fallaces, ut Jupiter, Juno, Mars, 
Yenus, et alii fere infiniti, quos studiose Augustinus no- 
minat et irridet libro de civitate Dei. Fuit enim Augu- 
stus curiosissimus ampliator et conservator religionis 
Deorum, ne dicam daemoniorum, ut patet apud eum- 
dem Suetonium. Poeta fuL Hic Virgiiius describit se a 
sua professione, dicens, poeta fui, nam Virgilius an- 
thonomastice vocatus est poeta: cum enim poetam di- 
cimus, nec facimus expressam mentionem de quo {\ 
intelligitur apud Latinos de Virgiiio, apud Graecos vero 
de Homero. Et tangit principalem (^) materiam de qua 
scripsit, scilicet gesta Eneae, unde ipse incipit librum 
Eneidos : Arma virumque cano. Dicit ergo, e canUd, 
idest poetice scripsi (*) nam cantare proprie est poeta- 
rum, sicut dicere oratorum, di quel giusto, sciiicet Enea. 
Sed contra Servius commentator Virgilii dicit quod 
Eneas fuit proditor patrise {^)^ ergo non justus, imo inju- 
stissimus; et dicit Servius Titum Livium hoc dicere. 
Dico breviter quod Servius non bene dicit, sicut et in 
multis ; fuit enim bonus gramaticus, sed sajpe non intel- 
lexit mentem Virgiiii, imo interdum literam pervertit, 
et trahit ad reprobum (^) et turpem sensum, sicut in li- 
bro Bucolicorum in multis ('''). Dico ergo quod TitusLivius 
dicit(^) totum contrarium libro primo de origine urbis 
circa principium, sciiicet quod Eneas non fuit proditor. 
Et posito quod fuerit verum (^) Eneam fuisse proditorem, 

(*) S. infltlelitateni illorum dum. (') S. do quo dicimus. 

(') 116, principaliter roateriam. (*) S. descripsi. 

(') £. suae patria*. (*) S. opprobrium et turpem. 

(^) 116. multis locis. (*) S. dicit contrarium. 

(*) 116, Terum, ut aliqui Tolunt. — S. dicunt. 



CANTLS PRIMLS. 



49 



ut aliqui volunt, tamen Virgilius intendit ostendere ipsuni 
justum, ut per hoc ostendat Augusto, in cujus honorem 
scribit, qualis debet esse priuceps, quia scilicet justus, 
clemens, et probus ; unde ipse dicit de Enea : 
Rex erat Eneas nobis, quo justior alter 
Nec pietate fuit, nec bello major et armis. 

Et dicit, figliuol d'Anchise, idest Eneas, qui fuit filius 
ADchisis, cousanguinei regis Priami de donio Dardania. 
Et descripto Enea a patre, describit ipsum a provincia 
et patria, sicut jam descripserat se ; unde dicit, che venne 
di lyqfa, quie est provincia. Et tangit patriam cum di- 
cit, poichi 7 superbo llion fu combusto, idest civitas llion, 
quae erat in Troja, fuit cremala, sicut clare dicelur Purga- 
lorii capitulo Xn, ubi dicitur de superbia Trojae. 3Ia /« 
perche. Hic Virgilius arguit autorem quare (') reverlitur 
ad peccata more canis, et vult dicere: tu potes manifeste 
videre (*) ex prfediclis quis ego sim ; sed lu, quem ego bene 
novi, perche ritorni a tanla noja, idest ad vallem vicio- 
nim, quse est tam ignominiosa, idest infamis et vitupe- 
rosa? Perchi non sali, idest et cur potius non ascendis, 
t/ dilettoso monte, idesl montem virlutis, qui est delecta- 
bilis ? Sed contrarium videtur, quia virtus est de diflS- 
cili i^). Dicendum breviter quod vitium est delectabile 
guaiitum ad principium, ut diclum est supra ; sed vir- 
lus quantum ad (inem, scilicet quando est bene ha- 



1') E. quod roTertalur. i'] E. comprehenilcrp. 

* Qni il («<]. 116 aggiunge: Uifncitius enim esl alUngere mediain quam 
RStrefnn, licul probal Pliilo^opbun primo Elhicorum. Uem dilDcilius e»l nilurali- 
l«r aicendere ileorram, i|uam descendcre aursum. Cor|>u* aulcai corruptitiile 
aggr«T>l atittnam, trahens iiinm dcorsum id malum, cl non erigcns aursum ad 
bmiiim. Prtelerea lionum Ht lanlum simpliciler, ^cilicet Iicne agendu; maliim 
Tcro mDllipliriler, nialum ageodo, el cessando a buno. Adhuc : illud, quod 
movet nU8 ad booum. cst Pilra noa, el esl fiitiirum, scilicet reUcltu Eetcrna ; 
lllud Tcro, <[uod 110» movcl td malum, esl inler iio«, et esl tempus delecla- 
Ule : igitnr apprchunsuni pvT lensum sine iinapnal[oiie de neceasilate moTCI con- 
«vpltcenliam, creo Tirlus non esl deleclabilis, DiceDduro elc. 



50 COMENTUM INFERNI 

bituata. Unde Philosophus primo Ethicorum dicit quod 
signum generati habitiis est deleclatio. Ergo bene dicit, cur 
non salis ad delectabiiem montem, che e principio e ca-- 
gion di lutta gioia ? quia virtus est principium et causa 
totius felicitatis deternae quae est jocundissima. 

Or se' tu. In ista parte autor ostendit quomodo reco- 
gnoscit Virgilium, cui manifestat suum statum, sive dispo- 
sitionem, et in ista oratione primo facit exordium, secundo 
petitionem, tertio confirmationem, quarto aperit pericu- 
lum imminens sibi. Partes patebunt. Dico ergo quod 
autor primo exorditur captans benevoientiam multipli- 
citer a persona auditoris, dicens: or se' tu quel Virgitio. 
Virgilius est nomen proprium et conveniens sibi; dictus 
est enim Virgilius a virga(^), quoniam mater ejus.somnia- 
vit se parere virgam, qu« tacta terra subito excrevscebat in 
arborem magnam, quae mater ejus vocata est Maja ; si- 
cut enim Maja dicitur fuisse mater Mercurii, qui est Deus 
eloquentiae, ita ista Maja genuit divinum poetam Virgi- 
lium summae eloquentiae. Et ideo bene dicit, e quella 
fonle^ sciiicet eioquentiae, che spande di parlar « largo 
fiume, idest abundantissimam copiam eloquii ; sicut enim 
probat Macrobius in libro de Saturnalibus, Virgilius 
omnia genera dicendi in suo poemate perfecte collegit. Et 
dicit, risposi lui, idest ego Dantes respondi sibi in supra- 
scripta forma, con vergognosa fronte, verecundatur enim 
homo de fallo suo coram suo majori. Et adverte quod 
Lombardi et multi itaiici debent suppiere in iitera unum a, 
et dicere, risposi a lui; nam Fiorentini utuntur praedicto 
modo loquendi trunco in tali vulgari, sicut poteris videre 
in multis locis istius libri. Et non sine quare hoc dixerim(^), 
cum audiverim aliquos Lombardos non intelligentes istum 

(') S. Tirga, quam mater se parere somniaTit, quae. — £. Tirga, quando mater. 
(') S. £t non sine quare hoc dico, quia audiTi. — £. Quod sit Terum hoc 
quod dixerim. 



CANTLS PRTMOS. 



51 



modum loquendi, qui perverlebant(') sentenUam literse, et 
dicebant quod Virgilius respondet autori cuoi verecunda 
fronte, afllrmans: ego sum ille, qui laudatus erul)uit(-) 
incUnato capite. Sed, sicut dixi, Dantes cst(^) qui loquitur, 
non Virgilius ; ideo illa expositio niliil valet. O degli nllri 
poelL Ilic Autor facit suara petitionem Virgilio, et implorat 
ejus auxiliurn dicens : o tlegli allri poeti umre e lume, 
idest o decuy et gloria aliorum poetarum, supple, lati- 
norum, vagUami il lungo stndio, idest longa inquisitio 
studiosa, e 7 gramle amore, idest magna dilectio \*) et In- 
tensa aOectio, vhe m' ha fatto cercar h luo voliime, idest 
tres tuos libros principales, qui debent esse in tuo volu- 
raine, scilicet, Bucolica ("), Georgica, Eneyda. Tit sei. Hic 
autor confirmat, ostendens rationem quare debet t^) hoc 
facere ; unde dicit : bene et digne peto, quia ta sei to 
mio mae^tio, quia scUicet Virgilius priraus apud Lati- 
nos descripsit poetice vicia, et viciorum supplicia: ideo 
merito plus sequitur eum, et principalius : ideo vocat 
eum magistrum, et C) tamen discipulus superat magi- 
strum. Vel expone allegorice, quia ratio, qua; designa- 
tur per Virgilium, est magistra horainis. Et nota Iiic quod 
aliqui ex hoc dicto volunt inferre quod Dantes pro raa- 
gna parte fuerit furatus a Virgilio (\ quod est manifeste 
falsum cuique intelligenU utrumque : imo Dantes pauca 
aa:epil a Virgilio, irao Virgilius plura accepit ab Homero, 
et ab aliis poeUs et oratoribus tara Grsecis, quam LaUnis, ut 
evideiiter ostendit Macrobius quinto i") de Saturnalibus, 
ubi detegit fere omnia furta Virgilii. Et subdit: tu se'solo 
cobti, da cid io ktlsi lo bello slile cke m' ha fatto onore. 



(V 5> pcTierluiit •enlentiBin lilerac el dicunl. — E. el direntes. 

Ci E. erobai. )') S. e>t qui ailhuc loijuiliir. (') S. dpleclAlio. 

(*J E. Bucoticam. GiHirgiciiu ed EiiejJani. (') 116, JctKRl. 

Cl im, et tcpc lamen discipulus aupra maf;islrum. 

(*] 116, • Virgjlio, iroo Virgilius plura accepil ab iloincro el ab aliis poclis. 

(*] E. uito de SalurDalibu». 



62 COMENTUM INFERNI 

Sed contra stylus Virgiiii est tragicus, iste comicus, ille 
literalis, hic vulgaris. Ad hoc respondent aliqui quod 
autor capit C) hic large stylum pro materia, et ita autor 
imitatur Yirgilium in materia, ut dictum est. Yel dic 
quod litera sit intelligenda similitudinarie sic, quod sicut 
stylus Virgilii superexcedit caeteros (*) in litera, ita stylus 
Dantis in vulgari. Ideo bene dicit, lo hello sHle, quia nullus 
pulcrior in genere suo, et dicit: che m'ha faUo onore, idest 
dabit mihi perpetuam famam (^) ; et sic nota quod autor 
ponit pro facto illud quod futurum sperabat, sicut alibi 
saepe in toto libro promittit sibi famam. Et nota hic suf- 
ficit (*) unumquemque scribentem exceilere in uno ge- 
nere; nam et Virgiiius poetarum Latmorum princeps 
cum in metro ceteros anteceliat, in prosa tamen non 
praevalet: e contra autem Tuilius, fons Romanae elo- 
quentiae, quamvis in prosa non habeat parem, in metro 
muitis inferior reperitur; unde Juvenalis ejus carmina 
eleganter irridet. Ita hic (^) noster Dantes, quamvis in li- 
tera non superaverit alios, tamen in vulgari transcendit 
eloquentiam ceterorum ; imo, quod mirabiie est, illud 
quod viri excellentissimi vix literaliter dicere potuissent, 
hic autor tam subtiliter et obscure sub vulgari eloquio 
paliavit {% Vedi la beslia. Hic autor facit petitionem spe- 
cialem, petens auxilium contra grave periculum immi- 
nens sibi, dicens: vedi la beslia^ scilicet iupam, per cui 
io mi volsi, quia maxime iupa repellebat ipsum ad val- 
lem : qjutami da lei, quia plus timoris C) incutiebat sibi, 
ut jam patuit supra. Et captat adhuc benevolentiam 
dicens, famoso e saggio^ idest de quo fama prsedicat 
quod tu sis sagacissimus inter poetas; nam de rei veri- 

> ' 

(') 116, accipit. (*) S. alios. 

(') S. honorein et perpeluam faraani. 
(*) E. Et notandum hic quod sufGcit unicuique scribenti. 
(') S. hic autor quamyis. (*) S. propalavit. 

C') S. limoris habebat, ut jam. 



CANTLS PIUMLS. 



53 



tate Virgilius fuit circumspecUssimus, et scivit facere de 
aljeno suum, iiam ab omnibus poetis prioribus (ledura- 
vit quidquid dixerunt boni vel pulcri; unde post Virgi- 
lium omnes antiqui poet% laliiii fuerunt neglecti, sicut 
et post Aristotelem omnes anliqui pbilosoplii grari fue- 
runt relegati. Kt reddit causam dicens ; c/i' ella mi fa 
tremar le veiie e i polsi, idest quia ipsa lupa replet (') me 
totum timore, cujus signum esttremor tolius corporis; in 
timore enim yens vacuantur sanguine, qui (^) concurrit 
ad cor, ideo omuia niembra tremunt, et tanto magis, 
quauto magis sunt longiiiqua a corde. 

A te coHfien lenere. Ista est quinla pars generalis, 
io qua autor ponit responsionem Virgilii ad suam peti- 
tionem, qui Virgilius dat sibi suum consilium, et spondet 
auxilium. El in ista responsione sua primo Virgilius 
ostendit quod aliud iter est eligendum ; sed statim potest 
objici quoii autor videtur cepisse optimuni (^) iter, scilicet 
iter virlutis (^) per moutem. Ad boc dicunt aiiqui quod ista 
litera debet sic inlelligi: a te cotwieji tenere altro viaggio, 
scilicet quam declinarc ad vailem viciorum. Sed ista non 
esl inlcntio Virgilii, imo Virgilius ducet '^) autoreni ad Ui- 
fernum per istam vallem (.^) tamcn alitcr quam prius, quia 
scilicet per viam spcculationis. Ideo mibi videtur dicendum 
quod Virgilius vult dicere, quod adhuc non sit tempus 
cundi ad montem, quia non potest homo feliciter(^) transire 
de extremo ad extrcmum; nam non potest quis stalim 
ex peccatore fieri sanctus, sed oportct paulalim procedere 
et descendere prius ad Infernum, idesl ad cognitionem 
viciorum, quia cognitio peccati initium est pGenitcnlia;, 
et malum nisi cogniluni vitari non potest. Vult ergo bre- 



(') S. terrel mo lolui 
Cj E. opUlum iler. 
(•) K. daeit 
r'j 116. Irantire racili 



') G. quia concurril. 
'I S. Tallera aliter. 



64 COM£NTUM INFERNI 

Yiter dicere Virgilius : fili mi, oportet considerare poenas 
Inferni, quae infliguntur homini propter yicia. Nunc ordina 
sic literam. IUe Virgilius rispose, a le convien tener aUro 
viaggiOy scilicet quam istud quod tu incoepisti per mon- 
tem, se vuoi campar (f esto luogo selvaggio, idest, si vis 
evadere de ista siiva viciosa, et vaile lacrimosa. Et hoc 
dixit Virgiiius poichS lagrimar mi vide. Per hoc notat 
autor, quod vir sapiens est pius, et compatitur errori- 
bus aliorum, et libenter dirigit juvenes errantes suo con- 
siiio, quando sperat eorum correctionem. Et subdit Vir- 
gilius rationem sui dicti dicens : che quesla hestia per la 
qual lu gride, scilicet lupa, non lassa allrui, sciiicet ho- 
mines, passar per la sua via, idest per viam virtutis, 
quae est propria homini; et non solum non permittit 
eum transire, sed etiam tanto lo impedisce che Fuccide, 
aliquando corporaliter, aliquando spiritualiter, et saepe 
avaritia occidit animam et corpus, ut jam dictum est, et 
adhuc plus dicetur. Ed ha. Hic Virgiiius describit na- 
turam iupae pessimam, dicens : et ista lupa ha natura 
si malvagia e ria, idest maiam in se, et nequam in alios, 
quia nocet sibi et aiiis, che mai non empie la bramosa 
voglia, idest insatiabiiem appetitum. Est namque appeti- 
tus avari tamquam appetitus caninus, qui est morbus, 
ut dicunt physici, cum quis muitum appetit et comedit, 
et tamen non convertitur in ejus substantiam (^). Et addit: 
e dopo 7 pasto ha piii fame che pria, sicut hydropicus, 
quanto plus bibit, tanto plus sitit, nam 

Non satiare polest manus omnipotentis avarum. 

Molli son gli animali. Hic autor ponit operationem (*) 
istius lupae, dicens : molti son gli animali, idest homines be- 

(*) 11116, aggiunge qui: potest enim avarus assimilari grypho, qui eniit au- 
ruro ex terra, et lamen ex quatlam naturali invidia non permiltit aliquem tangere» 
et sic nec ipse, nec alius potitur. £t addit. (') £. comparationem. 



CANTLS PBIMUS. 55 

- stiales, a citi s" ammoglia, idest qiiibus adhaeret, tamquam 
axor. Et est pulcra transumptto: sicut enim uxor non po- 
test separari a viro, nisi per mortem, ita avaritia araantis- 
sima coujux inseparabiliter ('] adliieret multis viris usque ad 
mortem: ideo melius potest dici uxor quam amica: ideo 
magis proprie dixit s' ammogfia, et non ^amica. Et sub- 
dit 1,^) multiplicatiottem ct iticrcmentum hujus vicii dicens, 
e pi^ saraimo ancora. Et tatigit liostem istius lupa; ventu- 
rum(^), dicens, i«/?H che'/ vellro verrd. Et breviter vultdi- 
cerc quod continuo avaritia crescet, donec veniet unus 
veltrus, idest canis, qui perdet eam; quia enim autorassi- 
milaverati*) avaritiara lupa?, ideo bene servata metbaphora 
appcilat pcrsecutorem cjus canera, qui naturaliter inimicus 
persequitur lupum, ct ipsura expcllit ab ovibus, ct ssepe 
mactat. Ita iste veltrus expellct avaritiara ab liominibus ('), 
et ipsam exterminabit cum dolore; kleo didl, che la fard 
morir con doglia. Sed quis erit iste veltrus, de quo(^) multi 
mulla falsa ct frivola dixerunt, de quo sunt tot conten- 
tiones, tot opiniones ? Est ergo, rejectis opinionibus vanis, 
ad istura passutn arduura totis viribus insistendum, et 
per evidentiam (') est prtenotandura quod Virgilius siniilem 
passum ponit libro Bucoliconmi Egloga quarta, ubi lo- 
quitur de quodam vcnturo, qui rcformabit mundum, et 
sub quo erit artas feli\ et aurea, ubi dicil tnter alia verba: 

Jam redil el Viryo, redeiint Saturnia reyna, 
Jam nova progemes coelo dimiitHur allo. 

lla-c litera Virgilii est ambigua; unde raulti dixcrunt 
quod Virgilius locutus est du Christo, sicut Augustinus, 
i|ui decimo de civitate Dci, capitulo XXVIII (*), dicit Vir- 



(*) E. sabdit niul(l[ilei incrttneDlum. 
Ic quo milii mutla. 



. XVUl.-K. at. 



COMENTLM INFERNl 



gilium noii dixisse hoc a seipso, sed accepisse a Sibylla' 
Cumana, ciijus carmiiia Virgilius commemorat ibi. Si- 
militer istam opinionem aulor noster tangit Purgatorii 
capitulo XXII. Et forte quia Virgilius fuit magniis astro- 
logus, et fuit parum ante adventum Chrisli, potuit pra-- 
vidisse nalivilatem ejus, et felicitalem illius lemporis. 
Alii tamen dicunt quod Virgilius fuil loculus simpliciter 
de Augusto ; alii de quodam alio. Unde Beatus Hieronj- 
mus in proocmio supra BibUam >idetur irridere primara 
opinionem : unde litera Virgilii est indifferens, et poteal 
trahi tara ad Cliristum, quam ad Augustum. Tamen credo 
quod simpliciter Virgilius loquatur de Augusto, quera 
saepe vocat Deum, et invocat in suum favorem saepe in 
libro Bucolicorum et Georgicorum. Modo ad propositum, 
Dantes, qui studet {') imitari Virgilium, voluit facere simi- 
lem passum ambiguum ; unde dico quod illud, quod Dantes 
dicit de veltro, potest intelligi de Christo, et(^) de quodam 
principe futuro. Si intelligamus de Christo, tunc diceraus 
quod autor vult dicere quod avaritia continuo invalescet 
in mundo usque ad diem judicii, quando C) veniet Chri- 
stus, qui damnabit avaritiam, et cetera vicia (*). Et hoc 
salis sonare videtur, qiiia sumus in ultima attate; unde 
mundus potest dici senex, et in senectute contlnuo cre- 
scit avaritia; et secundum istum intellectum exponemus 
sic literam : questi mn cibera lerra n^ pellro, quia scJIicet 
Christus non petet, nec promittet terrena, vel pecuniam, 
sicut Anticbristus faciet, ma sapienza, amore, e virUtle; 
et hoc bene convenit Christo, qui est vera sapientia 
patris (^), amor, et virtus. Et tangit locum sua; originis 
dicens ; e siia nazioH sard Ira Fellro e Fellro. Expone 
natio, idest apparitio Christi, quia large dicimus unum- 



i, sapienlii. Mnor el Tirlua. 



CANTUS PRlMi;S. 57 

quodque rmsci quod de tiovo apparet ; inter fillrum et 
filtrum, idest, inter cu'liim et terram, quia in aere Chri- 
stus judicabit mundum. Et taugit singulare bonuni, quod 
faciet dictus veltrus, dicens: di queUa umile Italia fia sa- 
lule. Et lioc bene videtur posse referri ad Oiristum; vi- 
detur emm velle seribere quod Cliristus salvabit illos, 
qui transiverint('} per obedientiam Romana' ecclesia:, quBe 
ecclesia debet esse huniilis, quia numquam claudit gre- 
inium redcunti. Quod autem loquatur de illa parte Italise, 
statim declarat id quod sequitur, quia dicit, per cui 
mm^ki la Vergine Camilla. Constal enim apud(^) Virgilium 
quod Gamilla, Euryalus, Nisus et Turnus mortui sunt 
pro ea parte Italia>, ubi nunc est Roma, ut cito plene 
dicetur. Et subdit persecutionem generalem, quam faciet 
veltrus de lupa, dicens: questi, scilicet veltrus, idest Chri- 
slus, la caccera pvr oyni viHa, quia ubitiue e\ omnibus 
terris damnabit avaros. Et dicit, finvhc l' avrd rimessa 
neirinferiio; et hoc bene convenit Christo, imo videtur 
quod nulli alio possit convenire nisi Christo. Quis enim 
potest remittere avaritiam in infernum, nisi ipse Chri- 
8tus? Et dicit : Id onde invidia prima dipartilla, quia sci- 
liccl Djabolus invidens felicitati homiuis successuri in 
gloriam, quam ipse perdiderat, tentavit primos parentes; 
ex quorum (') transgressione postea processerunt avaritia 
et cetera vicia ; et ista est communis opinio de (*) ista in- 
vidia hic. Si autem iotelligamus de quodam principe Ro- 
mano futuro, lunc dicemus quod autor vult dicere quod 
avaritia continuo crescet; avadtia euim pra-latorum el 
pastorum(^) Ecclesia^, in quibus est fundamentum avaritiae, 
continuo crescel donec veniat veltrus, idest princeps, qui 



(') E. qui Iransivenitil. 

(*) 116, apod ipsum Virgiliuni. 

(') E. ci quR transgresBioDe posles aTiriUi ct ci 

(') S. dc iavidid. 

I'] MB, pasIoTum nostrx ecrlealEe. 



68 COMENTUM INFERNI 

exterminabit eam cum dolore, quia scilicet perdet ^) et 
destruet ipsos pastores; et tunc sic exponam literam. 
Autor describit veltrum a virtute, et dicit : terra vS peltro, 
idest res terrena, vel pecunia, non ciberd quesH, idest non 
pascet istum principem. Et bene dicit peltro, est enim 
peltrum factum ex stagno (*) et ramo; quod est dicere : 
iste (^) princeps futurus non faciet monetam falsam, sicut 
aliqui (*) moderni principes, sicut ipse autor scribit de 
Philippo rege Franciae Paradisi capitulo XVIIII; et iste 
princeps non violabit justitiam auro, et non vendet causas 
pauperum, vei iibertates populorum, sicut moderni prin- 
cipes et pontifices, immo contrarium faciet. Unde dicit, 
ma sapientia, amore^ e virlule ; supple, pascet eum, quasi 
dicat: sed potius talis erit sapiens, virtuosus, et amator 
justicia^ et libertatis, contrarius modernis. Et describit 
ipsum per originem suam (^), dicens : e sua nazion, idest 
nativitas sard tra Fellro e Feltro, idest inter coelum et coe- 
lum. Et est pulcra et subtilis simiiitudo; sicut enim filtrum 
caret omni textura (®), ita coelum caret omni mixtura, 
cum sit corpus simplex, non mixtum ; quasi dicat quod 
a bona constellatione coeli et bona conjunctione stellarum 
nascetur iste princeps. Si dicas ex quibus parentibus, 
vei de qua patria, autor non specificat hoc; nec est de 
more astrologorum ita particulariter exprimere futura 
cum circumstantiis suis. Et ideo mihi vanum videtur quod 
aliqui dicunt, quod iste veitrus nascetur intra Feltrum, 
quod est in Romandiola, et Feltrum, quod est in Marchia 
Tarvisina. Nec minus ridicuium videtur quod alii ('') di- 
cunt, quod autor hic loquitur de magno anno. Et hic nota 



(*} E. disperdet et destraet. (') £. stagno el metallo Tel ramo. 

(*) S. e 116, hic princeps. 

(*) £. aliqui domini et principes moderni. 

(') S., £. e 116, ipsum ab origine sua, dicens: e sua nazion sard. 

•'*) £. mixlura cum sit corpus simplex. 

■'^) £. aliqui dicunt. 



CANTUS PRIMUS. B9 

tolo animo quod haec videtur vera expositio istius iiterae; 
haec enim fuit propria intentio autoris sive bona, sive 
mala, ut potest clare demonstrari in multis locis et ca- 
pitulis libri, et specialiter et expresse capitulo ultimo 
Pui^atorii, ubi ipse autor dicit: 

CK io veggio certamente, e pero 7 narro, 
A dame tempo gid stelle propinque. 

Similiter Purgatorii capitulo XX exclamans contra ava- 
ritiam dicit: 

O ciel^ nel cui girar par che si creda 
Le condizion di quaggih trasmularsiy 
Quando verrd per cui questa disceda? 

Quasi dicat : quando veniet veltrus, per quem lupa re- 
cedat de mundo? Et dicit quod veniet cito Paradisi ca- 
pituio XXVII, ubi dicit : 

Ma V alta providenza, che con Scipio 
Difese a Roma la gloria del mondo, 
Soccorrd tosto^ sl com'io concipio ; 

et ita in multis aliis locis. Nota etiam quod autor videtur 
velle dicere idem, quod voiuerunt alii multi, sive vere, 
sive false, scilicet, quod pastores ecclesiae deponantur a 
dominio rerum temporalium, et sic avaritia finiatur in 
eis. Quod autem ipsi praelati sint subjectum et centrum 
ipsius avaritiae, dicit autor ubique per totum, et quasi 
semper, quando facit mentionem de avaritia. Sequitur: 
di quella umile Italia fia salute; vuit dicere quod talis 
princeps futurus erit principaliter salus Italiae, quia Italia 
maxime indiget reparatione, et potissime illa pars Italiae, 
ubi est Roma, quia Italia hodierna die est maxime op- 
pressa, et subjecta tyrannidi, et quia in Italia solet esse 
sedes sacerdotii et imperii in ea parte, ubi est Roma. 



60 COMENTUM INFERNI 

Sed quare autor vocat Italiam humilem? Dicunt qui- 
dam quod Italia dicitur humiiis ironice, idest per con- 
trarium, quia est maxime superba. Sed male ; imo debet 
capi proprie sicut litera sonat, quia hoc idem dicit ipse 
Virgilius Eneidos libro secundo C\ ubi dicit : 

humlemque videmus 

Italiam. 

Et dicitur Italia humilis, idest plana vel mollis, pinguis, 
suavis, fertilis, mitis, dulcis, tractabiiis, ut per se patet; 
de cujus laudibus et praerogativis dicam plene Purgatorii 
capitulo VI, et alibi saepe. Et dicit: per cui morto la ver- 
gine Camilla; per hoc signanter explicat quod loquitur 
de illa parte Italiae, ubi est Roma ; manifestum est enim 
quod Camilla, et isti nominati, et alii multi mortui sunt 
pro parte praadicta, et manifestissimum (^) est quod Roma 
maxime indiget reparatione, quae quodammodo (^) matrona 
potens, regina Urbium, nunc (*) proh dolor ! pro magna 
parte est serva et sclava omnium. Et nota quod autor 
ideo facit mentionem de mortibus praedictorum, ut tacite (^) 
innuat quod hic princeps futurus reparabit romanum 
imperium, quod olim ab ipso principio est tanto san- 
guine partum (®). Ne autem litera remaneat in aliquo 
dubia ex ignorantia facti, longam historiam brevi narra- 
tione perstringam, quae summatim attinget quodammodo 
totam materiam Virgiiii. Est ergo sciendum, quod sicut 
scribit Virgilius VII Eneidos : rex Latinus jam senex re- 
gebat populos in pace in partibus Italiae tempore quo 
Eneas Trojanus primo applicuit ad Tyberim. Hic carebat 
mascula prole; habebat('^) unicam filiam virginem no- 



(*) S. e 116, tertio. — £. libro primo. (*) S. roanifestuin est. 

('} 116 e £. quondam. — S. qu» contra fuit matrona. 

(*) S. nuuc Tero. (') £. ut caute innuat. 

(«) S. emptum. f) S., £. e 116, sed habebit. 



CANTUS PRIMUS. 61 

mine Laviniam, quam jam nubilis aitatis mulli principes 
petebant, inter aiios unus praecipuus nomine Turnua{'), 
puleerrimus juvenis, nobilis genere, potens opibus, quem 
Amala, regina uxor Latini, mater Lavinia;, optabat liabere 
in generum potissime, quia Turnus erat nepos ejus. 
filius re^naa Veniii», sororis sua?, qua; erat uxor regis 
Dauni, el mater Turni. Rex vero Latinus liabuerat in 
responsis quod deberet tradere Laviniam ipsam genero 
extraneo ; ideo promisit ipsam Enea;, ex quo natum est 
bellum acerrimum [^) inter pra^fatum Turnum et ipsum 
Etieam, et odium implacabilc. Hic autem Turnus rex 
Rutilorum, regnans in civitate Ardeie, sicut scribit idem 
Virgillus in nono {\ venit cum aliis principibus multis 
et numeroso(') exercitu contra bastitamf^), sive novam 
terram, quam feceral Eneas in ripa Tyberis ; cum ipse 
ivisset (") ad Evandrnm regem pro subsidio, qui regnabat 
in partibus, ubi fuil poslea Roma, in monle Palatino. 
Turnus ergo absente Enea invasil terrani novellam 
Trojanorum: Trojani, secundum quod pra?ceperat eis in 
recessu ('), conlinuerunt et muniverunt se intra fortili- 
cium. Turnus vero magno impetu et clamore ca-pit 
provocare Trojanos ad pugnam. Erant autem intra mce- 
nia duo (*) socii Trojani, amici arctissimi, quorum alter 
nomine Nisus erat vir strenuus (") armorum, aller 
Euryalus, adoJescens pulcerrimus Trojanorum, ambo 
deputati ad custodiam unius porta?; quorum alter, sci- 
licet Nisus, adveniente nocte prospiciens exercitum lio- 
stium, qui omnes sine ulla custodia jaccbant somno el 



|'l tlS, Turnui uobilis gODere. 

['i S, jirarbum. <'; HD, in nono En 

fl llfl, univcrso. ("l IIB, basliss. 

<*} S. cum ipie iYlswt in subiidiuin Efandri quJ rcgniibat. 

**; 8. duo ■raicisimi, qiiorum sllcr locabaliir Nissea 
i*j 116, rortiuimus. 



62 COMENTUM INFERM 

vino sepulti, decrevit velle ire (^) per Eneam ad Evan- 
drum regem ; cui Euryalus audacter se sociavit ad 
omnia pericula toleranda (*), licet Nisus recusaret Isti 
ergo vere amici, una anima in duobus corporibus, per 
se sic animati, et persuasi muneribus et promissis Julii 
Ascanii ^r^ii juvenis, filii Eneee, et aliorum nobiiium 
principum Trojanorum (^, exiverunt portam de nocte, et 
invadentes castra hostium fecerunt magnam caedem de 
multis, et multa spolia rapuerunt more leonis saevientis 
in pecudes. Cum autem onusti praeda (^) laete recederent, 
occurrerunt a casu trecentis equitibus, qui veniebant ab 
urbe Latini ad castra Turni cum duce eorum, cui no- 
men erat Volscens, qui clamare coepit, et qua*rere qul 
essent, et quo tenderent. Tunc Nisus et Euryalus nihil 
respondentes intraverunt silvam proximam, et continuo 
hostes circumdederunt silvam, claudentes undique pas- 
sus et vias. Euryalus junior, detentus (^) a tenebra noctis 
et onere spoliorum, non potuit evadere. Nisus vero, qui 
jam evaserat(^) a manibus hostium, retrospexit, nec videns 
amicum Euryalum, coepit retrocedere C) ut quaereret eum, 
quem paulo post reperit interceptum (^) ab hostibus, et 
nesciens quid ageret, fluctuans animo, emisit telum, quo 
percussit in tergo quemdam equitem nomine Sulmonem, 
qui statim ex vulnere mortifero(^) evomuit animam. Deinde 
emisso alio telo percussit alium equitem nomine Tagum 
in capite, et intransfixit (^^) per utrumque tempus. Tunc 
Volscens dux, accensus ira (^^), non videns ex aliqua parte 

(*) 116, ire ad ETandrum regem pro £nea. 
(*) £. tolleranda, qusB Nisus non recusaret. 
(*) £. Trojanorum exhortationibus, exiyerunt. 
(^ £. prsda retrocedereot, occurrunt. 

(') £. deceptus a tenebra. (*) S. evaserat, retrospexit. 

C) £. retrocedere et eum qosrere, qui paulo post reperit eum ab hostibas 
inlerceptum. («) S. interceptum; et nesciens. 

(') £. ex mortifero percussus Tulnere animam CTomit. 
C^) S. e 116, transfixit. — £. et illum per utrumque tempus transflxit. 
(") £. ira, cooTertit fiirorem. 



CANTUS PRIMUS. 



63 



atttorem harum tnortium, coiiverUl furorcm suum supor 
Eurjaliim, el clamans ('), tu iues po-nas amborum, exleu- 
debat euseni super eum. Nisus (*) statim exterritus, uon 
valens ulterius se celare, uec lantuni (^) ferre dolorem, 
coepit a!ta voce ciamare ; 

Me, me, adstm giti feci : in me converlile fej-mm : 

e^ sum autor totius culpa>, iste in niliilo deliquit: 

Tanliim infelicem mmiiim dilexif amiciim '. 

Sed hoc non obstante ille dux Volsceus transfixit ense 
pulcrum pectus Euryali, qui velut flos succisus ferro 
moribundus devenit ad tcrram. Nisus i^) impatiens morae, 
ingessit se furibundum in turbam liostium, et petcbal 
solum ipsum duccm inter omnes, et quamvis omnilius 
circumstrepentibus, immisit enseni fulmiiicum in os illius 
vociferantis, et sic moriens ipse animam abstulit hosti. 
Quo facto quasi laitus projecit se super amicum Eurja- 
lum morientem totus perforatus ab hostibus, et placida 
morte expiravit super corpore ejus. ideo bene Virgilius 
prorumpit i^) in laudem istorum duorum exclamans: 

Fortii/iaU ambo ! si qiiid mea carmina possiinl, 
Nulla dies umqiiam memori vos eximet icvo. 

His arti.« Rutuli detulerunt cum planctu Volscontem du- 
cem ^'^ eorum mortuum ad castra (^l, et in caslris etiam 
magnus planctus erat de morte occisorum a Niso et Eu- 
ryalo. Orto die Turnus armatus duxit exercitum armatum 
contra terram, et capita (^) Nisi et Euryaii (^) afllxa hastis 



(') E. rlimin», direbat: (ii liiei. ('J E. Nisus Tcro iib eilerrilu*. 

<*J E. t«n(uin aniici Eufiali Jolurem ferrc, Eladm cippil. 

[*) E. Niima hoc inipatieni, morc leoDi» iageMil. 

n £■ prurupil. (') 5. ducein suum nior(uum. 

Cl E. cailri, iilii cliam. F- ct corpora, 

(■) IIB, Eurjall purtata c1 oslen» sunl intriiisccia. 



64 GOMENTUM INFERNl 

cum magno clamore portata et ostensa sunt intrinsecis. 
Trojani e contra parabant se ad defensionem in parte 
sinistra, nam (^) a dextera habebant fluvium Tyberim, 
et breviter post multa praelia hinc inde facta duo fratres 
Trojani, magni et magnifici, quorum unus vocabatur 
Pandarus, alter Bitias, assignati per Eneam ad custo- 
diam unius portae, aperuerunt ipsam, invitantes sponte 
hostes ad intrandum, stantes velut altae turres armati 
contra ad defensionem. Turnus autem, qui ex alia parte 
oppugnabat (^) terram, hoc audito, ardens ira praecurrit 
ad portam Dardaniam contra superbos fratres, et occisis 
primo aliquot paucis, percussit Bitiam ardentem oculis et 
frementem animo cum lancea {\ et prostravit eum ad 
terram cum magno fragore, velut arborem magnam; 
et continuo Trojani perterriti versi sunt in fugam. Ptoda- 
rus autem, viso fratre suo (*) terribiliter prostrato, clausit 
portam magnis viribus, et excludens multos de suis, in- 
clusit Turnum, quem non perpendit inter turbam alio- 
rum. Tunc Trqjanis trepidantibus, Pandarus accensus ira 
fraternae mortis coepit exprobare contra Turnum : tu non 
es nunc in aula r^inae Amatae ad procandum (^) Laviniae 
filiae suae, nec in medio Ardeae patriae tuae, ubi propriis 
muris defendaris, sed inter castra inimicorum, nec ulla 
via poteris hinc exire. Turnus subridens respondit: si habes 
aliquid animosae virtutis, incipe pugnam mecum: certe tu 
poteris referre Priamo te invenisse hic alium Achillem. Et 
continuo erigens se, irruit in eum, et cum ense percussit 
in media fronte, ita quod caput divisit in duas partes, ex 
quoille moriens corruit ad terram, utraque parte capitis ab 
utroque humero dependente. Trojani continuo versi sunt 
in fugam ; et si statim Turnus fuisset advisatus ad aperien- 

('} S. quia a dextera. (') £. pugnabat. 

(') 116, phalarica. (^ £. suo mortuo et terribiliter. 

(') S. ad proTocandum conubium LaTiniae. 



I 



CANTUS PHIMUS. 65 

dam portam, et intromitlendum suos, ille fuisset ultimus 
dies bello {*] et genti Trojanaej sed furor duxit eum in 
occisionem liostium. Tandem multis ca^sis, Trojani coepe- 
nmt recurrere (') ad persuasionem Seresti et Menesthei {'), 
principum Enes, qui (*) exclamans exprobrabat eis : quo 
fugitis, miserr, quos alios muros habelis ? Unus homo 
clausus inter mcenia vestra an tantas mortes nostrorum 
dederit impune, et lot de melioribus miserit ad infer- 
num? Turmis paulatim cedens saltavit in fluvium, et 
sospes remeavit ad suos cum magna gloria belli, sicut 
poslea Horatius Cocles fecit per multa sascula terapore 
quo Porsenna rex Tuscorum obsedit urbem. Post liffic, 
sicut scribit Virgilius iti X, Encas {% cum muIUs et ma- 
gnis auxiliis reversus est, et continuo Turnus duxit aciem 
eontra eum, et post slrages multorum tandem Pallas 
(ilius regis Evandri, juvenis animosus, increpans suos 
fiigienles, obtruncavit multos ex hostibus prohitate sua. 
Tunc Turnus (^), suorum funera cernens, irruit in Pallan- 
tem, velut leo i^) irruens magnanimus in taurum fortem, 
et illum transverberavit forti hasla per medium pectus, 
et continuo rapuit illi proatrato bailheum, quo erat cin- 
ctus, qui postea fuit causa mortis ipsius Turni, ut statim 
dicetur. Viso succincte de Niso et Eurjalo duobus sociis, 
et duobus aliis fratribus, maximis amicis Ene^, dicere 
restat nunc de Turno et Camilla(*) maximis inimicis ejus- 
dem, el primo de Camilla. Est ergo sciendum breviter 
quod, sicut scribit Virgiliiis ia XI Eneidos, Mctabus rex 
de gente Vulscorum, pulsus de Priverno, antiqua civitate 



(" B. Uilli f\ genlU Irojanr. ('1 S. relrotre. 

ft tlO, B 9. Sereilri et Meneslri. - E. Seresli et Mncslbci. 

('; E. qiii eiprobaiil eis dlcentes: quo. 

n B. bi decimd EneidM, qiiod Eoeas Runi. 

I*) B. Turnus «uos occiBos. el guorum. 

O tte, K. a S. leo magnBnimus. 

f) IIS, el CMnilli. Esl or|;o sciendum. 



66 COMENTUM INFERNI. 

sua, ob inYidiam (^) et superbam potentiam ejus, detulit 
secum unicam filiam infantulam inter ipsa praelia armo- 
rum, quam summe diligebat, et vocavit ipsam Camiilam 
a nomine matris, quae yocata fuerat Casmilla; et non 
fidens intrare aut inhabitare aliquam civitatem, recepit 
se montibus et silvis, ubi nutrivit hanc filiolam suam 
lacte equino et ferino. Cum autem puella coepisset 
primo posse ambulare, assuefecit eam equitationi, ve- 
nationi, saltibus, quam armavit sagittis et pharetra, et 
induit pelle tigridis (*). Ipsa vero servavit perpetuam vir- 
ginitatem, nec unquam voluit habere virum. Ista ergo 
Camilla venit in subsidium Turni contra Eneam cum ali- 
quot aliis virginibus, et inter quas fuit una vocata Tar- 
peya, altera TuIIa, et post multa gesta, tandem apud civi- 
tatem r^is Latini nomine Laurentum, pugnans virititer, 
non ut foemina, spargebat suas sagittas contra Trojanos; et 
etiam fugiens sagittabat a tergo adeo perite quod quot 
tela emittebat {\ tot dabat mortes hostibus. Demum post 
multas caedes ab ea factas, quidam eques Eneae nomine 
Aruns(^) furtive secutus illam persequentem unum equitem 
gloriosum, et caute {^) percussit eam lancea {% captata 
opportunitate temporis et loci, sub mamilla sinistra, et 
ipse, vulnere dato C\ subito aufugit perfusus gaudio et 
timore. Camilla inter manus virginum suarum manu 
propria extraxit de pectore telum, ferro remanente inter 
costas : 

Vitaque curn gemitu fugit indignata sub umbras. 

Tunc una ex virginibus, nomine Opis, totis viribus tenso 
arcu percussit sagitta Aruntem, qui continuo mortuus 

(*) £. inyidiarn, potentiamque ejus et superbiam, detulit 

{*) £. pelle tigris. (') S. emittebat, tot mortes bostibos inferebat 

(*) S. Aruns armis Aartiye. (') S. e £. incaute. 

(*) S. basta, capta opporlunitate. — £. lancea, capta opportonitate. 

C) S. illato. — £. yiso Tulnere. 



CANTtlS PRIMUS. 67 

est Morlua Caniilla, virgines ejus arcifera? et milites 
Turni versi sunt in fugam, non valentes ulterius C) bu- 
slinere impetum Trojanorum, et sic raiserabiliter truci- 
dati siint sub oculis suurum, qui stabanl(^)ad defensia- 
nem. Posses (') tamen, lector, credere quidquid scriptum 
est de Camilla esse forte (*) poetice fictum nisi ha^c civitas 
Priyernum {% quje (^) liodie extat in Campania, similem 
virginem prmluxisset temporibus nostris. Fuit enim, re- 
gnante famoso rege Roberto, quasdam insignis virgo, 
nomine Maria de Priverno, ingens corpore, fortis viri- 
bus, audax animo, potens armornm, qu« patrem suum 
ab inimicis interfectum magnanimiter vindicavit, et ipsa 
etiaDi velut nova Camilla numquam voluil habere virum. 
Unde regi Roberto votenti tradere ipsam nuptui ferlur 
respondisse, quod si ipse haberet aliquem nobilem ex 
sultditis suis, quem perdere vellet, mitteret ad eam. Minus 
ergo mirari debemus si viri Privernates olim in senatu 
Romano Hbere et magnifice responderunt; sicut (') Liviiis 
scribit (*). Post prapUum priedictum Camillae, sicut scribit 
Vii^ilius in XII, mortua Camiila, Turnus ultima despera- 
tioue ductus, videns auimos regis Lalini et Laurentinorum 
inclinatos ad Eneam, concurrit (") in campo cum Enea, 
qui invaserat ipsani urbem ; in quem Eneas accensus 
ira irruit tota vi et conatu, et tllum cum hasta in mo- 



("i S. sinpliuii. 

(*) S. e E. Poasel Umca. 

fl K. Priremi. 

Ci S. siciil ilirit Tilui Lifius 



116, in mariB iJ ilerensioneiiii 
E. forlc poeticnm el poelicc, 
Itfl, ailtiuc hodie, 
- E. TcspoDdereul, sicut Liiius scrihil. 



Ci Ito >^giun){e: Caplo PriTemo a Plaiilio consulc, el priiicipilius inler- 
Avlln, cum dclibcrarclur Doms in Curia ipiid de rcliquis Privernalibui csmI 
ai^niiluni, quidam wnalor cis inrestus peliiit: qua pcena dii^ieslisT Tunc unu* 
PrlTfvnilum reipondil ei: qua digoi sunt qui ccnseul se amicos liberlaUs. Ei 
qua respoatione Mnaloribua inili|;nBlis, PIiuUub consul, ad placaudam irim 
Mrnm, pelivit : *i rsDiam lobis dederimus, quilem pacem eprrarc posBunius 
habnr Tobiwum! El conliauo ille idcm respondit ilcrum; si Innam, fidclem cl 
perpelnain, si malam haud diutarnam. Ei qua rcsponaiono lam libcra, lam ani* 
MM», Prlremales non soluio impunilalem, «ed el lilicrlBtem conseculi sunl. 

l*] E. currii iu campo. 



68 COMENTUM INFERNI 

dum fulminis percussit in femore. Quo vulnere magnus 
et superbus Turnus decidit ad terram, et subito factus 
parvus et humilis coepit Eneam suppliciter protensa manu 
deprecari, ut misereretur senectutis patris sui Dauni, et 
redderet ipsum vel yivum vel mortuum suis, confitens se 
victum, et Laviniam, pro qua tot bella gesserat, esse uxo- 
rem ipsius Eneae victoris C\ et deponeret odium. Eneas 
autem pius revocabat ensem, sed videns cincturam Pal- 
lantis, qua Turnus cinctus erat, quam (^) detraxerat ipsi 
Pallanti, quando interfecerat eum, statim accensus (^) 
furore et ira infixit ferrum in pectore ejus in vindictam 
Pallantis amici, et continuo Turnus cum indignatione et 
planctu emisit spiritum ; et in hac morte Turni Virgilius 
finem facit suo operi Eneidorum. His breviter percursis 
pro declaratione literae, nunc est ad literam redeundum. 
Yirgilius ergo in narratione sua subdit persecutionem 
lupae dicens: quesU^ scilicet veltrus, idest princeps fiitu- 
rus, la caccerd per ogni villa^ quia scilicet ubique ter- 
rarum deponet sacerdotes, in quibus fundamentaliter vi- 
get avaritia. Et dicit : fin che V avrd rimessa nelF infemo, 
quia scilicet exterminabit praelatos avaros, qui suis exi- 
gentibus culpis ibunt ad Infernum : et dicit : Id onde m- 
vidia prima diparlUla. Sed quae fuit ista invidia ? Certe 
notandum est quod prima invidia fuit diaboli, quando 
voluit fieri similis Altissimo: sed ista non distinxit ava- 
ritiam ab aliis viciis in Inferno, vel non traxit avari- 
tiam ab Inferno, cum nondum esset avaritia neque Infer- 
nus. Secunda invidia fuit, qua diabolus tentavit hominem, 
de qua dictum est paulo supra, et haec etiam non fuit 
avaritia, nisi forte large sumendo, quia avaritia proprie 
est circa substantiam et divitias. Tertia invidia fuit de 



(*) E. Tictoris, omni deposito odio. 

('} £. et quam ipse Turnus Pallanti ipsi delraxerat quando illum interfeoeraL 

(') 116, reaccensus amore et ira. 



CANTUS I'RlMi;S. 



69 



iaim et Abel, et ista invidia bene distinxit primo ava- 
ritiam; nam Chaim motus invidia, stimuiante avaritia 
divitiarum, mactavit Abel i,'), quia vidit (*) ejus greges 
multiplicari; et de ista proprie loquilur hic autor. Ondio. 
Hic Virgilius dat suum speciale consilium autori, cou- 
cludeiis: ond^io penso e disccrno, idest decerno et con- 
cipio, per lo luo meglio, idest pro salute et salvatione 
tua, che lu mi segua, quia ista est tutior via, et sequaris 
me imitatione styli. Unde dicit : ed io saro Itia guida, 
quia ego prius pertractavi de ista materia viciorum. Et 
dicit : e IrarrotU di qui, idest liberabo te ab isla sjlva 
et ab istis feris, per biogo elerno, quia scilicet ducam te 
primo per Infernum; unde infra dicit: porta Inrerni: ed 
iti elerna duro. Et subdit : dove, idest, in qiio Inferno, 
udirai le slrida, quia ibi est fletus et stridor dentium, 
disperale, scilicet desperatorum iiominum, qui despcran- 
tes non redierunt ad Dominum Deum; vcl quia despe- 
rant veniam et flnem, quia in Inferno nulla est redemptio. 
Et dicit ; vedrai gli anlichi spirili, quia {% scilicet, pecca- 
\erunt ah initio seculi citra, dolenli,qu\a ubi pcena, ibi 
dolor ; et adeo dolent et desperant, cfie /a seconda moi-le 
ciascun grida, quasi dicat: quod quiiibet vellet ilerum 
mori, si posset, ut, scilicet, porna tiniretur, sed anima 
immortalis mori non potest. Nec dicas, sicut aliqui dixe- 
runt, quod autor vocet hic secundam mortem diem 
judicii ; nam damnati talem mortem non vocant, nec 
optant sihi, qua: augebit et duplicabit sibi poenam. De 
qua tali morte luquitur Augustinus de Civitate Dei, di- 
cens : prima mors, scilicet corporalis, nolenteni animam 
sqMtrat a corpore ; secunda mors, scilicet ieterna, nolen- 
tem animam relinetrit in corpore, scilicet post diem ju- 



i'i S, Abel fralrem »uum, qui«. 

C) £. quU ridflbal gregem illiui multl|ilicari. 

(*] IIB, qui tcllicct. 



70 COMENTUM INFERNl 

dicii. Et intellige quod damnati optant mortem contra 
naturalem appetitum, urgentibus poenis; unde Boetius 
in tertio : nam scepe inortem^ urgentibus cansis extra (*), 
quam naJura semper reformidal, inierdum voluntas am- 
plectUur. Deinde Virgilius promittit se ducturum ipsum 
per Purgatorium, dicens : poi vedrai color che son con- 
tentt, quasi dicat: deinde immediate, visis suppliciis dam- 
natorum aeternaliter in Inferno, ducam te per Purga- 
torium, qui locus est temporalis et finitus; unde in fine 
Purgatorii dicit ipse Virgilius autori, volens recedere 
ab eo : lo tempot^al fuoco e F elerno, Veduto hai, figUo. 
Et vide quod large appellat focum omnem poenam Pur- 
gatorii, quia ignis est ultima poena Purgatorii, sub qua 
sunt ceterae pcenae. Et assignat causam quare sunt con- 
tenti, perche speran di venire^ quando che sia^ aile beate 
genti^ idest, quia sperant, finita poena ad certum tempus 
purgata culpa, pervenire ad infinitam gloriam beatorum. 
Et istud est etiam verum de Purgatorio morali, quia 
positi in poenitentia contentantur, quia sperant per pur- 
gationem talem, quam voluntariam (^) ferunt, pervenire 
tandem ad perfectum statum virlutis, et per conse- 
quens ad beatitudinem. Deinde dicit Virgilius : Beatrix 
ducet te ad Paradisum, si voles; unde dicit, cUle quaU, 
scilicet, ad quas gentes beatas, poi, scilicet, visis gen- 
tibus purgatis temporaliter in Purgatorio, se tu vorrai 
salire, quia bene poteris, facta speculatione damnatorum 
et purgatorum, anima fia a cid piii di me degna, sci- 
licet Beatrix. Et notanter dicit piu degna, quia est opus 
majoribus alis, quam habeat Virgilius, idest ratio na- 
turalis, ad volandum ad locum tam excelsum, de quo 
nihil viderunt antiqui magni philosophi et poetae. Ideo 
bene dicit : con lei, scilicet cum ipsa Beatrice, ti lascerd 

(') £. causis exlremis, quam et natura. {*} £. yoluntarie. 



CANTUS PRIMUS. 71 

net rmo poftire, ut patebit iii liiie Purgatorii. Et subjun- 
git causam, quia scilicet fuit infidelis, et igiioravit sacrara 
theologiam ; unde dicit, che, idest, quia queirmperador 
che lassu regna, scilicet Deusj qui iiuperat in ccelo illis 
gcntibus beatis, quae parent obedienter mandatis suis, 
sed damnati sibi rebelles liabcnt imperatorem suum Lu- 
ciferum, qui describitur finali capituio Inferni, ubi dici- 
tur : Lo imperador del dohroso regno ; imperalor ei^o 
aeterni regni, non vuol che in sua dtla per me si vegm, 
quK civitas gloriosa describitur in tine Paradisi iu forma 
candid» rosa;. Et ecce quare non ymM, perch' io fui ribel- 
latilealasualegge, quiascilicet nou credidi creationem (') 
mundi, nec incaruationem Christi, nee alia necessaria ad 
salutem. Et subdit latam potentiam istius imperatoris, 
qui imperat ubique in ccelo et in terra, sed maxime 
ostendit potentiam sua,' majestatis in cflelo. Unde dicit in 
biUe parli impera; nam et diabolus, tortor damnatorum, 
est subdituB sibi, sicut potestas carceratorum domino, 
qui facit vohmtatem domini, juste indigendo ptenas me- 
ritas unicuique ; e quiii regge, scilicet in coelo. Unde di- 
cit: quivi e la sua citlade e l' allo seggio, idest e\celsum 
soliiim ; ct intellige, slcut dicitur Purgalorii capitulo XI : 
.Von drcoscriUo, ma pej- piu amore ,- et primo capilulo 
Paradisi : Nel ciel che piti della sua luce prende. Ideo pro- 
rumpit in exclamationem : O fvlice coliri, cui ivi elegget 
Oht, Idest, dico felicem illum, quem eligit sibi civem 
illius civitatis jeterna;. El io. Hic ultimo autor breviter 
ponit eflectum bonuin, qui nascitur e\ consilio Yirgilii, 
quia scilicet Dantes ipse acquievit consilio, el acceptavit 
promissum auxilium. Unde dicit: ed io a lui, idest, ego, 
supple, Dantes, dixi ipsi Virgilio adiurative (*) : opoeta, io 
li richieggio pcr queUo Dio che lu non conoscesti, scilicet 



72 COMENTUM INFERNl 

omnium creatorem, sive Christum, che tu m mefd Id 
dove or dicesU, scilicet per Infernum et Purgatorium, si 
cK io veggia la poria di san Pietro, idest portam Para- 
disi, cujus custos (^) ponitur Petrus, e color che tu fai 
cotanto mesti, idest tristes, scilicet damnatos aeternaliter 
in Inferno. Nunc redi supra: accid cKio fugga questo 
male. In hoc tangit causam finalem hujus operis, siye 
istius libri, scilicet ad fiigiendum vicia et peccata in se, 
et in aliis : e peggio, scilicet damnationem aeternam, quae 
sequitur ad vitia. Et subdit effectum petitionis dicens: 
allor si mosse, idest tunc coepit (') descendere ad specu- 
lationem vitiorum conceptam. Et sic claudit primum ca- 
pitulum prooemiale. 

(*) S. est castos Moctus Petnis. (^ S. inc«epit. 



CANTUS SECUNDUS, i"» qiw Iractaiur stcut Dantes imenit 
Virgilium, et sicut Virffilius fecit se tututn de itinere propier 
seeuritatem trittm dominamm de ipso cantantium in ccdesti 
Curia, et stcut Beatri-x misit VirgiUmi in adiutorium Dantis. 



JLjo Giomso se H'andava e faer bruno. Postquani in 
praecedenti [irinio capitulo prolicmiali aulor noster fecil 
proposilionem, iu qua tetigitf) locum, tempus, et cau- 
sam Diotivam istius ('} operis, et impedimenta occurrentia 
sibii,^) in succursum VJrgilii, nunc cousequenter t*) in isto 
securido capitulo similiter proliemiali more poetico facit 
suam invocationem. Et dividitur istud capitulum in qua- 
tuor partcs generales; in prima quarum describit horam 
temporis, scilicet linem diei, et facit suam invocationem. 
In secunda niovet dubium Virgilio de insuflicientia sua 
ibi: lo cominctaj. In tertia Virgilius removet dubiuni ibi: 
S'io ho bm la tua parola. In quarta autor ponit etfectum 
et regraciatur Virgilio, et commendal \^) qui misit eum 
ibi ; qual i fiorelti. 

Ad primum dico quod autor tendens ad processum 
promissi itineris describit horam temporis dicens: io ffior- 
HO. Sed antequam descendam ad expositionem litera? hic 
oritur dubitatio, quomodo autor tam cito pertransiverit (°) 
unam diem; nam in pra>cedenti capitulo disit quod fiebat 
maue; nunc vero dicit quod flebat no\, cum tamen non 
videatur stelisse per totum Infernum ultra tres dies natu- 
ralcs. Respondendum breviter quod autor mullum tem- 
poris expendit. deliberando utrum aggrederetur tantuni 



(') E. faujiu operis. 
(') E. coDtenieDler. 
(*) E, perlranuveral. 



74 COMENTUM INFERNI 

opus quod excogitaverat, nec ne; unde in praecedenti capi- 
tulo dixil: Ch'io fuiper rilornar piu voUe volto, ut plenius 
declarabitur in presenti capilulo. Nunc ad literam veniens 
dico quod autor vult sentencialiter hoc dicere, quod istud 
tempus nocturnum, quod est naturaliter deputatum ad 
quietem mortalium, sibi uni erat principium duplicis la- 
boris, scilicet corporalis et mentalis. Corporalis quidem 
propter asperitatem itineris: mentalis propter multiplicem 
acerbitatem penarum, quas visurus et descripturus erat^ 
non sine magna compassione, ut saepe patebit in multis 
locis istius Inferni. Et de rei veritate corpus et anima 
autoris laboraverunt in poemate isto, sicut ipse saepe 
testatur expresse, et praecipue Paradisi capitulo XXV (^), 
ubi loquens de isto suo poemate dicit : 

Al qual ha posto mano cielo e lerra^ 
E che m' ha faUo per piu anni macro. 

Sed hic statim oritur aliud dubium. Cum autor fe- 
cerit suam visionem adveniente die, cur nunc(*) intrat 
viam advenienle nocte? Dicendum breviter quod autor 
signanter et proprie ponit tempus nocturnum in introitu 
Inferni, ut tale tempus correspondeat proportionabiliter (') 
tali loco ; nam sicut nox est tempus tenebrae, cecitatis, et 
peccati, ita Infernus est locus penae, caliginis (*), et igno- 
rantiae. Praeterea, quia adveniente nocte sol recedit a no- 
bis, vel subtrahit nobis lucem, ita nunc autor descendens 
ad Infernum, ubi non lucet sol, merito fingit (^) solem rece- 
dere. Unde ascendentibus ad Purgatorium sol oritur, ut 
patet primo capitulo Purgatorii ; descendentibus in (^) In- 



(') £. et praecipue canta 25 dicit, ubt loquens de isto poemate sic expressit. 

(*) 116, cur nuoc intrayit. 

(') 116, respondeat proportionaliter. — £. proportionaliter. 

i^) S. pena;, calamiUtis. («) 116, figurat. 

(*) 116, vero in. — S. descendentibus Infcrnum. 



I 



CANTIS SECUNDUS. 75 

irnuni so! occidit ('). Nuric ordiiia sic literam : Lo yiurno 
sen'atidam, idest dies declinabal, e Faer bntm, scilicet 
crepusculnm noctis, toglwm gli aimnai, quia advenienle 
nocte comuniter omnia auimatia dant se quieti, die sono 
in (erra, idest in mundo, quia volatilia, aquatilia (*), ^ressi- 
bilia, replilia, de. le fatiche lor, secundum diversa (^) studia 
naturarum. Et dicil : Ed io sol mo. Notanler dicit sot, 
quia quamvis aliqui invigilarent(') circa varia opera el stu- 
dia, nullus tamen^") circa istam materiam nisi solus autor. 
Vult ergo dicere : cum communiler homines (") darent 
se somno et quieti, quia erat tempus veris, ego solus in- 
vigilaham circa istud opus laboriosum, m' apparaxhiam 
a sostener la guerra, scilicet purgatorium(^) conlra vicia et 
ignorantiam extirpandam in se et in aliis. Undc nota quod 
nunquam Scipio vel (iesar assumpsit acrius bellum, nec 
conlra tam infestos hosfes, sicut iiuuc autor^^); nec Marius 
aul Titus gloriosiorem Iriumphum duxit, quia uterque 
vicit Iiosles remolos et externos, iste vero propiuquos et 
intraneos, scilicet passiones animi et vicia, quae subjecit 
fortiter et prostravit pedibus suis. Kt ecce (^) duplicem 
pugnani, scilicel, si dd camino, idest tum materi;e sua; ('") 
de qualitale et pcnalilalc viciorum, e si dclla pietale, 
quia humanum e.-il conipati erroribus hominum, ut sepe 
videbis in isto libro, che, idest quam guerram, sive pu- 
gnam, rilrarra la mente, idest poelice repra^sentabit, che 
non ena. idesl, quffi mens non vacillat per somnia vana, 
ul Jam paluit in praecedenli capitulo. 

O mitsa. Hic autor, prffimissa descriplione temporis, 
&cit suam invocatiouem. Sed ad clariorem intelligentiam 



[') E. octlUit ; ul ubi. Ordi 

C) E. i^nalic». 

('] 11« e K. ngitarcDl. 

fi 5. aulor, (|uia ulenguc i 
Iriunipbuin diiiil i[uanJo ilcil. 
(•] ns, et cetlp. 



erga eic. 

(') S. ilitenilaiem Daluraruni. 
(') E. (ameu eril cirai hanc maleriam. 
fl E. pugQim ronlra ticia. 
rum. — K. oei' MBrius nec Cjru» gloriosiorem 



76 COMENTUM INFERNI 

hujus literae est(*) breviter notandum, quod autor consi- 
deravit tria maxime necessaria sibi ad perfectionem sui 
operis; quorum primum est scientiae profunditas vel uni- 
versitas: secundum, intellectus perspicacitas : tertium, me- 
moriae vivacitas. Primum tangit cum dicit, o nmsa : secun- 
dum, cum subjungit, o aito ingegm: tertium, cum subdit, 
tnente. Et ista tria autor fidenter invocat in suum 
subsidium : fuit siquidem ipse mirae capacitatis, perspicui 
inteliectus, altissimi ingenii, et subtilis inventionis ; cujus 
animi qualitatem corporis effigies mirabiliter arguebat. 
Fuit namque hic venerabiiis Dantes staturae mediocris, et 
cum ad maturam pervenisset aetatem ibat aliquantulum 
curvus, incessus ejus erat gravis et mansuetus; habitus 
honestissimus, conveniens professioni suae; vultu longo, 
naso aquiiino, oculis grassiuculis (^), maxillis grandibus, 
labio inferiore msyori, coiore fusco, capillis et barba densis, 
nigris, et crispis, facie semper melancolicus, meditabun- 
dus, speculativus. Accidit ergo semel in nobiii civitate 
Yeronae quod jam sua fama (^) vulgata, et Inferno pu- 
biicato, dum transiret per unam viam ante portam, ubi 
erant multae dominae congregata^, dixit una earum voce 
submissa, ita tamen ut audiretur: videle illum qtd vacUt in 
Infernum et revertitur i^) cum sibiplacet^ et reportat huc nova 
de fns, qui sunt Un. Respondit alia : verum dicis (^) ; nmne 
vides quomodo habet harham crispam propter calorem, et 
colorem fuscum propter fumum quod (^) est ibi ? De quo Dan- 
tes risit, qui tamen raro, vel numquam ridere solebat. 
De ejus vita varia et adversa fortuna, quia ipse saepe scri- 
bit in hoc iibro, dicetur alias (^) suis locis. Nunc ad literam 

(*} S. est sciendum. — 116 e £. pr»notandum. 
(') £. grossiusculis. 

(') S. sua fama bona Tulgata. — £. fama Tulgata, et Inferno per eum de- 
scripto publicato. 

(*) £. reTertitur inde cum sibi placet et reportat adhuc. 

(•) 116, certe Terum dicis. (•) £. qui est ibi. 116 e E. alibi. 



CANTU8 SECUNDU8. 



(Ucit autor: o mitsa, idest, o scietitia poefica. Et nota qiiod 
aliqui textus habent, o muse, m plurali; sed creao quod 
tnelius dicatur, o musa, in singulari, quia autor imilatur {^) 
Virplium suum, <iiii in principio Enejdost*) incipit sjc: 
Masa, miki causas memora. \ln et Homerus, queraVirgilius 
sequitur (\ in principio Odysse» dicit : Dic mihi, Musa, 
nirtm. Similiter in principio Iliados dicit: Irampande mihi 
Dea. Et sic vide quomodo autor invocat in generali (*) 
musam, qua; continet noveni musas. Aliqui lamen vo- 
lunt quod possit etiam intelligi in speciali anthonoma- 
sice ^) de musa principali, scilicet Calliope, quK est Dea 
eloquentix, et dicitur re-gina musarum, quam autor in- 
vocat nominatim in principio Purgatorii, ubi dicit: E qtd 
Calhopea alquanlo sitrga. Qua* autem sint istK musa?, et 
quot, et quod earum offlcium, dicam specialiter eodem 
capilulo primo Purgalorii. Et dicit: o aUo ingegno, idest 
profundum ; est enim ingenium naturalis vis anima; ad 
aliquid cilo inveniendum et percipiendum. O mente. No- 
tanter di\it mente, polius quam memoria ; nam mens 
simpliciler et proprie loquendo de se semper est bona; 
momoria vero potest esse prava C'). Unde Augustinus de 
Civitate Dei, libro Vll (^): Qiiis enim diibHet esse melius 
habere bonam mentem, quam memoiiam quantumcumque 
ingeniem ? Nemo enim malus est qui bonam habet mentem ; 
qmdam vero pessimi (*1 memona sunl mirabili, (anto pf- 
jores, quanto minus possunt quod malc eogitant oblivisci. 
— Che scrivesH, scilicflt, tn cellula memoriali notasti, cid 
rk' in lidi, scilicet, cum oculo inteUectuali in ista specu- 
latione mea ; qui si parrd la liia nobililate, quasi dicat : in 
ista tam nobili materia, quam nuper assumpsi describen- 



' S. imilal. 

<'| S. Mi|nilur Vlr|illuni ctiii. 

i'I B. antbonomaiiice. 

f" tia. libroVlll. p»p. Hl. Qius * 

[*j tin, pciMmi habent i 



r') IIS, Eneydornm Inrocat si 

(') S. in «ingulari. 

(') tia, scpo prava. 
iiii Jiibitnl psse mclin;. 
nirabilem, lanlo. 



78 COMENTUM INFERNl 

dam, patebit clare si tu es vere nobilis (^) et mirabiliS; in 
qua ostendes altam potentiam tuam. Et hic nota, lector, 
quod nescio videre quod alius poeta unquam tam ma* 
gnifice, tam fidenter fecerit invocationem suam, per quam 
ostendit quod habuerit (^) magnam fiduciam sui dum in- 
vocat vires scientiae, intelligentiae, et memoriae. 

lo cominciai. Ista est secunda pars generalis, in qua 
autor movet dubium Yirgilio de insufficientia sua. Ad 
cujus rei intelligentiam est bene praenotandum quod ista 
questio et contentio, quam Autor fingit se hic facere cum 
Yirgilio^ non est aliud quam quaedam lucta mentis et re- 
pugnantia inter hominem et rationem. Examinabat enim 
autor intra se vires suas, et arguebat et objciebat contra 
se: tu non es Homerus, tu nonVirgilius; tu non attinges(^) 
excellentiam famosorum poetarum, et per consequens 
opus tuum non erit diu in precio ; imo, sicut dicit Horatius 
ad librum suum, cito portabitur ad stationem, et lacera- 
bitur ad dandum saponem. Unde autor incoeperat primo 
scribere literaliter, postea scripsit vulgariter. Talem lu- 
ctam mentis expertus sum in me ipso antequam aude- 
rem scribere super librum istum tam universalem. Hic 
autem oritur quaestio, quae solet sepe fieri et merito: 
quare, scilicet, vir tantae literaturae et scientiae scripsit 
vulgariter et materne? Dicendum breviter(*) multis de 
causis : primo, ut pluribus proficeret, et maxime Italicis, 
qui prae ceteris in poeticis delectantur, imo quasi soli. 
Si (^) enim scripsisset literaliter, non profecisset nisi lite- 
ratis, nec omnibus literatis, sed paucis. Fecit ergo opus 
nunquam factum, in quo literatissimi et sapientissimi viri 
possunt speculari. Secundo, quia autor, videns liberalia 



(*) S. notabilis et mirabilis. — 116» nobilis, in qua. 
(«) E. baboit. («) E. attingis. 

(M S. quod hoc fecit multis. 
(*) S. unde si scripsisset. — E. si autem scripsisset. 



CANTUS SECUNDUS. 79 

studia, potissime poetica, esse deserta a principibus et 
nobilibus, qui principaliter solebant in poeticis deiectari, 
et quibus opera poetica solebant olim intituiari, et ob hoc 
opera Yirgilii et aliorum excellentium poetarum jacere 
neglecta et despecta, cautius et prudentius se reduxit 
ad stilum vulgarem, cum jam literaliter incoepisset sic : 

Ultima regna canam^ fluido contermina mundo^ 
SpiriHbus quce lala patent^ quce premia solvunt 
Pro meriHs cuicumque suis etc. 

Alii tamen et multi comuniter dicunt, quod autor co- 
gnovit stilum suum literalem non attingere ad tam ar- 
duum thema; quod et ego crederem, nisi me moveret 
autoritas novissimi poetae Petrarcae, qui loquens de Dante 
scribit ad venerabilem praeceptorem meum Boccatium 
de Certaldo: Magna miki de ingenio efus oppinio est 
potuisse eum omnia^ quihus intendissel. His breviter prae- 
missis nunc ad literam revertamur. Dicit autor : lo co- 
mxndai^ supple, loqui, et dicere, poeta, che me guidi^ idest, 
o Yirgili, qui es dux et ductor meus, guarda la mia 
virtii, scilicet, virtutem intellectualem et scientiam, se fi 
possente, idest sufficiens ad tantum opus et onus, nanzi 
che bi me fidi, idest antequam ex fiducia me committas, 
alF alto passo^ idest, ad altam materiam, sicut consulit 
Horatius in Poetria(^), ubi dicit: 

Sumite materiam vestris qui scribitis cequam 
Viribus etc. 

Tu dici. Hic autor excludit responsionem^^), quam pos- 
set facere Yirgilius ad exhortationem ejus, quia enim posset 
dicere Yirgiiius: quare non potes ire ad Infernum? Nonne 

(*) S. poetiia tua, dicens. 

(*) 116, et destrait rationero, quam possit. — E. excludit rationem quam 
poiiet. 



80 COMENTUM INFERNI 

ivit Eneas secundum meam fictionem, et Paulus secun- 
dum veritatem fidei ? Hoc removet Dantes ; et primo ar- 
guit quod Eneas C) non debet trahi in exemplum. Et bre- 
viter vult dicere: non valet quod tu inducis poetando 
quod Eneas sub ductu Sibillae ivit (*) ad Infemum corpo- 
raliter, quia ex speciali gratia fuit sibi indultum a Deo, ut 
animaretur ad acquirendum regnum Italiae; quae qui- 
dem gratia, si quis subtiliter advertit, non indigne fuit 
concessa sibi; quasi dicat autor uno verbo: tu, VirgOi, 
bene habuisti causam hoc fingendi de Enea, sed ego 
quomodo de me hoc fingam? Ordina nunc sic literam: 
tu, scilicet, o Virgili, dici^ idest poetice fingis VI Eneydos, 
che 7 parente di Silvio^ idest Eneas pater Silvii, corrutr' 
HbUe ancora, idest, adhuc mortalis, in corpore vivens, 
andjb ad immortal secolo^ idest ad Infernum, quem jam 
supra vocavit eternum, e fu sensibilmente, idest, fuit ibi 
corporaliter. Est autem hic sciendum (^) quare dicit 
Silvio^ quod Titus Livius, libro primo circa principium, 
videtur discrepare a Virgilio. Dicit enim quod Ascanius 
filius Eneae, natus ex Greusa filia Priami, vel ex Lavinia 
filia Latini, post mortem patris sui Eneae reliquit Lavi- 
niae matri sua?, sive novercae, urbem Lavinii (*) jam floren- 
tem et opulentam, quam Eneas condiderat et denomi- 
naverat a nomine Laviniae uxoris suae, et ipse Ascanius 
condidit Albam, cui successit in regno filius ejus nomine 
Silvius, casu quodam natus in silvis ; de qua materia di- 
cetur plenius VI capitulo Paradisi. Virgilius autem vi- 
detur velle quod Eneas habuerit duos filios, scilicet Asca- 
nium ex Greusa, quem secum adduxit in Italiam, sicut 
jam tactum est capitulo primo, et Silvium ex Lavinia. 
Ad propositum ergo dico quod autor sequitur Virgilium 

{*) 116, Eneas trahit in cxemplum. (*) £. iyerit. 

(*) 116, sciendum de SilTio quod etc. — S. adyertendum quare dicit Silvio, qood. 

(*) £. urbem Layinam. 



CANTLS SECLINDLIS. 



dDcem suum, e( vocat Eiieam paretitem Silvii, id&il pa- 
trem. Forle etiara posiset dici quod vocat avum, paren- 
tem C). Pero. llic autor probal quod ralio sive (') persuasio 
Virgilii noii facit ad propositum propler mlrabijem eCfe- 
ctum, qui secuttis est inde, quasi velit dicere : sed hic 
meus descensus qualem effectum pariet ? Dicit ei^ : 
P€r6 se r avversaiio il' o(/ni male, idest Deus (^), qui de 
regno suo exterminat omne malum, /)/ corlese, idest 
liberalis et gratiosus, concedendo sibi istum descensum, 
siCTil ta fingis, el merilo, mu pare indegm ad mmo d'in- 
leJletto, idest, non videtur injustum liomini sana; menlis. 
Et ecce quare non, pensando r al(o effetto, idcst conside- 
ralo nobili el mirabili (ine, ch' iiscir dovea di lui, idest, 
qui eflectus debebat exire et provenire ex ipso Enea. 
Et dicit, e 7 cui e 7 fptale, idcst, consideralo quis fuit (*) 
eOectus in substanlia, et qualis in potentia, quia scilicet 
sacerdotium et imperium. Uiide dicit, che, idest, qui 
Eneas, fu elelto, scilice), a Deo, nelt empireo riel, idest, 
in supremo ca'lo, quod totum est lu\ et amor, quod 
autor subtiliter et figuraliter dcscribit l»aradisi capitu- 
lo XXX, et dicitur empireum. Per pudre, idest, pro prin- 
cipio; e$t enira pater principium generationis, de ralma 
Roma. i\\nv dicitur alma urbs, idest sancta. Et dicit, la 
quak, scilicet Roma, e V quale, scilicet imperium, fiie 
stalHHlo, idest pra;d&*tinatum, per lo loco santo, idest pro 
sancla sedc, u' sede il siiccessor del magfjior Piero, idesl, 
ubi sedet I'ai>a. QmoA est^") dicere quod Roma fuit("} 
ordinata et prajparata a Deo tamquam fulnra sedes sa- 
cerdotii et imperii; nam saeerdotiuni et imperium pari- 
ter a Deo processerunt. Et dicit : n roler dir lo rero. 
Hoc notanter dixit autor, quia multa et magna questio 



'/; E. pircnlem illiu». 
(*i lia, li Deai. 
l': S. lalt illcpre. 



'> S. vel di>9ua;Jo. 
') E. qiii fuETil. 
') R. nill prKparala. 



82 COMENTUM INFERNI 

fit quotidie utram iinperium(^) sit justum et necessarium, 
et aliqui tenent quod sic, alii quod non. Sed autor noster 
fuit hujus opinionis quod sic, sicut (^) patet in libro isto, 
et praecipue Purgatorii capitulo XVI, et Paradisi capi- 
tulo YI(^) nititur per longum discursum persuadere (*) 
istam conclusionem. Ideo non amplius dicam hic nisi quod 
beatus Augustinus de Civitate Dei videtur ponere hanc 
conclusionem. Dicit enim capitulo XVII (^) de Civitate Dei : 
duo regna cermmus provemsse vcUde clariora celeris : pri- 
mum Assyriorum^ secundum Romanotum. Nam sicut ilbid 
prius, hoc poslerius^ ila illud in Orienle^ hoc in Occidenle 
surrexit. UlHmo in fine illius^ slatim ifiitium islius fuit. Et 
in XVIII dicit : Condita est civitas Roma velut alteia Bon 
hylon, et prioris filia Babylonis, per quam Deo placuit 
orbem debellare terrarum^ et in unam societatem reipu- 
blicce legumque perductum longe et late domare. Et Orosius 
in Ormesta (*) mundi, scribens ad eumdem Augustinum, 
videtur idem dicere, ubi loquens de monarchia Caesaris 
Augusti concludit libro VI circa finem, quod nunquam ab 
orbe condito alque exordio generis humani fuit concessum 
regno Babylonio vel Macedonio^ nedum minori^ illud quod 
concessum fuit regno RomanOy videlicet, qxda eo anno quo 
Augustus clausit templum Jani, composita pace toto orbe 
terrarum^ Christus natus est, et staiim fajctus civis Roma- 
nus ; nam Ccesar Augustus^ quem tantis mysteriis prcede- 
stinaverat Deus, jussit censum fieri singularum provinjdon 
rum. Et dicit : hcec est illa prima el clarissima professio, 
quce ostendit Ccesarem omnium principem, et Romanos do- 
minos mundi. Et subdit : nec dubium quin Dominus noster 
Jesus Christus hanc urbem nutu suo ampliatam et defenr 
satam in hoc culmine rerum produxerit etc. 

(*) 116, romanum imperium. (') 116, sicut s»pe patet 

(■) S. VI, ubi nililur. (') S. suadere. 

(') Correggi: libro XVIII, cap. II. («) Cosl tutti i Codici. 



CANTUS SECUNDUS. 83 

Per questa. Hic autor tangit specialiter causas, quibus 
concessum fuit Eneae ire ad Infernum ; et primo tangit 
causam proximam, deinde remotam. Dicit ergo : et ipse 
Eneas intese cose che furon cagione di sua vittoria^ scilicet 
contra Turnum, de quo satis dictum est supra primo 
capitulo (^) praecedenti, et haec fuit causa proxima, e del 
papale ammanto^ et haec fuit causa remota. Ad cujus 
intelligentiam est sciendum quod, sicut scribit Yirgilius 
VI Eneydos, Eneas didicit in Inferno a patre suo Anchise 
quomodo debebat vincere Turnum, et quomodo ex suo 
semine nasceretur gens Romanorum, in qua Roma postea 
futura erat sedes sacerdotii, licet hoc esset ignotum ipsi 
Eneae. Et hoc, dico, intellexit per questa andata onde tu U 
dai vanto^ quia scilicet tu Yirgilius das istam gloriam ipsi 
Eneae quod iverit ad Infernum duce Sibilla, et quod viderit 
ibi illustres spiritus descensuros ex eo debellaturos (^) et 
gubernaturos mundum, de quorum magna parte dicetur 
VI capitulo Paradisi. Unde ipse Virgilius dicit de Roma- 
nis primo Eneydos: Imperium sine fine dedi; quod adhuc 
est verum, saltem quoad nomen. Sed ut omnia antiquo- 
rum autorum laudabilia testimonia praeteream, audi quid 
dicat (^) Petrarcha modernus in epistola contra GaIIun;i. 
Inquit enim : Roma mundi caput^ urbium regina^ sedes 
imperU, arx fidei catholicce, fons omnium memorabilium 
exemplorum. Et Policratus anglicus : (*) Romanorum ex- 
cettentia el virtute, si omnium genUum Mstorice revolvan" 
tur, mhU clarius lucet. Declarat hoc amplissimi splendor 
tmperU, quo nullum minus ab exordio, neque dilatatum 
mq/aribus incrementis humana potest memoria recordari. 
Nam et qtdetee libertatis, jusUlice cultu, reverentia legum, 



(*} S. primo capitulo, et hec. 

(') S. e E. debellatores et guberaatores mnndi. 

(*) 116, dicit — E. qood dicat. 

(^ Onia PoHcratUm, titolo di un* opera dell' ingleae GioTanni Sarisberiense. 



84 COMENTUM INFERNI 

/Initimarum gentium amicUiis^ maturitate consiKorum et gra-- 
vitate verborum et operum obtinuerunt ut orbem sucb subt- 
cerent dominationi (^). — Andovi. Hic autor removel alteram 
partem rationis sive persuasionis, ostendens quod etiam 
non valet si Paulus ivit (^), quia etiam maximus eflectus 
et optimus fructus secutus est ex eo, scilicet confirmatio 
catholica^ fidei. Sed numquid Paulus ivit vivus ad Infer- 
num? Dicendum breviter quod ivit ad Infernum, Pur- 
gatorium, et Paradisum, quando raptus fuit ad tertium 
coelum, de quo raptu dicetur Paradisi capitulo(^. Vel 
dic et melius quod autor non intelligit Paulum ivisse ad 
Infernum sed ad Paradisum. Unde vult arguere sic: Si 
Eneas vivens ivit ad Infernum, non sequitur quod de- 
beam ire propter causam jam assignatam; et si Paulus 
vivens ivit ad Paradisum, non sequitur quod ego debeam 
ire. Guius causam assignat dicens: lo vas (f elezUme, 
scilicet Paulus, quem Deus elegit sibi tamquam vas legis 
et sanctarum scripturarum armarium, ut dicit Jeroni- 
mus in prohemio super Genesim. Et nota quod vas ele- 
ctionis potest proprie appellari illud, in quo cursor portat 
literas domini sui, in quibus continetur electio, idest 
voluntas Domini; et talis fuit Paulus, quia (^) tamquam 
nuntius portabat el pra^dicabat electionem, idest volun- 
tatem Domini sui. Ita capit Philosophus electionem libro 
Ethicorum, et fere ubique. Andovi jm^ idest, ivit postea 
ad Paradisum, vel(^) utrumque. Et bene dicit postea, 
quia fere per mille annos ante fuit Eneas quam Paulus. 
Et dicil : per recame con/orlo, idest, ut adduceret robo- 
rationem, a queUa fede^ scilicet christianae, cK i principio 
a la via di salvazione^ quia sine fide est impossibile sal- 

(') 116, (laioni. Lib. V, cap. Vll. 

(') £. 81 Paulus ivit ad Infernum vivus, quia. 

(') S. capitulo I. 

(*) £. qui lanaquani. 

{'} £. Tel ad utrumque. 



CANTUS SELLUNULS. && 

vunn'1 esse qiiaritumcunique habeat quis alias virlutes; 
iiec sitla rnies sufHcit, qua; siue operibus mortua est. Ma io. 
Uic autor roucluflit contra persuasioiiem Virgilii etdicit: 
ma io petche veftirvi, quasi dicat: dixi tibi quibus ex 
causis Eneas et Paulus iverint alter ad Infernum, alter 
ad Paradisum; sed ego quare? IJnde dicit, o rtii'l tim- 
ceile, quasi dicat, quis dati*^ milii {^ratiam specialem, qu» 
coiicessa fuit istis dictis de causis ? Certe nuUa t^l talis ralio 
est in me. Quod probat cuni subdit: io non Enea, io nott 
Paolo som, quod est dicere : licet Eneas, qui debebat 
fundare romanum imperiuni, et Paulus, qui debebat iir- 
mare tidem catliolicam, iverint ad Inrerimm et Paradi- 
sum, ego quare, vel quomodo ibo? Sum \^) enim horao 
privatus quantum ad Eneam, et poccator quantum ad 
PauluH], et per consequens me deyno a cio ne io, ne altji 
crede, idesl, nec ego, nec alius de me boc credit. Sed 
certe Paulus erat peccator et persocutor [^) Islius lidei, 
quando fuit raplus e\ gratia, el ita autor noster per 
{^ratiam fiiit tractus ad istam contemplationem, sicul 
slalim respondebit sibi Virgilius. Et concludit causam 
sua' dubitationis et justa; suspitionis dicens, perch' w 
lento clie ta venuta iton sia fo/le, idest [^), ista mea descen- 
sio ad Itifernum, vel asccnsio ad Purgatorium et Para- 
disum sit lemeraria, se m' Mandono al cenire, idest sl 
inamsulte ego inlro iter. Etdicit: se' satio e'nlendime', 
idest melius, ch' io non rayiono, qtiasi dicat : (ultavia (^) 
tue satno enlendi meglio ch' io non lel so dire, uride tibi 
committo ire et remanere <,']. E quale. Hic autor pooit 

n S. aUqiuni mIiiud. (') K. ilibit inihi. 

Ci B. Cerle nnlliu; el lalii rallo esl jn me. 

1*} C Sum lir privilus. 

(^ S. el perwciilor Hild. — E. et Odei nostrc perscculor. 

n IIS « S. ideat ne Ula, 

l^ K. runaWa (u u' savia. — S. Iullavia, lu es Mpiena Inlcnile nielius qnani 

libl dleerc; iindi.' UIh oominillu. 
{•j E. ire et remeirc. 




86 COMENTUM INFERNl 

per unam comunem comparationem effectum suae dubita- 
tionis, et breviter vult dicere quod dimisit sponte opus 
quod inchoaverat tam festine, sicut a simili facit ille, qui 
deliberavit et flrmavit in mente sua facere unum factum, 
et postea intra se facit alia argumenta, propter quae re- 
Yocat omnino propositum. Ordina sic literam : e lcU me 
faccio in quella oscura cosla, idest, in illa descensione 
obscura propter tempus nocturnum, et naturam ipsius 
viae, quia relabebatur in vallem viciorum, et ignoran- 
tiae, qual S quei che disvuol cio che volle, idest qualem 
facit se ille qui revocat quidquid voluerat, et cangia pro- 
posla, idest, immutat(^) propositum, per nuovi pensier, 
quae superveniunt (*) sibi in mentem, sl che tuUo si tolle 
dal cominciar, idest, totaliter se removet ab incoepto. Et 
hic quantum comparatio sit propria unusquisque exper- 
tus imaginetur; sepissime enim evenit iste casus, quod 
homo concepit aggredi aliquid arduum et gloriosum opus 
in se ; postea cogitans et bene revolvens diffidit viribus 
proprii ingenii, et dimittit opus inchoatum. Unde dicit: 
perche consumai V impresa, idest finivi et dimisi opus 
assumptum et iter incoeptum, che fu cotanto tosta nel 
cominciar, idest, quod ego incoeperam cum tanta festi- 
nantia. Et dicit, pensando, idest deliberando, examinando, 
arguendo pro et contra; considerabat enim autor iliud 
optimum proverbium suae patriae : r e meglio non fare 
che far per disfare. 

S' io ho ben la tua parola intesa. Ista est tertia pars 
generalis, in qua Virgilius removet dubium autoris. Et 
primo assignat radicem huius suspitionis et dubitationis, 
et breviter dicit, quod hoc totum procedit a pusillani- 
mitate, quae sepe impedit hominem ita quod retrahit 
ipsum ab honorabili proposito. Dicit ergo : quelF omhra, 

— ^ - - ■ I ■ - — ■ 

(') 116 e S. idesl et mutat. (') £. e 116, supcrvenerunL 



(■.ANTLS SECUNDUS. 87 

idest anima, del mayimnimo, scilicet Virgilii, rispose, sup~ 
ple, mihi Danti, /' (mima Im i offesa da lilia, idest a pu- 
siilanimitate, la gual, scilicet vilitas animi, spesse fiale 
ingombra fttomo, idest disturbat, s\ che lo rivolce, idest 
adeo quod revocat et removel \'), d' omrata tmfrresa, 
tdest ab lioiiorabili opere. £t subdit quomodo vilitas re~ 
voivit (') homiuem per unam pulcram et propriam com- 
parationem, dicens ; come falso redere, scilicel, revolvit 
besUa quand' ombra, idest quando est umbrosa. Et est 
conveniens coraparatio ; sicut enim equus juvenis um- 
brosus, credens falso rem visam esse aliud quam sit, et 
sibi nocituram, cum tamen non sit, non vuU procedere 
io via, quantumcumque stimuletur calcaribus, imo ter- 
refactus retrocedit; ila autor noster territus falsa iraa- 
gioatione nolebat procedere in itinere, et opere inchoato, 
quantumcumque incilarelur verbis Virgilii, ut patuit in 
praK«denti capitulo, imo viliter retrocedebat, donec Vir- 
gilius (andem retraxit eum veris ralionibus et persua- 
sionibus. Et ista talis umbrosilas ma\ime solet accidere 
equls, pullis et juvenibus (^), non expertis opera magna 
et honorabilia. Et dicit Virgilius: S'io ho ben la tiia pa- 
rola intesa, idest, si beue comprehendi argumentationem 
luam. Et liic nota quod autor merito appellat Vtrgilium 
roagnanimum;fuit enim magnanimus multipliciter: primo, 
quia natus ev rusticis parentibus in villa Mantuana (*) 
venit ad urbem caput mundi, el captavit gratiam prce- 
clarissimi principis Augusti, cuius favore recuperavit 
bona palerna : deinde omnium Mantuanorum, sicut sepe 
ipse Virgilius scribit libro Buccolicorum; fuit etiam ma- 
gnanirovis, quia extorsit versum Homero ; unde Macro- 
Mus quinto dc Saturnalibus dicit, quod tria videntur im- 



i*J ItV, jDVCnihiu, i 
(*j S. Hui(uui< qu 



(*J IIS, removel. 
a TitiUi occidit hamiiiibiis jiivenibua ii 
nnc tM.'(tur Plelulc, teril. 



88 COMENTUM INFERNI 

possibilia homini, scilicet extorquere fulmen Jovi, clavam 
Herculi, et versum Homero ; quod tertium Virgilius fecit. 
£t de bac magnanimitate proprie loquitur nunc autor, 
quasi velit dicere: si ego imitatus sum(^) Homerum 
graecum, et plenius descripsi Infernum quam ipse, cur 
tu Dantes non potes imitari me Virgilium latinum (*) per- 
fectius ? Virgilius etiam poterat dici magnanimus respectu 
autoris, qui nunc videbatur pusillanimis, quia non aude- 
bat describere Infernum sicut ipse Virgilius fecerat; vel 
quia Virgilius, idest ratio erat animosa, sed(^) passio 
reformidabat. Da questa. Hic Virgilius ad exculiendam 
timiditatem de mente autoris intendit assignare causam, 
quare veaerit ad eum (*) ut videat quod non ita teme- 
re, vei frustra venerit. Et primo pra^parat autorem ad 
audiendam causam dicens : diroUi perch' io vemd, idest, 
qua) causa movit me ad veniendum succurrere tibi, e 
quel cke 'nlesiy scilicet a Beatrice amata tua, nel primo 
punto che di te mi dolve, idest, quando prius ex dolore 
et compassione ego occurri tibi in monte (^). lo era. Hic 
Virgilius volens probare quod Dantes sit babilis et suf- 
ficiens ad lantum opus, facit suas orationes, (^) et incipit 
ordiri longam fabulam, quare, et quomodo missus fue- 
rit('^) primitus ad eum. Dicit ergo: io, scilicet Virgilius, 
era tra color che son sospesi. Hoc potest intelligi histo- 
rice, scilicet, quod Virgilius erat suspensus in limbo sine 
pcena et sine spe, sicut patet in capitulo IV. Vel potest 
intelligi allegorice, quod ratio Dantis diu fuerat suspensa 
et dubia utrum aggrederetur tantum opus, ut dictum 
est; sed Beatrix movit eum. Sed quae est ista Beatrix? 
Ad hoc sciendum est quod ista Beatrix reaiiter ^ vere 

(*) S. fuissem. (*) £. latinum poetam perfectias? 

(') £. sed Dantes, idest passiu. 

(*) 116, ad eum. Et primo prseparat. 

(') £. monte, ut patuit in cantu precedenti. 

(*) S. rationes. C) 116, fuerit ad eum. 



CANTU5 SECUNDUS. 81» 

njit niulier ilorentina magna; pulcntudinis, sed maxima> 
honestalis, ul alllti latius dicetur, pracipue circa flnem 
Purgatorii ; qua; cum esset oclo annorum ('), ita intravil 
cor eius, quod numquam postea exivit donec vixit, unde 
seraper amavil eam ardeutissime per spacium XVI an- 
norum, et continuo cum aelate multiplicafa; sunl amo- 
rosa- flamma;, el semper sequebalur eam quocunuiue 
pergeret, credens in oculis eius videre summam felici- 
tatem. Modo ad propositum dico, quod autor aliquando 
in suo opere oapit Beatricem historice, aliquando vero, 
et ul plurimum, anagogice pro sacra theologia, quie 
el^anter (iguratur per iJealricem; sicut enim Healrix 
inter dominas florentinas pulcras et vagas eral pulcer- 
rima et pudicissima, ita Iheologia inter scienlias secula- 
res pulcras et delectabiles est pulcerrima et honestis- 
sinia. Simile vidimiis temporibus nostris in alio poeta 
florentino ; nam Petrarca araavit Laurectam per tem- 
pm XXI annorum liistorice et poetice. Primura patet 
per tot eius dicta amorosa materna; secundum etiam 
probatur e\ libro Buccolicorum eius el mullis aliis;ita 
enim cielura proilucit mirabililer elTectus suos. ISec vi- 
deatur tibi indignum, leclor, quod Bealrix mulier car- 
nca accipialur a Dante [»ro sacra llieolof;ia. iVonne Rachel 
secundum historicam veriUitem fuit pulcra uxor Jacoh 
summe amata ab eo [^\ pro qua hahenda custodivit oves 
per XIIU aimos, et lamen anagogice flgurat vitam con- 
lemplalivara, quara Jacoh rairabiliter amavit, sicut autor 
ipse scribit Paradisi XXII capitnlo, ubi describit contem- 
plationem sub figura scala'. Et si dicis: non credo quod 
Bealrix vel Racbel sumantur unquam spiritualiter, di- 
cam quod contra negantes principia non est amplius 



I lie. £, e S. qux cuni cssrl oi 
iDTem iinnoruni, ita inlravil cui 
I E. amala riro suu? pro qui. 



ii primo a Danlc, qui luar 



90 COMENTUM INFERNI 

disputandum. Si enim vis intelligere opus (*) istius auto- 
ris, oportet concedere quod ipse loquatur catholice tam- 
quam perfectus christianus, et qui {*) semper et ubique 
conatur ostendere se christianum. Unde statim describit 
excellentiam istius dominae valde magnificae ; et primo a 
bonitate cum dicit, e dorma me chiamb beala^ quia nulla 
scientia docet veram beatitudinem nisi ista; et a pul- 
critudine cum dicit, e bella, quia scilicet habet pulcrius 
subjectum ceteris, scilicet Deum, qui est pulcerrimus 
ipse (^). Et dicit ; lalchS di comandar io la ricMesi, quasi 
dicat, adeo erat beata et pulcra quod requisivi eam et 
rogavi ut praeciperet mihi. Et in hoc commendat ipsam 
ab autoritate; nam in ceteris scientiis locus ab auto- 
ritate est inflrmissimus, in hac vero validissimus. Lu- 
cevan. Hic Virgilius describit ipsam dominam a pulcri- 
tudine speciali oculorum, quoniam pulcritudo maxime 
consistit in oculis. Unde dicit : gli occhi suoi^ scilicet spe- 
culatio et contemplatio, lucevan piu che la slella, quia 
transcendit omnes coelos, et ducit in cognitionem Dei. 
Et dicit: et ista domina soave e piana^ et bene dicit, 
quia sermo divinus est suavis et planus, non altus et 
superbus, sicut sermo Virgilii et poetarum, cominciomi 
a dire con angelica voce; hoc dicit quia homines an- 
gelici intellectus et contemplativi tradunt nobis ipsam 
theologiam, in sua favella^ idest in suavi eloquio, sicut 
Paulus, Augustinus, Jeronimus. Unde Purgatorii capi- 
tulo XXX autor, describens istam theologiam, fingif 
eam (^) sub umbra florum missorum a manibus angeli- 
cis. O anima. Hic Virgilius ponit orationem Beatricis(^) 
ad se, in qua ostendit quid ipsa praecipit, quid requirit. 
Et primo Beatrix facit exordium, deinde narrationem, 

(*) S. opus istud, oportet. (') £. et quia semper. 

(*) E. pulcerrimus. Ipse ctiam dicit: talchd, (^) 116, scribit ipsam. 
(') Nello Slrozziano manca da: ad se, .... fino a: facii exordium. 



CANTUS SECUNDUS. 91 

deinde petitionem, ut ostendam. Dico ergo quod primo 
Beatrix captat benivolentiam a persona Virgilii, commen- 
dans ipsum a liberalitate et famae diuturnitate, quam 
maxime affectant poetae, dicens : o amma corlese man" 
tovana, idest o Yirgili, qui curialiter et liberaliter tuam 
scientiam impartiris. Et dicit : di cui la fama ancor nel 
mondo dura, propter copiositatem scientiae tuae, et quod 
plus est, e durerd quanto 7 moto (^) lontana^ idest quamdiu 
durabit mundus (^), idest usque ad finem mundi, si mun- 
dus habebit finem. L' amico. Hic Beatrix facit narratio- 
nem et dicit de Dante, r amico mio, idest amicus (^) verus, 
amicus virtutis et scienti», e non de la ventura (*), quia 
non mutatur cum fortuna, nec recedit recedente fortuna, 
sicut hirundo adveniente hyeme. Vel dicas : r amico mio^ 
idest amicus virtutis et scienti», e non de la venlura^ 
idest et non fortunaB(^), felicitatis, et mundana) prospe- 
ritatis : nam (^) de rei veritate fortuna erat inimica et 
adversa ipsi autori sicut ipse ostendit in isto libro: nec 
mirum, quia ubi plurimum de virtute, ibi minimum (j') 
de fortuna, ut dicit Philosophus in suo libello de bona 
forluna ; — ^ impedito ne la diserta piaggia^ idest in monte 
virtutis deserto, ut diclum est in praecedenti capitulo ; st 
nel camin, idest tantum in via virtutis, quam intravit 
cum opere inchoato, che volto Se per paura^ quia sciiicet 
revolutus est ad vailem timore lupae, ut (®) piane patet 
in praedicto capitulo primo. Et subdit Beatrix : e temo 
che non sia gid st smarrito^ idest vilefactus, ch' io mi sia 
lardi al soccorso levata^ et ecce quare merito timet, per 

(') E. e S. qtumto'l mondo, 

(*) Questa inlerpretazione mostra che fienvenato lesse mondo e non moto, 
come ha il nostro testo. 
(*) 116, amicus Tirlutis. 

{*) S. e 116, ventura, idest et non fortuns, qnia. 
(*) 116 e S. fortuil» felicitatis. 

(*) S. nam rercra fortuna inimicatur et adyersalur ipsi autori sicut ipse sepe. 
D 116, modicnm. (*} S. ut patuit in prncedenli capitulo. £t. 



92 COMENTUM INFERNl 

quel cK i' ho di lui nel cielo udito. Hoc dicit, quia anima 
beata videt in Deo tamquam in speculo quae aguntur in 
terris, sicut(^) saepe ostendetur libro Paradisi. Or wotn("), 
idest, ergo vade, non difTeras amplius, quia periculum 
est in mora, e F aiuta^ idest adiuva ipsum, si ch'io ne 
sia consolata^ quia amicus meus est, ut dixi. Et dicit: 
con la tua parola omata^ idest cum tua florida eloquen- 
tia, e con cio ch' ee mestiero al suo campare, idest cum 
rationibus et persuasionibus, quibus potest uti ratio na- 
turalis. lo son. Hic Yirgilius ostendit quomodo ista do- 
mina (^), quae requisiverat ipsum ad succursum autoris 
explicata intentione sua, propalat nomen suum, dicens: 
io son lieatrice^ idest theologia ; et est nomen bene con- 
veniens sibi : dicitur enim Beatrix quasi beatum (*) re- 
gens, che te faccio andare, scilicet ad succurrendum Danti. 
Et subdit locum unde venit, et affectionem, quam habet 
ad locum, dicens: vengo di luoco^ scilicet beatorum, dove 
tomar disio^ idest ad quem locum redire desidero. Et 
bene dicit, quia theologia, quantumcumque descendat 
ad humana, et de his tractet, cum semper ordinat (*) in 
Deum, et eius finis tendit ad eum (^). Et tangit causam 
quare venerit ad eum, scilicet('^) amorem, dicens: amor 
mi mosse che mi fa parlare^ quasi dicat: quia Dantes 
tanto ardore (^) me amavit, merito redamo eum, juxta 
illud Purgatorii capitulo XXni(®). Amor acceso da virth 
sempre altro accese. Et bene dicil, quia enim Dantes sum- 
mopere amavit scientiam, ideo scientia amavit eum; et 
bene reddidit sibi vicem suam, quia scilicet honoravit 



(*) S. ut apparebit in lib. Parad. 

(') 116, Or movi, Hic fieatrix facit suam petilionem Virgilio, dicens: Or 
fiwvi, idest. 

(') E. domina requisiverat ipsum ad succurrendum autori, ezplicata. 

(*) £. quasi bcatam regens. 

(') 116, S. c £. tractet, tamen semper ordinat. 

(') 116, ad Deum. f) £. scilicet amore. 

(*) £. amore me amavit. (*) £. canto 22. 



CANTLS SEClINmjS. '.(."i 

eum, el reddidil eum gloriosum lioniinibus et accepluni 
Deo. Quando. Hic Bea)ri\ promitlil praemiuni servilii 
ipsi Viryilio, dicens: ^o Beatrix, mi lodero di le, scili- 
cet Virgilio, dinanzi al Signor mto. scilicel Deo, quando 
sard a liii, sovente, idest sappe. Hoc autem significat guod 
theologia ssepe utilur servicio rationis naluralis, ut ex 
notioribus nobis deveniat ad minus nota. El Virgilius 
imponil C) Bnem verbis Bealricis, et apparat se ad di- 
cendum, dicens: lacette allora, scilicet ipsa Beatrix posl 
priedicta, e poi comincia' io. scilicet ego Virgilius ctepi 
respondere sibi sub snbscripla forma ; et in lioc facit 
colorem qui dicitur transitio, quo frequentissime utilur 
in toto libro. O donna. Hic Virgilius ostendit Danti quo- 
modo ipse responderit Beatrici, et in sua oratione primo 
exorditur, deinde {') narrat. Captat ergo benivolentiam 
ab auditore, dicens : donna di verti), idest, o Beatrix, 
beata scientia, quae doces omiiem virlutem et divinam 
et moralem, sola per cui, idest per quam te solam, 
tnmana specie, idest intellectus hiinianus, excede ogni 
mntento, idesl, omnem conlinenliam, sive rem coalen- 
lam, da quel ciel r lia minor li cerchi siioi, idest, spera» 
luuaris, cuius celum e^t minoris circuli, vel quod facit 
minores circulationes ceteris. Quod esl dicere: o Iheo- 
logia, per quani solam scientiam genus tiumanuni Iran- 
scendit omne qnod continetur iiirra orbem hnu^e, quia 
Kcilicet ascendit usque ad primam essentiam. Kt subdit 
suam narrationem, dicens: el Im comandamento lanto 
m'a(/rad/i, idest tanlum est mihi graluin, che f uhidir 
m' e tardi, se gm fosse, idesl, quod omiiis celeritas vide- 
tur mihi lardilas in obediendo tibi; et ideo, pih non e i 
Hopo ch' aprir lo tiio lalento. idesl non oportet quod aliud 
facias, nlsi quod aperias inilii voluntalem luam, quod 



94 COMENTUM INFERNl 

esl dicere : tu habes solum praecipere (') mihi, facias sic 
sine aliqua persuasione. Hoc autem moraliter (^) figurat 
quod ratio naturalis debet se subiicere scientise divinae, 
et non quaerere rationem. Ma dimme. Hic Virgiiius re- 
fert Danti quomodo moverit unam quaestionem Beatrici 
incidenter, sed non impertinenter, et est quaestio talis, 
scilicet, quomodo ipsa a summo coelo veniat ad Infer- 
num. Et nota quod ista qua^stio Yirgilii non vult aliud 
dicere nisi: ad quid infundit Deus istam theologiam et 
fidem mentibus hominum in isto Inferno viventium, idest 
mundo, inter tot errores et fallacias? Dicit ergo: ma 
dimmi la cagion che non ti guardi^ idest cur non caves, et 
times (^) tibi, de lo scender qua giuso in queslo centro, sci- 
licet ad terram, quae est quasi centrum, sive punctum 
ad coelum; vei centro, idest Infernum, qui dicitur esse 
in centro terrae. Et utraque expositio bona est; prima, 
secundum allegoriam ; secunda, secundum fictionem lite- 
ralem. Da f ampio luoco, idest a coelo empireo amplis- 
simo, quod continet omnes coelos, et a nullo continetur. 
Ove, idest ad quem locum, tu ardi^ idest ardenter desi- 
deras, lornar^ sicut paulo ante dixisti. Da che. Hic Vir- 
gilius ponit responsionem Beatricis ad propositam (*) 
qudestionem; quae primo promittit se responsuram sibi, 
ut faciat eum attentum : unde dicit : et illa Beatrix mi 
rispose : dirdte brevemente perch' io non temo di venir qua 
entro. Scilicet intra istum Infernum. Da che tu vuoi sa- 
per cotanto adentro, ex quo tu philosophus et poeta vis 
scire secreta, qua^ non aperiuntur rationi naturali. Temer. 
Hic Beatrix facit suam responsionem, et breviter juxta 
promissum dicit, et bene, quod tanta est eius perfectio, 
quod non potest attingi a miseria humana. Et nota quod 



{*) £. praecipere mihi. Hoc autem. (') 116, notanter. 

(') E. et times, dello scender, C) E. oppositam quaBStioDem. 



CANTUS SECUNDUS. 95 

verum dicit ; nam, sicut videmus per experientiam, nec 
versutia hereticorum, nec subtilitas philosophorum, nec 
potentia superborum potest vioiare sacram theologiam; 
imo ipsa velut navicula Petri, quantumcumque exagi- 
tetur tempestatibus maris huius mundi, aliquando fle- 
ctiturO), sed numquam submergitur. Quid plus? liii qui 
debent esse fundamentum et sustentaculum fldei, fa- 
ciendo aliis viam salvatoris (*) sermone et exemplo, sicut 
praelati et pastores, continuo conantur subvertere istam 
fidem, sed Deo custodiente non possunt; quod egregie 
confirmavit quidam Abraam sapientissimus Judseus. Unde 
est sciendum quod in famosa civitate Parisius fuit, non 
est nimis longum tempus, quidam merchator famosus, 
magnus draperius, nomine Zanothus (^), de Cinivi, vir le- 
galis, verax et moraUs. Erat et quidam hebreus vocatus 
Abraam, vir bonus et dives, cum quo Zanothus con- 
traxit familiarem (^) amicitiam, et compatiens errori eius, 
dolens quod vir tantae virtutis ex carentia fldei deberet 
damnari, ccepit persuadere illi quod non vellet amplius 
vivere in pertinacia sua ; et cum diu et saepe hoc fecis- 
set, finaliter Abraam dicit (^) Zanotho quod disposuerat 
accedere ad curiam romanam. Quo audito Zanothus 
statim perdidit omnem spem, quam habebat super con- 
versionem ejus, et coepit sibi dissuadere (^) quod non 
iret C)y quod hoc facere non poterat sine magno sumptu 
et multiplici periculo, asserens quod ita erat baptismus 
Parisius sicut Romae (®), et quod aeque bene poterat de- 
clarari de fide christiana et de omni dubio fidei ibi, ubi 
erat studium sacrae theologiae. Finaliter Abraam flrmus 
in proposito accessit Romam, et ibi multa didicit a Ju- 



(') £. licet flecUtur, tamen nunqaam. {*) £. e 116, salralionis. 

n £• ZanocUus de GTini. (*) S. familiaritatem et amicitiam. 

(*) 116, dixit.— £. respondit Zanoctio. (') 116, persuadere.— £. suadere. 

(^ £. e S non iret, quia hoc. (*) £. sicut Roman» CurisB. 



96 COMENTUM INFERNl 

deis suis, et multa yidit (*) et notavit alterantia mentem 
eius. Deinde reversus Parisius, interrogatus a Zanotho 
quid sibi videretur de Guria Romana ; ille cum animo 
amaricato respondit: malum, quod Deus det pastoribus 
ipsis, qui sunt vasa omnis turpitudinis, sentina sordium: 
ibi enim est focina gulae, lu\uria>, ayaritiae, simoniae, et 
omnium yilium yiciorum : qua? omnia cum bene consi- 
dero et reyolyo, compelior credere et consentire (^) quod 
haec sola est yera fides et firma, quae spiritu sancto cu- 
stodiente conseryatur (^). Ideo ego, qui ad tua yerba flecti 
non poteram, intendo omnino esse christianus. Zanothus, 
qui tristis expectabat (^) contrariam conclusionem, totus 
exhilaratus ivit cum Abraam ad ecclesiam, et illum fecit 
solemniter baptizari, et ipse Zanothus levavit eum de 
sacro fonte, et ipsum nominavit Johannem, quem fecit 
plenissime informari de christiana fide; qui (^) postea 
fuit semper bonus homo et sanctae vitae. Ad propositum 
ergo veniendo ad literam, Beatrix primo praemittit majo- 
rem suae (^) rationis dicens : sola C) habentia potentiam 
nocendi sunt timenda, alia vero non. Unde dicit: lemer 
si dee sol, idest solummodo, di quelle cose cK hanno po- 
tenlia di far allrui male^ delF altre non^ supple, est timen- 
dum, clie non son paurose, per locum ab oppositis. Vel 
secundum aliam literam, poderose, idest, quae non habent 
potentiam faciendi alteri malum. Et subdit minorem di- 
cens : io son fatta da Dio tale^ idest tam perfecta, sua 
merce, idest gratia sua che la vost^a miseria^ idest igno- 
rantia, et malitia luimana, non mi tange^ idest non at- 
tingit me, et per consequens non offendit, non violat 



(*) £. mulla audivit el nolavit. {*) 116, conlidere. 

{*} 116, custoditur et conserTatur. (*) E. expectabat conclusioneni. 

('} £. qui sic informatus sempcr fuit postea bonap indolis homo et sanct» 
vitae. Quod totum habcs in libro qui dicitur Decameron domini Johannis Boc- 
chatii in principio libri, in prima dio, ct secunda novclla. Ad proposituro. 

(') 116, sua ratione. £. sola humana potentia. 



CANTUS SECUNDUS. 97 

roe. Et (') debel adiii coriclusio sic : ergo non habeo nec 
debeo vos limere. Et declaro minorem a simili, quia 
radius solis non sordidalnr a cocno, nec splendificatur a 
lucido. Et dicit : nS fiamma d' esto incendio non m' assalt; 
idest incentiva et concupiscentia (*) huius mundi non in- 
vadit me. Et sic nola qiiod aulor inlendit liic de Inferno 
morali. Nec habet hic locum qiia;stio qnam multi su- 
perflue faciunt, scilicel, si visio damnatorura sit causa 
passionis ipsis beatis. Dorma. Hic Beatrix post digressio- 
nem factam a Virgilio rcvertitur ad primam materiam 
et continuans se ad prinium dictuni dicit qui fuerunt 
motores sui qui miserunt eam. Et i^'^ sententialiter et 
breviter dicit quod quaxlam nobilis domina, cui non im- 
ponit certum nomen, condoiens errori Dantis, vocavit 
aliam dominam, quam vocat Luciam; qtia; Lucia misit 
Beatricem ad Virgilium, ul ipse Virgilius succurreret 
Danti. Ad intellig:enliam autem narrationis Iniius est no- 
landum, quod secundum flieologos duplex dicitur esse 
^atia, quarum prinia vocalur gralia operans, qua; prBeve- 
nit hominem, et ipsum promovet ad virtutem {*). Alia 
vocatur gratia cooperans, scilicet illa, quae conservat ho- 
minem in ipsa virtute (*1. Unde Augustinus libro de yratia 
et lytfTO arfntrio dicil: cooperando in nobis Deits perficit 
tpml operando incipit ("). Modo ad propositum, autor ('l 
subliliter flngit Beatricem, qua; habel tractare de tali- 
bu.s, dicere boc Virgilio: hoc enim figurat quod prima 
gratia raovet secundam, secunda movet Bealricem, Bea- 
Irix movet VirgiUum, Virgilius movet Danlem. Nunc 

n W< Et tM\t conrlusio sic. 

C) E. et concupisciliva huiu« mandi non invadunl me. 

(*) 9. n E. El hretilcr difil. 

i''t n tia «ggiungR : <?l iita grilia appcllalnr gralis Jb(«> iguia adfenit homini 
•lutll* iirccodpntihiin niPritiSi tpI cnit^nlibns nierilis. Alia elr. 

l') U IIS aggiange: et i«U ■ppellalor graliii eraliim rncienE, «ire JnUiOcana. 
Undc. 

(*J E. inrirpil. f) S. «iilor noiier. 




98 COMENTUH INFERNI 

ergo ad literam dicit Beatrix Yirgilio : domui Se gentU, 
idest nobilis per excellentian], scilicet gratia praeyeniens. 
£t hic nota quod autor non nominat expresse istam do- 
minam primam, quia ista gratia advenit homini occulte, 
quod non perpendit. Yel dicas quod ista prima domina 
est praedestinatio, quae est occulta nimis ; unde ipse autor 
Paradisi capitulo XX dicit: o predesHnation : et penultimo 
capitulo tangit de ista praBdestinatione. Unde dicit : ie nel 
ciel, scilicet empireo, quia in mente divina, che se com- 
piange (^), idest compatitur, di queslo impedimenlo, scilicet 
Dantis (^), qui impediebatur ab illis feris, ov'io te mando, 
idest ad quod impedimentum expellendum ab eo ^o 
mitto te. Et bene dicit, si compiange, quia gratia Dei mi- 
seretur fragilitatis humanae, et vere compatitur tibi (^), 
^ c?ie frange dfiro giudicio lassu, idest adeo quod rum- 
pit, idest placat justum judicium Dei in coelo. Hoc dicit 
quia rigidum judicium Dei est, quod peccator puniatur 
secundum peccatum. Modo tale judicium revocatur nunc, 
intercedente gratia, sicut patuit in Paulo, de quo dictum 
est paulo ante. Quesla. Hic refert Beatrix, quid fecerit 
ista domina compassiva, et breviler dicit, quod vocavit 
et requisivit Luciam ad succursum autoris. Dicit ergo: 
questa, scilicet gratia prima, vel praedestinatio divina, 
chiese Luda, idest graliam, et bene imponit sibi nomen 
proprium ; est enim- gratia lux illuminans, in suo di" 
mandOy idest ad sui petitionem sive pra^ceptum, e disse : 
o Lucia, il tuo fedele, scilicet Dantes, qui fidit gratia Dei, 
ha or bisogno di te, idest nunc indiget auxilio tuo, quia 
est in magna ruina, ed io, idest et ideo ego, to rac- 
comando a te. — Lucia. Hic Beatrix ponit executionem 



(*) S. compitmffe, scilicet Dantis, qui. 

(*) £. DantiSy quod impeBdebatar ab iftii inferte, ae feris impediebatur: ov'<o 
te mando. 

{*) 116 e £. 8ibi. 



CANTliS SECUNDUS. 99 

mandati, qiiain (') fecit ipsa Lucia dicetis: Lucia tiimica di 
ciascun crudele, idest, gratia inimica cuiuslibet desperan- 
tis, ({ui non admittit gratiam. Niillus est enim crudelior 
eo qui desperat de gratia Dei; si mosse, scilicet de sede 
sua, quam vide penultimo capilulo, e venne al luoco dov'io 
rra, scilicet ad tertium gradnm hoatoruni, ubi eram ego 
Beatrix. Unde subdit locum, sivc gradum suum, dicens; 
rhe mi sedea con /' antica Rachele, idest, in contempla- 
lione. Rachel enini capitur (*) pro vita contemplativa, ut 
patuit paulo supra: theologia autem (^) ma\ime stat cum 
conlemplatione, ut patet pra::allegato pennllimo capitulo 
Paradisi. E disse: Hic IJeatrix narrat Virgilio orationem, 
quam habuit (*) Lucia ad ipsam, in qua oratione Lucia 
breviter facit exordium cum petitione dicens: et illa Lucia, 
disse, sub interrogatione ; o lieatrice, loda di Dio vera, 
idest o theologia, quie es vera laus et gloria Dei, cki 
non soccorri quei, idest illum Dantem, chc t' amd laiUo, 
iitest qui tanto amore studuit in theologia (^). Et dicit : 
ch' usci per te de la volgare schiera, quasi dicat, qui tua 
gratia exivit de turba vulgarium ignorantium, quorum 
infinitus est numerus, et factns est de numero sapientum 
el virtuosorum, qui sunt paucissimi et rarissimi. Non odi. 
Hic Lucia facit contirmationem dicti sui, et probat quod 
Beatrix debeat succurrere Danti, quia nunc maxime in- 
diget eius succursu. TJnde dicil: non odi tu, quasi dicat, 
b^ne debes audire, la pieta del suo pianto, qui debet mo- 
vere te ad pietatem et misericordiam, quia petxatum 
vjdetur quod tam nobile ingenium pereat inter feras et 
spinas ialius silva;. Unde dicit; «wj vedi tu la morle che'l 
combaUe, idest occursuni et obslaculum viciorum, quae 
sunt mors anima;, et oppugnant ipsam, ut patuit pleije 



('] 8, qnod. [*) E. accipjlur. 

O MSi aul^m sUI com conlttnplalione. ('} tie. rcril Liici«, 

(*) B. in Ibeologia, quv biI Tcra Uus. £1 dii-il. 



100 



COMENTUM INFERNl 



in capitulo praecedenti. Et dicit : su la fiumana, scilicet 
Acherontis fluminis, de quo dicitur C) in capitulo sequenti. 
Nam sicut per vallem currit flumen, ita per viam vicio- 
rum discurrit vita humana, labilis velut aqua. Et dicit: 
onde 7 mar non ha vantOy quia nullum mare est ama- 
rius, aut tempestuosius flumine isto, ita quod mare non 
potest se jactare aut gloriari quod sit pejus tali flu- 
mine, ad cuius riperiam, idest ripam, conveniunt animae 
omnium damnandorum (*). Vel dicas: onde 7 mar non ha 
vanto, quia mare non potest gloriari quod istud flumen 
ponat caput ad ipsum, sicut omnia flumina terrena. Al 
mondo. Hic Beatrix narrat celerem executionem praecepti, 
facti sibi a Lucia, per unam (^) comparationem claram et 
propriam dicens : al mondo mn fuor mai persone roMe, 
idest veloces et festinae, a far lor pro ed a fuggvr lor 
dannOy quia ista duo maxime faciunt hominem festinum 
et velocem, com'io venni^ supple, ratto, a te, qua giti, sci- 
licet Infernum, dipo cotai parole foMe. Et bene dicit, 
quia nulla celeritas hominum quantumcumque sit in 
quocumque casu, potest comparari celeritati beatorum, 
qui agunt sine instrumento et organo corporali, et sine 
aliquo medio. Et in ista comparatione ostendit autor 
magnam affectionem Beatricis ad se, quando cum majori 
festinantia cucurrit ad salvationem amici sui, quam faciat 
homo ad salutem propriam. Ivit ergo sine mora ad libe- 
randum autorem ab imminenti morte, ad (*) reducendum 
ad vitam et gloriam magnam; et sic vide quomodo com- 
paratio est propria. Et dicit : del mio bealo scanno, idest, 
sede vel gradu supradicto. Et dicit : fidandome nel tuo 
parlar honesto. Et hic nota quod autor in hoc ostendit 
vim (°) et virlutem eloquentia.*, quae potest errantes re- 



(*) £. e S. dicetur in cantu. 
(*) S. per quamdam. 
(') S. magnam vim. 



{*) 116, S. e E. damnatorum. 
(*) 116, S. e E. et reducendum. 



CANTLS SECLNDCS. 101 

Yocare, dispersos colligere, pertinaces llectere, et alia 
mirabilia facere, de quibiis dicetur infra capitulo nono, 
et alibi sepe. Et bene dicit honeslo, idest honorabili; nam 
honestum dicitur ab honore, ul sa;pe capit Philosophus. 
Unde dicit : ch' onom le, idest quod eloquium tuum, o 
Virgili, onora le, e qud cli'ii(/ilo t haimo, idest et etiam 
illos qui audierunt cum intellectu, sicut Statium et te 
Dantem. Poscia. Hic Virgilius describit actum compassi- 
vum Ipsius Beatricis, et actus effectuum dicens : et illa 
Bealrix, volse gli occhi lucenli, qui lucent plus quam stella, 
ul dictum est supra. Et dicit, lagrimando, et est cautela 
persuadendi, et movendi animum(') auditoris ad miseri- 
cordiara ; et per hoc (acite inriuit quod sacra scriptura 
potissime conatur in revocando errantes ad viam rectam 
virlutis, ideo bene fingit i.^) ipsam ita misericorditer agere. 
Poscia che rn ebbe rntjionnlo questo, et ecce effectum com- 
passionis et iacrimatiotiis cum dicit : pa-che mi (ece del 
venii- piti presto. l'nde sui»dit : e venni a le cosl com' efla 
mlse, idest sicut illa Beatrix mandavit raihi, ot dinanci 
a quella fiera te levai, idest reraovi et liberavi te a facie 
illius pessima*. lupte, qufe omnia vorat. Et dicit : che U 
tolse il corto andoi-e; hoc dicit quia parum autor iverat 
per montem, nam erat nuper in asccnsu quaudo Virgi- 
tius occurrit sibi ; del bel monte, scilicet montis virtutis 
lurolnosi et delectosi, ut patuit in precedenti capitulo. 
.\liqui lamen dicunt quod dicit, H corto andar, quia via 
virlutum esl expedita, viciorum vero intricata; sed prima 
espositio est melior, nam via virtutura non est brevis, 
iroo longa, ct habet sempcr magna contraria, ut dictum 
e&t jam salis. Dunque. Hic Virgiiius concludens inducit 
autorem per causas prffidictas utiles ct honeslas ad pro- 



102 COMENTUM INFERNl 

c^dendum in suo itincre incoepto, scilicet descriptione 
viciorum, virtutum, et summi boni. Dicit ergo: dunque 
che ee, scilicet, quod te timidum faciat et revocet ab in- 
coepto ? perchS, perche rislai, repetit ad msyorem expres- 
sionem, perchS alleUe^ idest cur tu advocas? et est ver- 
bum Tuscorum: quando enim volunt vocare avem 
dicunt : allecta illam avem : et est allecto verbum frequen- 
tativum huius verbi allicio: — tanta viltd^ idest pusillani- 
mitatem, nel cor^ idest intra mentem tuam, perche ardir 
e franchezza non hai? idest cur non potius habes auda- 
ciam et libertatem procedendi? Et subdit per brevem 
epilogum sufTragia maxima (^) quae habet, dicens : poscia 
che tai tre donne benedetle^ idest beatae, scilicet gratia 
praeveniens (*), sive praedestinatio, gratia illuminans (^), 
scientia divina, curan di le^ idest procurant et intercedunt 
pro te, nella corte del del^ ubi multum possunt, et ultra 
praedictas scientia et eloquentia humana. Unde dicit: eH 
mio parlar tanto ben ti promette, quasi dicat conclusive 
Virgilius: tu liabes primo scientiam humanam, quia es 
magnus philosophus et poeta, sicut et ego fui : deinde (*) 
habes sacram theologiam, quam ego ignoravi : tertio ha- 
bes gratiam Dei, quia venisti tempore gratiae; ego vero 
paganus sum (^) ; et ultimo videris electus et praedesti- 
natus, quia paratus es recedere a viciis. Et nota filb ul- 
timo quod autor videtur dicere falsum, ponens tres (*) 
dominas, cum jam posuerit supra quatuor, scilicet nobi- 
lem dominam innominatam, Luciam, Beatricem et Ra- 
chelem. Dicendum breviter quod autor verum dicit, quia 
Rachel non debet computari inter istas dominas; nam 
Rachel, ut dictum est, ponitur pro vita contemplativa, 
quas est necessaria socia theologiae. 

('} 116, magna quae. (') 116, superveoiens. 

C) £. illuminans, sive divina. (^) S. secundo habes. 

(') 116, fui. (") £. ponens tres differenllas, cum jam. 



CANTUS SECUNUU8. 



i03 



Quali i fiorelli. Quarta C) et uttinia pars generalis, in 
qua autor ponil eRectum longffi persuasionis factffi a 
Virgilio, scilicet leversiunem suam ad priniam intentio- 
nem bonara, per unam comparationem putcerrimam et 
proprissimam, qu* breviter stat in hoc: sicut flores fri- 
gore nocturno incurvantur ad terram et clauduntur, 
postca eriguntur et aperiuntur sole diurno, tempore veris, 
ita aiiinius floridus (^) autoris inclinabatur ad terram nocte 
viciorum, friyore (,^) avaritia!, et claudebalur a suo bono 
proposito eundi ad virtutcm, sed calore solis diurno, idest 
gratia Dei illumiiiante, medietate (*) persuasione Virgilii, 
erigitur, et aperitur ad primum bonum propositum. Or- 
dioa nuuc lileram sic : tal mi fe& io, scilicet ego Dantes, 
iH mia rirtude stanca, idest fatigata tam dura lucta men- 
tis, quaU I fiorelti cldnaH, idest incurvati versus terram 
e chiusi dal giel notlurno, idest a frigore noctis, qua; esl. 
frigida per remotionem solis, si drizzan tutti aperti iii 
brro steto, idest fustuni, poi rhe 7 sol gt imbianca, quia 
aperiendo eos ostendit eorum albedinem prius elausam. 
Unde subdil : e tanto bon ardir al cor mi corse, quasi 
dicat, et factus sum ita animatus et bene cordatus {% 
ch' ui comimiai come persona frama, idest libera a tanlo 
limore, et incoepi, supple, dicere hoc: O pieiosa. Hic au- 
lor (acil regratiationem Beatrici et Virgilio de tanto be- 
neGcio sibi collatu Uberaliter et gratis, et comendat primo 
pursonam miltenlem, dicens: o pielosa cold; o, idest, dico 
illani piam, che mi socan-se, scilicet Beatricem. Deinde 
commendal personam missam, dicens: e te cortese, idest, 
et dico te liberalem, ch' ubidisli toslo scilicet requisitioni 
Beatricis, succurrendo mihi, a le vere parole che tiporse, 
9Cilicet quando di\lt tibi quod eram in periculo mortis. 



|'J Itfl, l9ti cit quarla. 
(*> S. frigore tUio ataritix. 
(') Ite, cordialiu. 



104 COMENTUM INFERNI 

£t subdit efrectam persuasionis Yirgilii dicens: tu m'/uxi 
con disiderio il cor disposlo si cU vefdre, sciiicet ad se- 
quendum te, con le parole tue, idest argumentis tuis, 
reddendo mihi bonam spem, ch' io son tornato nel pri- 
mo proposto, quod ego dimiseram urgente timore. Or 
va\ Hic (^) concludit et committit se totum libere ducen- 
dum et regendum Yirgilio, idest consiiio et auxilio ratio- 
nis, unde dicit: or vc^, idest, ergo nunc ingredere iter 
promissum, cK un sol voler e (f ambedue, quia idem voio 
quod vis, tamquam intimus amicus meus, quia amicitia 
est idem velle, idem nolle ; et merito, quia, tu duca, tu 
signore e tu maestro, sicut exposilum est primo capitulo. 
£t claudil capitulum dicens : cosl li dissi, et conlinuo in- 
trat iter. Unde dicit : e intrai per lo camino alto e silveslro, 
idest viam, quae ducit ad Infernum, quae est profunda et 
aspera, sicut describit Seneca tragoedia (^) prima et Clau- 
dianus in minori, et Statius et Ovidius, uterque in msgori. 
£t dicit: poi che mosso fue, idest postquam Yirgilius coepit 
praecedere me. 



(*) 116 e £. Hic autor concludit. 

(*) £. tragtoedia prima in majori. Et dicit: poi ehe moao fui. 



105 



CANTUS TERTIUS, in guo tractatur de prima porta Infemi 
et de flumine AcherontiSj et de Spiritibus qui vixerunt absque 
fama congregatis et currentibus subter vexUlum; et sicut 
Caron deemon omnes spiritus in nave si4a transit, et sicut 
hcutus est autori. 



p 



ER me si va nella ciUd dolente. Expeditis duobus 
primis capitulis prohemialibas, in quorum primo Dantes 
proposuit, in secundo invocavit, nunc consequenter C) in 
isto tertio capitulo incipit suam narrationem sive tracta- 
tum. Et potest dividi istud praesens capitulum in quinque 
partes generales; in quarum prima autor praemittit in- 
gressum Inferni, et quis fecerit Infernum et quomodo, 
et quare sit factus Infernus. In secunda tractat in gene- 
rali de poena vilium et tristium, qui vulgariter appellan- 
tur captivi, ibi : qtnvi sospiri. In tertia tractat in speciali 
de uno pusillanimo istorum, et speciali poena eorum, ibi : 
poscia che n' ebbi alcun riconosciuto. In quarta tractat de 
generali passu Inferni, ibi : e poi ch' a riguardar oltre me 
diedi. In quinta ponit responsionem Yirgilii ad duo quae- 
sita, ibi : figliol mio. Ad primam ergo dico quod autor 
prsetangit suum introitum in Infernum, dicens: Per me 
si va nella cUtd dolente idest, infernalem, plenam poena 
et dolore sed contra; nani secundum Augustinum in libro 
de civitate Dei, et Philosophum primo Politicorum, mkil 
oHud est civilas quam mulHtudo civium ad bene vivendum 
ardinala (^) ; ista autem est multitudo civium ad semper 
male vivendum ordinata (^). Dicendum breviter quod au- 



£. conTenienter in tertio. 

(*} E. e 116, ordinaia. Dicendum etc. 

(*) S. faiordinata. 



106 COMENTUM INFERNI 

tor capit hic civitatem methaphorice, et eleganter appellat 
Inferiium civitatem, quia haec civitas est conflataC) ex 
omnibus civitatibus mundi, et continet in se cives de 
omni genere uaiversi, qui omnes constituunt istud corpus 
civitatis, in qua justo judicio Dei puniuntur de commis- 
sis. Unde dicit : per me si va ne F eterno dolore, quia 
Infernus non habet finem, licet bene habuerit principium, 
et sic est(^) aeternus a parte post, ut statim dicetur. 
Et dicit ; per me si va tra la perdula gente, scilicet dam- 
natorum. Et facit autor primum colorem rhethoricum, 
qui dicitur repetitio. Giusticia: liic autor ostendit quare 
factus fuerit Infernus. Ad cuius evidentiam est notandum, 
quod autor fingit se reperire unum titulum sive edictum 
in summitate porta; Inferni, quo ipsa porta loquitur omni- 
bus intrantibus; et facit colorem, qui appellatur con- 
formatio ('^), qui color fit quando (^) attribuimus loquelam 
vel aliam proprietatem hominis rei inanimatae, sicut(^ 
hic portae Inferni, et est pulcerrimus color, ut dicit Ari- 
stoteles in sua Poetria. Nunc ad literam : dicit porta In- 
ferni : Giuslicia mosse il mio allo fattore, scilicet Deum ad 
constituendum me propter peccata juste punienda. Nam, 
teste Augustino, plus relucel ordo justiUce in hifemo quam 
in Paradiso ; nam nullus est in Inferno qui non bene me- 
ruefit. Et hoc intelligas de condigno, non de congruo; 
nam licet meritum nostrum finitum non possit attingere 
proportionabiliter (^) ad pra^mium infinitum, tamen homo 
meretur, si adimplet (J) mandata, et affectat facere quic- 
quid potest(^) ad ipsum promerendum. Et subdit quis 
fecerit Infernum, et dicit, quod Deus trinus et unus. Et 
primo tangit Patrem cum dicit, la divina poleslate, idest 



(*) £. confecta, aliler conflata. (') £. est in elernum a parte post. 

(*) £. conflrmatio. (') 116, antequam. 

(^) £. sicut huic port«. (*) £. e S. proporlionaliter prsmittm. 

(') E. adimplebit. {*) 116, ipse potest. 



CANTUS TERTIUS. 107 

Pater, fecemi, la somma sapienlia, scilicet Filius, e 'I primo 
amore, idesl Spiritus Sanctiis. Nam inter attribula per- 
sonarum summie et individua? Trinitali<t, potentia attri- 
builur Palri, sapienlia Filio, bonilas Spiritui Sanclo. Di- 
nanzi. Hic autor taogil quaiido fuerit factus Infcrnus, 
quia ab inilio creatura.'. Et videtur \elle dicere senten- 
cialiter : solus Deus omnium creator vere elernus fuit 
anle me. Ideo littera sic est exponenda juxta istam sen- 
leatiam : cuse creale mn fuor dimnzi a me, quia omnia 
simul creata sunt, se non elenie, idest, sed solum res 
elerna? pra^cesserunt mc, scilicet tres personsp, scilicet 
Paler, Filius, et Spiritus Sanctus. Alii tamen dicunt 
quodi,') elernum capitur hic pro perpetuo sive cokvo, 
et (*) dicunt quod angelus videtur fuisse prius quam In- 
fernus, licet peccaverit iu instanti suje creationis ; nam 
prius debuit esse culpa quam pcena; nec potest dici quod 
angelus fuerit simul et semel in gratia et extra gratiam. 
Et secunduni istani (*) secundam opinionem litera debet 
sic exponi ; cose non fuor creafe dinanci a me se non 
eleme, scilicel, angeli. Unde dicit: ed io elerno duro, idest 
eterne, quia ego Infernus ita sum eternus, sicut ange- 
lus; et sic capitur eternuni minus proprie quam in prima 
expositione ; nam proprie loqucndo solus Deus esl vere 
eternus, sed Infernus est solum eternus a parte post, 
sicul cailum, angelus, anima (,') rationalis, secundum 
lidem. Et proponit pcenam omnibus intrantibus diccns : 
lasciate oyni speranza coi ch' inti-ate. Ilic nota quod isla 
ust gencralis el suprema omniuni penarum iiifernalium, 
quod nunquam possunt spcrare(^l finem vel lerminum 
poina; ; ita enini anima damnata vivit in eterna pena 

(*) S. (|DDd angelua vi<]L'|jr rui»a« prius (|uaiu Inrernus. 
(*1 IIB, nnI ilicunl quud Angi>lu^ 

(*) 1 16, isUni senlealiam et opiniODem wcuDjani, lilcra. — E. iilam primaiii 
niMMilionpm, lilUra. 

l') £. •nimal riliooale. (') 11<J, habcrc. 



108 GOMENTUM INFERNI 

semper, sicut salamandra yivit in igne aliquandiu. Sed 
hic statim oritur dubitatio C) quare, scilicet, Dantes fuerit 
ita demens quod intraverit visa ista scriptura (*). Dicen- 
dum breviter quod Dantes non intravit Infernum eo modo 
quo ceteri obstinati, imo ut exiret, ut statim dicetur in 
isto capitulo; sicut gratia exempli aliquando videmus 
hic, quod aliquis dominus temporalis statuit ut quicum- 
que condemnatus ad talem carcerem numquam possit 
inde exire; et tamen unus de gratia speciali obtenta a 
domino intrabit carcerem ad videndum carceratos et 
conditionem et penam eorum. Modo iste talis non obli- 
gatur ad penam, ideo potest secure intrare. Queste. Hic 
autor ostendit ubi viderit ista verba, et dicit quod vidit 
verba praescripta in summitate portae. Dicit ergo: vufio 
quesle parole, scilicet tam horribilia, iscriUe, idest inscripta, 
(U color oscuro, idest inclaustro nigro. Et bene, quia erant 
in loco obscuro, tempore obscuro, et de materia obscura, 
al sommo d' una porta, idest in summitate primae port® 
infernalis ; et istud enclaustrum vere erat nigrum factum 
de felle dyaboli. Unde subdit quod turbatus est dicens: 
l^erch' io, idest, propter quod ego, supple, dixi : mmstro, 
scilicet, o Virgili, il senso lor m'e duro, quasi dicat: du- 
rus est hic sermo quod ego debeam intrare sine spe 
redeundi. Vel etiam potest dici quod sermo iste sit du- 
rus, quia videtur nimis injustum quod homo, qui peccat 
temporaliter, puniatur eternaliter. Ad quod potest bre- 
viter dici, omissis aliis rationibus, quod homo punitur 
eternaliter quia peccat eternaliter. Non enim justitia di- 
vina punit eternaliter peccatorem penitentem, sed perti- 
nacem et desperantem, qui vellet eternaliter peccare, si 
eternaliter vivere posset. Unde inventi sunt aliqui ita 
obstinati quod in morte non dolent nisi quod non fece- 

(•) S. dubium. (*) 116, scripU. 



CANTUS TERTILS. 



tou 



nint, el non possunt ainplius facere plura et maiora 
niala. Ed egli. Hic autor pouit responsioneni Virgilii ad 
dubium suum dicens ; ed egli a me, supple, Virgilius, 
respondit mihi ad hortalionem ('} meam, come persona 
accorla, idest ratio pro\ida qua; pcrpendit de limore au- 
loris, qiii si conveti tasciar ogne sospeUo, ogne cilta con- 
vien c/ie qui sia morta, hoc est, oportet dimittere in islo 
inlroitu et primo principio omnem pusillanimitatem et 
timiditatem, de qua disputatum est in precedenti capi- 
lulo, et probatum est autorem posse intrare sccure istud 
iter, idest, istam speculationem el descriptioneni vicio- 
rum: ergo magno animo debet bene sperare et secure 
intrare, quia feliciter exibit infernum et viam peccato- 
rum. Unde subdit : noi siam venuti al loco or' io f ho 
deUtt, idest, in quo ego pra;dixi tibi in fine capituii primi. 
cAe tu vedrai k genfi dolorose, idant auimas damnato- 
rum (') dolore plenas, ch' kanno perduto el ben delf ititef- 
lelto, scilicel bonum, quod est objectum voluntatis. Vel 
expone ; el ben de lo intelletto, idest, bonum quod esl 
iiitellectus, quasi dicat : perdiderunt intellectum, qui est 
illud magnum iMinum, per quod bomo diOert a brutis. 
et similatur (^) Deo, quod est ipsum summum bonum. 
£ poi. Bic ostendit Dantes quoniodo Virgilius post exhor- 
(ationem introdu\it ipsum iii Infernum. Unde dicit : et 
ipse Virgihus mi mise dentro a le secrete cose, idest in- 
visibiles, quae nou ostenduntur nisi iii camera specula- 
lionis. Et dicil, von licto volto, quia .sapiens libenler, Isete, 
et stnc invidia impartitur alteri sapieiitiam. El tangil 
effectutn lajtitia*, dicens: ond' io mi confortai, et hoc dico, 
poi cfie pose la sm inano alla mia, quia scilicet dedit 
mihi adiulorium et substentaculum; nam manus est or- 



I') £., IID e S. pxliorlBlionem, 

n S. ilininiU*. 

(*) E. uiiniiUltir Ucu qui vsl. 



110 COMENTUM INFERNI 

ganum organorum. Et vere Virgilius porrexit manum 
adiutricem Danti, et introduxit eum in istum Infemum, 
quia ipse jam fecerat istam descriptionem \iciorum, qus 
multum profuit ei, qui invenit viam factam et nuQC(*) 
stratam ante se. 

Quivi sospiri e pianti. Ista est secunda pars generalis, 
in qua autor describit generalem penam vilium et im- 
becillium. Sed antequam tangam literam, est hic preoa- 
tandum, quod autor volens tractare de viciosis, primo 
breviter perstringit qualitatem et penam istorum tristium ; 
quamvis enim sit (^) multitudo numerosa, tamen est de 
eis breviter et leviter praetereundum propter eorum vili- 
tatem. Ideo merito ponit eos separatos ab omnibus aliis, 
quia indignissimi sunt societate omnium, maxime mo- 
raliter loquendo, ut statim patebit. Primo ergo autor 
describit primum locum Inferni per effectum, dicens: 
quivi sospiri, pianH, et alH guai, secundum diversitatem 
penarum, risonavan per F aire senza slelle, quia Infernas 
nulla stella illuminatur, essentialiter loquendo. Similiter 
moraliter, nuUa claritas, nulla gloria est de istis tristi- 
bus. Et subdit : perch' io al cominciar ne lagrimai, scilicet 
ex compassione. Diverse. Hic autor describit confusum (^) 
rumorem istorum, dicens : diverse lingue, quia de omni(*) 
natione et regione sunt innumerabiles isti tristes, plures 
tamen in una provincia quam in alia, horribiU favelle, 
propter penam, parole di dolore{% occenH d' ira, idest 
pronunciationes irosae. Nam accentus apud Grammaticos 
est debita pronunciatio vocis, nunc gravis, nunc acuta, 
nunc circumflexa; ita erat hic. Unde dicit: voci aUe, 
idest, acutae, e fioche, idest rauc«, et graves propter lU- 



S. ct nirein. — £. nireni ante se fractani. 

(') 116, sint. (*} E. diversum et confusum. 

(^) 116, dc omni genere, natione et religione, sunt 

(') 116, S. e E. dolore, idest yerba procedentia a dolore, oeeenH. 



I 



CANTUa TERTHJS. I 1 1 

mietatem planctus, qui facit raucescere(') vocem, c suow 
di man ron elle, idest, planctus lesonans cum manuura 
repercussione ; omnia, inquam, ba-'C, facean iin lumuHo, 
idest rumorem mullum et confusum, iV qual s" aggira, 
idest glomeratur et volvitur in girum, sempre in quel- 
F aira linla, idest caliginosa et tenebrosa, senza lempo, 
idest eternaliter. Et e\primit confusionem illam per unam 
comparationera propriam valde, dicens : come la rena, 
supple, glomeratur, quando 7 turbo spira. Est eiiim turbo 
circumvolulio duorum (^) ventorum, qui circulariler agil 
paleam(^) et pulverem per aerera. El est comparatio con- 
venicns; sicut enira arena est innumerabilis, ita isti viles; 
et sicut arena vilis, sterilis, ab omnibus calcatur, ab 
omni vento jactatur et disperditur (,'), ita isti viles inu- 
tiles ab omnibus spcrnuntur et ab omni llatu fortuna; 
jaetantur, quia parva aura el modica nivecula con- 
tristat (") eos. Ideo bene dlxit formica cicada;, dum illa 
tempore biemis ('"') peterel pusillum farris, et ipsa peteret, 
quid recistl iu ista a^state? illa respondente, cantavi; vade, 
inquil, et nunc salta, et da tibi bonuin lempus C^. Ventus 
etiam turbinis optime competit istis, quia non est lie uu- 
mero vel genere ventorum, et non durat nisi per (") par- 
vam horam, et fit solum in parvo campo, non in aliqua 
regione, et egreditur de nubibus, et volvitur in girum, 
siCHt recte isti, et aliquando evertit arbores et doraos 
aicut isti\\ Et isli dispergunlur per loca inccrla, sicut 
pulcre ostendetur statira, et sine ordine discurrunt omnes 
cqualiter. E io. Ilic autor ostendit quomodo pctiverit a 
Virgilio qui essent isti tam dolorati ('*} dicens: el io ch'area 



('] 114, nuc«rac«re. 
C) lie. miiltoi 
(*) IIH, ireiian el pul*i'reii 
(*} 9. eaaiiirbiL 
Ci lie, bonum lcmpua, el i 
f] E. per uaam boram. 
{"] £. dolenles. 



qiic — S. rlrcunKolullo *entornra. qul. 

(') S. e E. diKpcTgilur. ita et iili. 

(•) ilfl. ftigidm hjemis. 
i (lispergonlur. 

(') E. sicut isli dispcrgunlur. 



112 COMENTUM INFERNl 

la tesla cinta d' error, idest qui habebam fantasiam tur- 
batam tanta confusione; vel secundum aliam literam, 
d' orror, propter horribilem clamorem, dissi : maestro, 
scilicet, o Virgili, che Se quel ch' i odo, plantus et clamor 
e c/ie gente, idest, et quod genus peccatorum est? che 
par sl vinla nel duol, idest in dolore, quia videtur non 
posse plus. Et sic petit tam de pena, quam de punitis (^). 
Et hic nota quod autor merito miratur et turbatur hic, 
quia vir sapiens, quando considerat vitam istorum ita 
perditam, stupescit in seipso, quomodo tot millia homi- 
num sunt (^) nata in mundo solum ad consumendas fru- 
ges, et replendum numerum turbae. Ed elli a me. Hic 
autor ponit responsionem Yirgilii ad quaesitum, dicens: 
El elli a me, supple, Virgilius respondit, f anime triste di 
coloro, scilicet tristium, che visser senza fama e senza 
lodo, et per consequens sine virtute et valore: aliqui 
tamen dicunt, senza infamia ; sed prior litera melior est, 
quia non vixerunt sine infamia, ut patebit paulo post: 
tengon questo misero modo, scilicet sic miserabiliter vi- 
vendo et moriendo. Meschiati. Hic autor dat istis socie- 
tatem convenientem ; et breviter dicit, quod sunt sociati 
illis malis angelis, qui non fuerunt aperte pro, vel contra 
Deum, quando Lucifer superbivit contra eum. Unde dicit: 
et isti captivi meschiati sono a quel catlivo coro, idest vili 
societati, degli angeli che non fuoron ribelli, ne fuor fideH 
a Dio, ma per se fuoro. Et hic nota, lector, quod ista 
pugna, quae dicitur fuisse in coelo, non fuit corporalis 
cum lancea et clipeo, sicut vulgus dicit, imo mentalis, 
quia aliqui angeli aperte assenserunt et (^) faverunt ipsi 
Lucifero, alii expresse contra eum, aliqui vacilanter et 
dubie; unde non dubium quod aliqui peccaverunt (*), 
plus, aliqui minus. Ideo non credas per hoc quod non 

(') S. puhitione. («) 116, S. e E. sint. 

(*) £. et ruerunt ipsi Lucifero. (') E. peccaverint. 



CANTUS TERTIUS. 



113 



I 



peccaverint, quia, qui non est mecum, contra me est. 
Unde subdit eos pulsos in istum aerem caliginosum in- 
feriorem, dicens : i cieli caccinrli, idest, quod ca?t! nolue- 
runt eos retinere, ita quod in nullo ccpIo renianserunt. 
Et ecce quare : per non esser nien belli, idest ne obfusca- 
relur('), in aliquo pulcritudo celorum ; cum enim c(Eli 
sint corpora perfecla, a perfectis motoribus debent guber- 
nari. N^ lo profondo inferno li riceve, idost, nec centrum 
inflnmm Interni recipit eos, inio summum. Et reddit 
causam, che alcuna gloria i rd avrebber d' elli, idest, quia 
mali angeli haberent aliqualem (') contetitationem ex eis^ 
et eonim turtm. Est autem liic notandum quod aliqui 
vidcntur tiic dubitare de eo quod autor dicit hic de 
angelis mediis, quia non videlur eis hene sonare ; sed 
certe bene dicit, quia secundum Magi.strum Sententiarum 
aliqui angeli mali dejecti sunt in centrum terrae, aliqui 
remanserunt in isto aere caliginoso inferiori, qui tentanl 
liomines; imo ctiam dicit quod aliqui sunt deputati so- 
lummodo ad tentandum de uno vicio. Ideo merito autor 
datt,^) istis tristibus condignam socielatem, primo, ratione 
multttudinis, quJa sicut illi sunt innumerabiles in numero 
angelorum tapsorum, ita isti sunt intiniti in numero 
hominum damnatorum. Secundo, ratione loci, quia ilii in 
aere tenebroso (*), el isti. Tertio, ratione vilitatis, quam (') 
participant isti et illi. Quarto, ratione discursus, quia illi 
semper discurrunt tentando, isti (") seniper discurrunl 
mendicaodo. Et io. Hic autor petit a Virgilio de qualitate 
et gra^ilate pena? islorum, dicens; et io, supple dixi: o 
maesbo, scilicet, Virgili, ck' e" lanto greve a lor, idest qu«e 
poena lam gravis afBcit eos, che lamentar li fa si forte, 

(*) 5. obMursrelar, — E. ne obscurarenlur jn aliqiio inilcriludines. 

I^ 5. alh|tunn.— B. allqnBliier. 

[^ S. bene dal. i') K. lenebroto. sicul el iBli. 

(*) E. Tilllalis, ijja partici|uinl. 

n K- « l<li »eini>er r»Jkaiido. — S. islt «m|>er nicniiicMiiJu, 



114 COMENTUM IXFERNl 

sicut audio? Et continuo subdit responsioneni Virgflii 
et dicit : et ipse Virgilius rispase : diceroUi, idest dicam 
tibi, moUo breve, quia de his est valde breTiter ageodiiin 
et breviter transeundum, ut statim dicetur. QueslL Hic 
Yirgilius assignat causam lamentationis istonimy dicens : 
quesH non hanno speranza di morle. Ad intelligentiam 
istius litera est notandum C) quod si loquamur de In- 
ferno essentiali, autor venim (^ dicit, quia ibi est mors 
sine morte. Si vero intelligamus de morali, vult dicere 
autor quod isti viles, tristes, ut plurimum deveniunt ad 
tam miserabilem vitae (^ statum, quod saepe vocant mortem 
tamquam dulcem amicam, et illa dedignatur audire eos. 
Et ista est vera opinio, sive intentio autoris^ quam de- 
clarat litera sequens, quae dicit : e la lor deca vita ie tanto 
hassa, nam et corporaliter viventes mortui sunt, cA'm- 
vidiosi son d' ogni altra sorle, hoc est, quod isti in centro 
miseriarum positi invident (^) omnibus, imo sepe mortuis, 
et nullus invidet eis, quia miserrimus est qui misero 
invidet. Fama. Hic autor declarat per effectum cecitatem 
et bassitatem vitae istorum, quia cum naturaliter onmes 
appetant honorem, isti omnino ignoraverunt quid sit 
honor. Ideo bene dicit: il mondo non lassa esser fama 
di loro, et ista litera dicit expresse quod superius de- 
bebat dici, che visser sencia fama, et non, sencia tnfa-' 
mia; nam sunt ibi (^) infantes quod misericordia e giu- 
sticia li sdegna. Et ad intelligentiam istius literae nota (^ 
quod, si loquamur de Inferno essentiali, litera est sic 
exponenda : misericordia li sdegna, quia nec Purgato- 
rium nec Paradisus recipit eos; iusticia, quia nec etiam 
Infernus recipit eos, imo (^) ponuntur extra circulum 



(*) S. scienduro. (*) S. bene dicit 

(*) S. yiUB terminum et statum. (') S. invident els quia 

(') E,, 116 e S. ita infames quod. (*) S. adverte qaod. 
C) S. ideo ponuntur. 



CANTUS TERTtUS. 



IIS 



* 
^ 



Inferni separati ab omnibus el relegati, quasi dicat, nec 
Deus, nec diaboliis dignatiir habere eos in regno suo. 
Si vero intelligaraus de morali, tunc exponetur litera 
sic : misericordia li sdegna, quia sicut videmus sepe de 
faclo non miserentur sepe homines islis, quando sunt in 
paupertate et penuria, imo diciint : bene est sibi, quia 
semper fuit ('] unus vilis tristis qui nunquam valuit aliquid. 
Justicia, quia, sicul etiam apparet, homines verecundantur 
punire eos quando delinquunt : unde gaudent privilegio 
propter vilitatem eorum, sicut meretrix, qua; non potesl 
accnsari nec puniri de adulterio. Ideo eleganter subdit 
Vii^ilius : tion ragioniam di lor, ma guarda e passa, quia 
non est faciendus sermo dc talibus nisi ita in transitu ; 
non enim debet fieri memoria de istis. Ad quod optime 
facit illud quod scribit Valerius Maximus de co qui in- 
cendit templum Dianae apud civitatem Ephesum, ut pul- 
cerrimo opere consumplo nomen ejus per totum orbem 
lerrarum difTunderetur. Et dicit quod bene fecerant (') 
Ephesii lollendo memoriam eius de lerra (^) per decre- 
tum, nisi quod quidam Tbeo|M)mpus, vir magnt irtgenii 
et eloquenti^, nomen illius in suis bistoriis comprehendit. 
Unde et Macrohius, libro Saturnalium, facit mentionem 
de isto mirabili templo, et dicit quod nunquam erat no- 
minandus qui templum Diana; Ephesiae incenderat (*). Ideo 
corouni consilio Asise decretum est ne aliquis aliquo tem- 
pore nominaret nomen eius. Ita ad propositum, ut vide- 
mus tota die, isti ribaldi incendunt ad delectationem, ut 
videantur scire aliquid {^) facere, unum palacium valoris 
plurium milium (") aureorum, imo sepe unam ecclesiam. 
£t io. Hic autor, quia dixeral non esse agendum stu- 



(■) S. Aiit Tilii et rrUlii. 
IIS, do tem ni«i quoJ. 
(■) E. tliqDid, el ficcrc unu 
(*I S. inillibut docatorum. 



116 GOMENTUM INFERNI 

diose de istis, ideo concludens omnes reducit ad unam 
cumulum, et de omnibus facit unum involucnim, dicens : 
et io che riguardai, ita transeunter (^), sicut praeceperat 
Virgilius, vidi una insegna, quia omnes isti ribaldi 
trahunt (^) ad unum signum {% nec discernuntur aut 
distinguntur inter se, ut statim patebit. Et dicit : che gir- 
rando correa tanlo raila, quia vita istorum semper est 
in continuo discursu, che d' ogne possa mi parea indegna, 
quia non habent (^) proprium domicilium nec habitaculum. 
Et subdit quod innumerabilis exercitus sequebatur istiid 
insignium. Erat (^) enim forte una petia alba, sicut por* 
tant ribaldi, non habentes alia insignia distincta. Unde 
dicit : e sl longa tralta (^) di genti li vema detro, cK io 
non avrei creduto, idest non credere potuissem, antequam 
viderem istam turbam maximam, che morte n' avesse 
disfatta tanta. Et verum dicit: isti enim sunt ribaldi, 
ragacii, pultrones, pugnotarii {\ gallinarii, saccarii, quo- 
rum vilis et imbecillis (^) multitudo est innumerabilis^ 
infinita ; nec ego unquam credidissem tot esse ribaldos 
in mundo, quot vidi semel ad pagnotam (^) in Avinione, 
nec mirabor unquam quando videbo Italiam repletam 
islis, tot vidi saepe in Provincia et Sabaudia. 

Poscia cK io n' ebbi, Ista est tertia pars generalis, in 
qua autor facit specialem mentionem de uno istorum, 
et describit in speciali penam ipsorum. Sed antequam 
descendam ad literam [^^), est praenotandum quod autor 
dixerat non debere fieri memoriam de istis; tamen, ut 
eius Iractatus sit clarior, fecit(^^) singularem (^*) mentionem 

(') 116, transcurrcns. 

(>) £. trahuntor ad unuro signum, unde discemuntur. 

(■) S. insignum. (^) £. non habebat 

(') £. £rat autem fortassis una penna, sicut. {*) £. traccia, 

C) £. pajotarii, sivo pagiotarii. (*) £. inntilis multitudo. 

(*) S. in pagnota. 

(*") S. literam, adyerte quod est prmotwidum. 

(") S. facit. — £. fecit de uno vili et pusilanimo. (*') 116, singiiUriter. 



CANTUS TERTIUS. 117 

de uno vili pusillanimo, qui magnam fortunam suam (*) 
vilissime iieglexit, et tradidit alteri liahendam, ut per 
illum talem pateat, quid vilitas et pusillaiiiniitas operetur 
in minimis, quando in magna altitudine fortuna; ita pra;- 
cipilat homineni. Autor enim in omni genere vicioso- 
rum(*) facit mentionem de famosioribus, ut eorum e\em- 
pla plus move-ant animos auditoruni, sicut ipse teslalur 
Paradisi capitnio XVll. Ad propositum ergo dicit autor, 
quod e\ omnibus ipse elegit el recogiiovit animam unius, 
qui ex vilitate fecit magnam (^) renunciationem. Sed quis 
fuit iste magnus tristis? Certe communis et vuigaris (*) 
fere omQium opinio esse videtnr, quod autor noster hic 
loquatur de Celestino quarto, qui vocatus est frater Pe- 
trus de Morono; quod multipliciter probare videntur(*). 
Primoquidem necessario videntur(*) arguere quod autor 
dicit : (7 yran rifitito, et sic antonomasice videtu r debere (') 
intelligi de papatu. Certum est enim quod in niundo 
chrtstiano nulla est major dignitas maximo pontiScatu. 
Preterea dicunt quod Celeslinus plus polerat promereri 
in labore el cura animarum, quam in quiete et ocio 
heremi. Unde PetnisApostolus dicitur arguisse Clementem 
qui fugiebat papalum. Preterea dicunt quod Apostolus 
dixit : laborari, non /nicH/icari, ila quod sufficiebat bono 
animo laborare, licet non nmltum proficeret. Preterea 
dicunt C), quantuncumque forte Celestinus fecerit hanc 
magnam renunciationem bono et puro animo, tamen re- 
putatum fuit sibi (^) generaliter ad maximam vilitatem ; 
quod negari non putest. Sed breviter, quicquid dicatur, 
raihi videtur qnod autor nutlo modo loquatur nec loqui 
posMt de Celestino. Prinio, quia licet Celestinus feceril 

fV' 8. xurn ne)tleiiL— E. sjsm puiillanlmiler el Tillsxime negleiil. 
{*) nn. 'rllloniin. (') E. ninimaro. 

(*i S. tnlgarja opliiio e*l qiKx) aulor. (*) E. probiri Tldelor. 

(*) lie, (klctiiT. S. vclle Intelll^re. 

(*] S, dicnnl, quoil qiianliinciimifue. I*) S. glbj ■!! n 



118 



COMENTUM INFERNI 



maxiniam renuntiationcm, non tamen ex vilitate 0, imo 
ex magnanimitate ; fuit enim Celestinus, si verum loqui 
volumus, vere magnanimus ; magnanimus ante papa- 
tum, in papatu, et post papatum. Ante papatum, quia 
statim (^) audita electione sua, conatus est fugere cum 
uno discipulo suo nomine Roberto, juvene salentino, 
sed ex improviso circumventus subita multitudine po- 
puli non potuit efficere (^) quod optabaL Fuit et ma- 
gnanimus in papatu ; nam quamvis positus esset in 
summo culmine dignitatis intra amplum et papale pa- 
lacium, fecit sibi arctam et heremiticam camerulam, 
in qua per singulos dies (^) pro certa hora vacabat 
dulci ocio sanctse contemplationis, ubi loquebatur cum 
Deo inter tot laboriosos et amaros (^) strepitus homi- 
num. Sicque vixit humilis in alto, solitarius inter turbas, 
inter divicias pauper fuit ; et tanto magnanimior, quanto 
renuntiatio major. Petrus siquidem Christi primus Vica- 
rius reliquit naviculam parvam et pauperem, hic vero 
Petrus(^) successor Petri navium maximam et ditissimam 
dimisit, et maxinie eo tempore quo erat in maximo 
precio, quando magna ambitione ab omnibus petebatur; 
ideo felicius sibi cessit quam Bonifacio, qui onus istud 
tanto studio qua^sivit, sub quo tamen erat infeliciter mo- 
riturus. Cognoscebat enim vir sanctus Celestinus se inha- 
bilem et inutilem officio quod invitus C) acceperat, tum 
quia eral inexpertus et ignarus negociorum seculi, as- 
suetus diu contemplationi in silvis, non in urbibus; tum 
quia frustra sperabat posse facere fructum ecclesiae Dei, 
cum videret illos cardinales incorrigibiles, insanabiles (^), 
non posse revocari a simoniis et aliis cupiditatibus, quibus 



(*) 116, Tilitale, sed imo. 

(*j 116, effugere quod TiUbat. 

('} £. armatos. 

f^j Murat. diTinitus. 



{*) S. quia post audita. 
(*) 116, dies certa hora. 
(*) K. Petri succesaor narim. 
(*) £. insatiabiles. 



CANTUS TERTIUS. 119 

um animum intenderant ('). Post papatum magnani- 
missimus (^ (uit ; nam deposita papali dignitate, quasi 
quadam gravissima sarcina, pristinam soliludinem tam 
avide repetebat, ut videretur caplivus ab hoslili carcere 
liberatus. Sicut enim narraverunt qui viderunt, cum tanto 
gaudio et letitia recedebat, ut non videretur subtraxisse 
humeruni blando oneri, sed cervicem rainaci securi. Nec 
mirum ; sciebat enim quo redibat, nec ignorabat unde 
recederet. Recedebat enim ab inferno viventium, et re- 
dibat ad paradisum viventium, nisi sibi obstitisset astutia 
Bomfacii, qui illum captum retraiit, et retrusit (^) in car- 
cerem sub flrnia custodia, ubi, si locum mutavit, non 
tamen animum. Cuius mortui anima ascendens in coclum 
apparuit Roberto discipulo superius memoralo, et per- 
suasit ut in sancta solitudine perseveraret nsque in flnera, 
sicut a principio noluerat ^*) eum sequi quando prius 
tractus fuerat ad papatum. Et breviter ejus fama dif- 
fusa per totam Italiam, et ejus devotio (*) transcendit 
Alpes, mullisque convetitibus suorum fratrum relictis, 
multis claruit miraculis, propter qus merita digne extitit 
.sanctorum catlialogo numeratus. Patet ergo ex dictis 
quod non est standum opinioni vulgi ; uam vanse voces 
vulgl non sunt audienda?, nec vir sapicntissimus Dantes 
credendus est virum sanctissimuni (^) damnasse ad opi- 
nionem vulgi ignari. Quis ergo fuit iste tristissimus ? 
Dico breviter, sine pajudicio (') meliorum, quod fuit Esau ; 
iste enim fecit magnara refutatioiicni quando renunciavit 
omnia primogenita sua fratri suo .lacob. Nec miretur 
aliquis de hoc, quia ista fuit maxima (*) renunciatio; nam 
ci primogenitura (^) Isaac patris eorum descensurus erat 



(') HB, incenderanl. 

P) R rMlutil. 

I*) Hnnl. 1^1 ejuMlcm Ordo. 

•'') E. «ecuaJum Judiciuin we 



>) IIB, roagnanimus. 
>] E. e S. ^joluerRl c 
'j S. aapienlisBimum. 



- S. mignaDisiimus. 
lim *cqni oum qntiulo. 



120 COMENTUM INFERNI 

Cbristus ; quod tacite praefiguravit ipse Isaac quando fedt 
filium jurare super femur suum. Nam non ^ne quare 
fecit fieri tam novum genus jurationis ; fecit etiam istam 
renunciationem ex maxima vilitate, scilicet ex ventris 
ingluvie, pro edulio lentis. Ideo autor signanter dixit, 
per villate. Ex quo Esau merito reponitur inter istos pul- 
trones, viles, tristes, qui sepe pro modico cibo inducuntur 
ad vendendum magna bona. Uude recte videtur de nu- 
mero suprascriptorum inutiiium, qui nati (^) sunt in 
mundo ad damnum et destructionem fructuum terras. 
Si tamen quis velit omnino resistere, et dicere autorem 
inteilexisse de Celestino, audebo dicere, nisi temerarius 
videar, quod honeslius et sanctius de viro vili et voraci, 
quam de sancto et animoso. Et tamen pro excusatione 
autoris dicam quod nondum erat sibi nota sanctitas 
bominis ; fecerat enim Celestinus renunciationem recen- 
ter (*) forte per biennium antequam autor ista descripsit (^), 
et nondum erat canonizatus ; nam Celestinus postea ca- 
nonizatus fuit a Clemente papa quinto anno Domini mil- 
lesimo ccc.° xni.° Praeterea autor erat iratus Bonifacio, 
Autori exilii et expulsionis eius. Qui Celestinus donaverat 
sponte Bonifacio summum pontificatum. Unde autor se- 
pissime dicit magna mala de Bonifacio, qui de rei veri- 
tate (^) fuit magnanimus peccator ; de cuius gestis multa 
dicentur in multis locis et capitulis. Nunc ad literam re- 
deundum est. Dicit autor : ego Dantes vicU e conobbi 
f ombra di colui, idest magni tristis, che fece il gran ri- 
fitUo per viltale^ in hoc aggravat fallum, quia si fecisset 
magno animo non ita imputaretur sibi, possia che n'ebbi 
riconosciuto alcuno in tanta multitudine. Et subdit ex 
dictis quod statim cognovit quae erat secta illa. Unde 



(*) £. nascuntur in hoc mundo. (') £. recentem. 

:*) 116, scripsit. — £. descripserit. (^) S. qui revera. 



I 



CANTUS TERTIUS. l^Jl 

^U: inconlenenle, scilicet, cognilo uno (M notabiliter vili, 
wlesi, e cerlo fiii c/ie quella era la sella de caltivi, sepa- 
rata extra omnem sectam, spiaceHti a Dio et a' nemici sm, 
idest, quod isti viles tristes displicent Deo et diabolis (^\ 
nam moraliter loquendo displicent bonis et malis ; quod 
ut melius pateat, describit consequenter ptenam eorum 
displicentissimam in speoiali. Qnesli. Hic describit specia- 
lem penam istorum. Ad cuius intelligentiam est prxno- 
laudum (^] quod autor dat convenientissimam pcnam 
isUs, quam considcra in expositione literi^e. Dicit ergo: 
quesU sciayurati cfie mai non fiior vivi, qnia neque in 
vila corporali fecerunt aliquid dignum, per qnod (*) pos- 
siot dici (*) vixisse, neque post mortem corporalem po»- 
sunt dici vivere per famani, sicut viri magnanimi, vir- 
tuosi, qui per contrarium vixerunt virtuose in mundo, 
et post mortem vivunt gloriose, sicut ipse Dantes. Erano 
gnudi, idesl, nudi (*) et lacerati, et quantumcumque sint 
divites et pecuniosi scmpcr t') de industria stant nudi et 
ciDCinosi, et tutic sunt pliisquam uudi, el summe miseri. 
E stimolati molto da moscani, e da respe ch' eran ivi. Pro- 
priissime boc fingit Dantcs, quia propter inordiiiatam 
ritam eorum isti miseri incurrunt scabiem, lepram, el 
alia turpissima genera morborum, quibus jacent mise- 
rabiliter in bospitalibus, et sepe in stratis et fossatis, et 
nuilus visilat eos, nisi genus muscarum et vesparum ; 
btec enim animalia generantur ex putrefactione et su- 
perHuitate, ideo bene cruciant istos miseros. Unde subdit : 
illi, sctlicet musconi et vespa;, rigai-an, idest balneabant, 
('/ rollo lor di sanyiie, quia scilicet lacerabant faciem 
eorum usque ad sanguinis etfusionem, cke, ide^t qui saii~ 

{'; Ito, iina noli1>ilF Tiru, Jnbiri elc ('| S. et iliabolu. 

CJ S. MUenilum. ('J 116, propter qiiod. 

I*) S. djtj ritere per ramuD, bicuL 

1*1 llfi, iiuili. quia isli ribalJi scmpcr piuperc* cl nwaillci incedunl »eniper 
nudi rt. [') E. Inmen wniper. 



122 COMENTUM INFERNl 

guis, meschiato di lagrime, quia plorant in ista pena, era 
ricoUo da fastidiosi vermi, nam sepe deveniunt ad tantam 
miseriam quod eoram marcida membra emittunt yermes; 
unde et muscae naturaliter generant vermes in capiUbus 
et membris eorum. Et nota, lector, quod quamvis ista 
materia sit fastidiosa, tamen est utile ipsam dedarasse 
ad exemplum et terrorem aliorum, ut caveant tam mi- 
serabilem sectam (^) captivorum. 

El io ch' a riguardar. Ista est quarta pars generalis, in 
qua autor tractat de generali passu Inferni, et describit 
primum flumen Infernale, quod vocatur Acheron; ad quem 
fluvium conveniunt, et per quem transeunt omnes animas 
damnatorum. Unde dicit: el io, supple, Dantes, che me 
diedi a riguardar oltre, idest qui converti animum meum, 
sive speculationem ad ulterius videndum, quia satis dictum 
erat de istis tristibus, vidi gente, idest genus (*) pravoram, 
a la riva d' un gran fiume, scilicet, Acherontis, qui est 
fluvius profundus ita quod non potest transiri nisi per 
navim, et ideo est ibi nauta paratus, scilicet Charon, qui 
trajicit omnes animas. Et subdit quomodo (^) ipse factus 
avidus novitate rei petivit licentiam a Yirgilio inquirendi 
qua^ essent illse animae, et qua de causa viderentur ita 
prompta; ad transitum fluminis. Unde dicit: perch'io, 
supple, Dantes, dissi : maeslro, scilicet, Virgili, or mi conr- 
cedi ch' io sappia quali sono, idest qui sint, et ecce se- 
cundam petitionem, e qual costume, quia mirabile vi- 
detur(*) quod aliquis prompte vadat ad poenam, le fa 
parer si pronte del trapassar, scilicet ullra Acherontem, 
com' io discerno per lo fioco lume, idest, paucum. Et eUi. 
Ponit i!^) responsionem Virgilii dicens : el elli a me, supple. 
Virgilius respondit (^) : fe cose ti fien conte, idest ea qu» 



(*j £. seclam YUiorum. (') 116, gentes. — S. gens. 

(') S. qaomodo factas. (*) 116, videbatur. 

(•) 116, Hic autor ponit. (*) S. Virgilius ait. 



GANTLiS TERTIUS. 



123 



I 



petis, fient libi nmnifesla tiiiic, quamlo noi fej-marem 
H mstri passi, idesl cum faciemus nioram, su la (rista 
rivera ttAckeronte, idesl, super ripam tluininis Aclierontis, 
qui est vere trislis. Aclierou enim dicitur sine salute, ab 
a, quod est sitie, et ckere, quod est salve ('), Sed quare 
Virgilius retardal et IdifTert facere istam responsionem 
autori ? Forte ut admoneat eum quod eundum est la- 
cite et cum prameUitatione ad istud primuni principium 
iDferni. Et subdit elTectum illius responsionis, et dicit 
quod verecunde obniutuit usque ad (lumen. Dicit ergo : 
alor mi Irassi infinal fiume, scilicet quod non feci verbum 
usque quo perveniremus ad ripam Aclierontis, con yli 
occhi ceryogmsi e bassi, et ecce quare; lemendo nel mio (* 
dir li fosse grave, scilicet ne essem (■') nimis molestus sibi 
ex importU[iitate vel festinantia. Est autem hic nolanduni, 
ne procedam obscure circa istum transitum Interni, quod 
olim in medio Italia;, in regione Campania.', in ea parte 
qua! liodie vocatur Tcrra laboris, nou longe a iNeapoii 
civitate, sicut scribit Virgilius in vi° et in vu", fuit civitas 
Cumarum in humili colle. Ibi \') fuit niaximum lemplum 
sibiUa; Cumanac, in ripa lacus qui dictus est Averaus, 
cuius parietes adhuc hodie apparent alti ('') sed nimia ve- 
(ustale semiruti, nec habitat aliquis ibi nisi quod varia; 
avcs faciunt nidum suum ; et incola; illoruni locorum 
adhuc ostendunt speluncam ipsius Sibilla; {^) intra domum. 
Eist autem hic lacus Averiius celebratus carminibus poe- 
tarum, ubi dicunt fuisse descensum ad inferos, quia hic 
locus erat horribilis, el pestilens niultiplici ratione. Frimo 
oamquc lacus est parvi circuitus et circumcinctus con- 
tJDuis collibus, et olini erat circumdatus silvis adeo densis. 



I') llcgiid o (!■ >X''> «lolari, e pi 

f") 110, no V mJo ilir. C, 110, citel. 

n S. ulii. [') V.. alla'. seil niDiia vcluslalc si 

!'] S. iptju) (ibTllii Curaaua^. 



124 GOMENTUM INFERNl 

ut modicum spacium remaneret sibi ad exhalandum; unde 
aer ibi inclusus erat nimis suffocatus. Secundo, quia C) 
sibi admiscetur aqua maris^ quae ibi corrumpitur. Tertio, 
quia in circuitu habet venas sulphureas {\ quae inficiunt 
aquam, unde erat ibi densa caligo et fetor sulphureus 
adeo quod aves desuper volantes statim necabantur (^). 
Ideo merito intrantibus videbatur Avernus, idest sine 
delectatione (^). Hic Avernus habet aquas impotabiles, et 
gignit paucos pisces, parvos atque nigros, et nullo usui 
humano commodos^ sed multos et maximos aliquando 
recipit a mari agitato et impulso in eum, qui assuefacti 
vivunt ibi, sed nuUus piscator infestat eos. Unde vir suayis 
eioquenlia^ Boccatius de Certaldo in suo libro de flumi- 
nibus scribit se vidisse^ regnante famoso Rege Roberto, 
tam grandem multitudinem piscium ejectam in ripas, ut 
videretur quid monstruosum; et omnes erant mortui, et 
intus nigri (^) in sulphure fetidi ita^ quod nullum animal 
gustabat ex illis, et dicebant viri prudentes experti de 
contrata quod venae sulphurea^ erumpentes in lacum 
erant tanke efRcaciad ut pisces necarent. Crediderunt etiam 
antiqui ibi esse iter ad inferos, quia ibi fiebant sacrificia 
diis infernalibus sanguine C) humano ; unde Ulixes, quem 
Homerus fingit (^) viventem ivisse ad Infernum XI Odys- 
sea3, ut magni sapientes opinantur, primo, mactato Hel- 
penore socio suo, revocavit umbras ab inferis vi sa- 
crificiorum et incantationum, quas consuluit de futuris. 
Similiter poslea Eneas, quem Virgilius fingit VI Eneidos 
etiam viventem ivisse ad Infernum, immolato Misseno 
tubicine C) suo, idem fecil. Sed Virgilius crudelitatem 



(') E. quia ibi. (*) £. sulphureas adeo quod ares. (*) £. necantur. 

(*) ATerno propr. A^^voc^ quasi scnza uccelli, daW ot priTatiTa, e ^/ovc?) 
uccello, perchd gli uccelli, che TolaTano al di sopra di esso, cadeTano morf i 
dal fetore che esalaTa. 

(*) 116, £. e S. nigri et sulphure. (*) S. de sanguine. 

C) £. canit. i*) £. tibicine. 



CANTUS TEBTIUS. 123 

fectt 9ua eloquentia voluil excusare C) : unde ibi est 
moQs in mare extensus, qui du nomine Misseui Mh~ 
senus vocatur ('). Finaliter autem Cesar Augustus hunc 
lacum purgavit faciens incidi ct extirpari undique omnes 
silvas, et sic reddidit locum {^) amenum atque salu- 
brem. Nec miror quod in eadem parte circa praidi- 
ctura lacum erumpunt fontes tepentes notabilius quam 
in aliqua parte Italiie, quorum aliqui emittunt cinerem 
sulphureum ac ferventem. Est etiam aliquis locus ibi, 
ubi lerra sinc igue visibili, sine aquis, producit salula- 
rem vaporem el fumum medicinalem corporibus infir- 
morum. Ideo bene novissinius poeta Petrarca in quadam 
Epistola sua, quam Itinerarium vocat, dicit('): sic dkcre 
poles qmd in mdem hds cunvenerinl (^) remedium tila' et 
horror morlis. Infra Missenum etiam sunl Baja;, sic ap- 
pellata' a quodam socio Ulyxis ibi sepulto, vcre hiberna^ 
delicia' Romanorum ; quotl marmorum vestigia adhuc 
(estantur. IIxc breviter dicta sint historice de isto passu, 
el Iransilu ad Inferos, qui dicitur Avernus et Acberon. 
Allegorice vero Acheron figurat {'') in generali munda- 
nam concupisccntiam, jier quam omncs transeunt a<f 
Infernum. El eao. Hic autor, descripto flumine infernali, 
qui dicilur Acheron ('). Ad cuius evidentiam est prseno- 
tandum quod Cbaron figurat tempus, unde dicitur Ckarov 
qtiasl cronim {^, idest tempus ; nam et chronica dicitui- 
IJber continens gesla temporum. Navis aulem est vita hu- 
mana debilis et instabilis, qua quidam (^) transitus flt sub 



Ct E' eicusare, ubi eit inoDa, 

n S- Tocilm est. [') 116, licnm. — E. locum. 

(*} E. dicll tic ; dkem poltt trncd eHin in eMrm (o«i> veimit, mnniiuni. 
[*1 S, tigoincat. 

Cj 116, E. c S. Aclicron, nnno describil naulam eju«, qui dicitur Charon. 
Ad cqjus Inlelli^nliiin esl. — E. <|tii dicitQr Charon, quasi Cronon, lilesl lem- 
fn)> ?fain H cronio dicilur lilier cunlinen« geila lemporum. tinfii ele. 

Pi NOD t quesla 1' etimolo^ia ill Chanm. VeJI il Forcelliui. 

Cl 1«, ifuidem. 




126 GOMENTUM INFERNl 

tempore ad aliam vitam per fluctus concupiscentiaram. Di- 
cit ergo autor : ed ecco un vecckio, quia tempus est anti- 
quissimum, imo secundum Philosophum est eternum, 
hianco, idest canum; signum (*) enim senectutis est ca- 
nities^ per anHco pelo, quia scilicet naturaliter erat canus 
ex senectute, non accidentaliter, sicut sepe accidit ho- 
minibus ex morbo ve! timore. Et ponit vocem Cha- 
ronis ad animas damnatorum (^) cum dicit : gridando, 
guai a voi anvne prave. Et vere heu vobis, quia nan 
isperale mai veder lo cielo. Quia desperantes de miseri- 
cordia Dei mortui sunt sine recognitione culpae. Unde 
praenuntiat eis futuram poenam, dicens: io vengo per 
menarve a V allra riva, scilicet, in terra Inferni, nele te- 
nebre eterne in caldo e gielo, quia secundum merita unius- 
cuiusque; nam astuti cruciantur in igne, proditores in 
glacie, sicut patebit suis locis. Aliqui tamen textus ha- 
bent, esleme, idest extraneas ; nam tenebrae interiores sunt 
peccata, exteriores vero penae infernales, juxta iilud (^ : 
mimte eum in lenebras exleriores. — E tu. Hic Gharon, 
facta exclamatione generali ad animas pravorum, nunc 
dirigit sermonem suum in speciali ad animam viri boni, 
scilicet Dantis, dicens : e tu che sie' cosd, anima viva (*). 
Hoc potest intelligi historice sic : anima inva, idest anima 
vivenlis corporaiiter, non separata adhuc a corpore. Vel 
moraliter sic: e tu anima viva, idest non mortua in 
peccatis, sicut animae istorum, partUi da cotesti che son 
morti, idest recede ab animabus istorum mortuorum 
corporaliter et moraliter. Et subdit quod Gharon, videns 
ipsum non recedere, protestatus est sibi quod non transi- 
ret flumen per illam viam, unde dicit: ma, ilie Gharon 
dixit, verrai a piaggia, idest ad ripam, quia non est ibi 

(') 116, signom in senectote est canities. 

(*) 116, praTorum. (•) E. illod ETangelii. 

(*) S. viva, idest anima TiTentis corporaliter etc 



CANTUS TERTIUS. 1:>7 

portus ubi quiescaiit, per alb-a via, pe?- allri porH per 
passare, scilicet in Infernum, /wn f/ut, supple veniens('), 
quia non transibis per iiavem, poichi vide ch' io non me 
parlia, quia omnino intendebam transire. Et sic nota 
hic quod Dantes riunquara transivit Acherontem per na- 
vem Gharonis. Quomodo autem transiverit, dicetur (*) 
paulo post. Ideo bene dicit : pii lieve legjio conven c/te te 
liorti, scilicet mens tua, quie est levissiina, nani Dantes 
intravit mentaliter, iion corporaliter (^) in Infernum. E'l 
duca. Hic aulor ponit responsionem Yirgilii ad verba 
Charonis dicens : e 7 diim a lui, scllicet VirgiUus dux. 
meus respondil sibi : o C/iaron, non te cniciare, idest (*) 
noil indignari ; et ecce quare non debes alterarl, quia 
volsi cost cold dove si piiole cio che si mole, scilicet in 
celo ^)-, quia Deus quicquid vult potest, quasi dicat datum 
est desuper quod iste vivens veniat ad Infernuin per gra- 
tiam, ut pra^ostensum est in precedenti capitulo. Quinci. 
Hic ponit effectum responsionis Virgilii, quia scilicet quie- 
tala est (^) ira, quam Charon ostendcbat in facie. Dicit 
ergo : iiuinci, scilicet e\ verbis Virgilii, fuor quete /e la- 
nose gote, scilicet barbata?, cana;, al nochier della livida 
pabidc, scilicet Charoni, qui transportat animas per .\che- 
rontem, cuius aqua est livida. Vel hoc dicit, quia ex 
Actieronte nascitur livida palus Stygia, de qua dicetur 
plene i^) inferius, ila quod iste fluvius magnus inundat 
ct emiltit ex se magnam paludem, sicut faciunt sepe 
nostra Humina lerrena. Et dicit : che 'nlorno agli occhi 
avea di fianune rote, scilicet flammas coiicupiscentise, ul 
dictum est supra; vel flammas irie, quia erat accensus 



(*) K. e Ife, TeDif». (') S. dicelur infra. Ideo Jicil. 

1*) 8. corparalller Inrernuni. (') E- "des' "on liebei illerRri, quia. 

Iie. icillcel in ccbIo, iiuiJL telle el posse nan diiTerunt in Blemis, qaaii 



128 COMENTUM INFERNl 

ira. Yel hoc dicit quia tempus consumit omnia velul 
ignis. Et hic nota quod aliqui dicunt et exponunt quod 
per Gharonem intelligitur mors, quae C) transit omnes ad 
aliam vitam, quae habet oculos flammeos quia onmia 
debentur morti. Unde Yirgilius in simili dicit: tenibUi 
squalore, idest sorde, quia omnia corpora mortuonim 
putrescunt et resolvuntur \^\ Ma quelle. Hic post digre»- 
sionem factam aulor revertitur ad primam materiam, ^ 
primo continuans se ad illud quod superius dixit Charon, 
scilicet, mn isperale mai veder lo vielOy ponit eflectum 
illius exclamationis dicens : ma quelle anifne, scilicet pra*^ 
vorum (^) ch' eran lasse e nude, quia (*^ omnes animae 
generaliter possunt dici nuda^, quia sunt spoliatae veste 
corporis, et quia noviter niortua^ e\ anxietate cangim^ 
colore, idest mutaverunt colorem. £t dicunt aliqui quod 
autor ideo hoc dicit quia erant animae mortuorum, et 
color mutatur in morte. Istud nihil est dicere: ideo dic, 
et melius, quod finguntur mutasse colorem propter timo- 
rem mortis eternae, quam minabatur sibi (^) Gharon. 
Unde dicit : e dibaUero i denti^ sicut sepe timentes faciunt, 
vel hoc fecerunl e\ rabie desperationis, raito cKinteser 
le parole crude, idest statim cum intellcxerunt verba cru- 
delia illius Gharonis. £t subdit verba desperata ipsofum 
dicens : biastimavano Dio, hoc dicit Isaias, e i lor parenH, 
scilicet patrem et matrem, qui genuerunt eos, Fufnana 
specie^ quia scilicet vellent fuisse bruta (^), in quibus anima 
moritur simul cum corpore, ut evitarent mortem eter- 
nam, quae nunc promittebatur eis, il luoco, e 7 lempo, 
quae faciunt ad generationem ; nam videmus quod alia 
animalia nascuntur in uno loco et tempore, alia in alio. 



(*) £. que trahit Tel transiL 

('} £., 116 e S. terribili squalore Charon. Terribili, quia mors est ultlmmD 
terribilium : tqualore, idest sorde, quia omnia corpora mortuorum etc 
('; 116, pravs. (*) 116, quia sunt spoliatc 

(') E. eis Charon. (*) £. brula animalia. 



CANTUS TERTIUS. 129 

e'l seme di lor semencia, sicut primos parentes; ideo 
dicil, e di lor nascimenti. Poi. Hic autor ostendit quo- 
modo illi pravi ascenderunt navim, dicens : poi si rilras' 
ser tutU quanH insieme, idest omnes congregati sunt in 
imum ut ascenderent navim, forte piangendo, propter (*) 
penam praenuntiatam eis, a la riva malvaffia^ sciiicet 
Acherontis^ ch' altende ciascun uom che Dio non leme, idest 
quam expectat omnis pravus, qui non timens Deum mo- 
ritur obstinatus in peccatis. Et subdit transportationem 
eorum dicens: Charon dimonio. Appellat Charonem de- 
monem(^ quem Virgilius vocat Deum. Dicendum bre- 
viter quod poetria ponit (^) deos superos et inferos, sicut 
theologia ponit angelos bonos et malos, ut tactum est 
paulo supra in isto capitulo. Con occhi di bragia, idest 
cum oculis ignitis et flammatis (^), ut jam expositum est, 
bUte le racoglie, scilicet in navi, accennando lor, idest 
alliciendo et adulando. Unde dicit : batte col remo l^) qualun- 
que s/" adagia, idest retardat ire. Come. Hic autor specifi- 
cat istam transportationem animarum per unam compa- 
rationem pulcerrimam ; et breviter dicit quod illas animae 
deiciebant se de litore ad navim, sicut recte folia tem- 
pore autumnali cadunt de arbore sua ad terram. Et ut 
videas quantum ista comparatio propriissime (^) faciat 
ad propositum^ nota quod folia cadunt de arboribus tem- 
pore autumnali, quia non habent amplius locum, jam 
maturatis fructibus et bonis et malis; nec possunt am- 
plius stare, quia tunc terra clauditur et non ministrat 
amplius alimentum arboribus et plantis : ita homines mo- 
riuntur, factis operibus bonis vel raalis, cura corpora non 



(*) 116, propter praenonUata eis. 

n 116, qui no8 docit ad Inferaum, sicut dsmon. Sed quomodo autor to- 
eat Cbaronem dsmonem, quem Virgilios yocat Deum ? 

(") S. Yocat. (*) S. braxatia. 

(') 116, fvmo» idest fallaci delectatione. 
n S. sit propriiaaima et faciat. 

I. 9 



130 COMENTUM INFERNI 

habent C) amplius alimeatum, deCciente humore et ca- 
iore naturali, naturaliter loquendo. >unc ordina sic lite- 
ram: il mai seme dAdamo, idest humanum genusyffil- 
tasi di quel lilo, idest proiicit se ex iila ripa Acherontis 
in navim Charonis, ad una ad una per cenni, idest ille- 
cebris; quod declarat per simile dicens, come uccd per 
suo richiamo ; sicut enim avis allicitur et inescatur dbo, 
ita homo voluptate \^) mundana, similmente come le fogUe 
si levan d' autunno F una apresso F altra. Et dicit: infin 
che 7 ramo vede alla terra tutte le sue spoglie, idest donec 
penitus denudatur foliis suis, quibus primo vestiebatur; 
et attribuit proprietatem videndi arbori. Et nota quod 
autor accipit istam comparationem a Virgilio, et addit 
pulcre istam particulam ultimam. Homerus etiam simi- 
lem comparationem facit, quem sequitur ipse Yirgilius. 
Et subdit quomodo continuo renovatur gens ista, et coih 
tinuans dicta dicendis dicit : cosi sen vanno su per F Mda 
bruna, idest per aquam obscuram ilHus fluminis infer- 
nalis, e nova gente s' aduna anco di qua, idest congrega- 
tur ad ripam citeriorem (^) fluminis, unde recesserat na- 
vis, avanti che sian discese di Id, idest in ulteriori ripa; 
scilicet, antcquam ill« portataj (*) pervenerint ad aliud 
litus, aliaii novas animas sunt congregata; in eo loco, a 
quo illae recesserant. Per hoc autem autor dat intelligi 
quod continuo novi homines moriuntur, et essentialiter 
et moraliter vadunt ad Infernum, ita quod iste nauta 
nunquam quiescit, et semper habet novam mercem (^) 
portandam. 

Figliol mio. Ista est quinta(^) pars generalis, in qua 
autor ponit duplicem responsionem Yirgilii ad duas inter- 
rogationes, quas superius fecerat sibi. Et primo respondet 

(*) £. non habcant. (*) £. Toluntate. 

(*) £. antcriorem. (*) £. portatae fnerint ad. 

*) £. mortem portandara. :*) 116» quinta et ullima. 



CANTUS TERTIUS. 131 

ad primam, quam autor petiverat, qui essent isti. Unde 
dicit : il maesbro cortese, idest, Virgilius liberalis in dando 
seatenciam suam, sicut jam dictum est supra in praB- 
cedenti capitulo, disse: o figliol mio, idest, o Dantes, tu 
petebas supra qui essent isti, et ego promisi me respon- 
surum tibi in ripa Acherontis. Respondeo ergo tibi sic : 
tuUi quelli che muoion nelF ira di Dio, de quibus Deus 
intendit facere justam ultionem, quia provocaverunt eum 
ad iram, convegnon qui d' ogne paese, idest congregantur 
ad istam ripam ex omni parte mundi. E pronH. Hic Vir- 
gilius respondet secundae petitioni autoris, scilicet, quare 
illa^ animae sunt(^) promptae ad transeundum. Et dicit: 
e pronH sono a trapassar lo rio, idest fluvium Acheron- 
tis. Et ecce causam, chS la divina iusHzia li sprona, idest 
impellit et urget, st che.la tema si votge in disio, idest 
timor Yolvitur in desiderium, sive appetitum, sicut gratia 
exempli videmus aliquando in mundo isto quod homo 
peccator post peccatum sponte vadit ad mortem et sup- 
plicium cum posset evadere, ita peccatum obcsecat ipsum 
urgente divina justicia. Imo audivi de uno, qui cum in- 
terfecisset hominem et evasisset, post tempus sponte 
accessit ad judicem confitens delictum suum et petens 
decapitari, quia nunquam poterat dormire vel quiescere. 
Qmnci. Hic Virgilius postquam respondit ad duo quesita 
per autorem, nunc respondet ad unum non quesitum, 
scilicet, quare superius Charon dederit sibi repulsam, et 
noluerit acceptare ipsum in navi. Assignat ergo nunc 
rationem dicens : quinci non passa mai anima bona. Ad 
intelligentiam autem istius (^) est subtiliter advertendum 
qaod homines dupliciter vadunt ad Infernum, idest ad 
statum viciorum : aliqui enim vadunt ut nunquam re- 
vertantur, scilicet qui nunquam penitendo dimittunt pec- 

(*) E., 116 e S. scientiam suam. (*) S. sint. (*] 116, istius liter». 



132 COMENTLM 

cata, et moriuntur obstinati in eis, et isti finganbirf) 
transire omnes per Acherontem in Infernum nunquam 
evasuri. Aliqui vero sunt qui vadunt ad InTernum, idest 
incidunt in peccata, non tamen perseverant in eis, imo 
emendantur, et tales exeunt de Inferno per penitentiam. 
Et talis fuit autor noster. Ideo bene fingit quod transit 
per Infernum, postea evadit per Purgatorium, nec re- 
vertitur per viam primam, scilicet, quia non rehpsus 
est in peccata. Finilo queslo. Hic autor ultimo describit 
transitum suum valde occulte. Unde ad inteliigentiam 
istius,^) passus obscuri est sciendum quod aliqui expo- 
nunt istam literam fortem leviter, et dicunt quod autor 
fingit se incidisse in sincopim ut transiret fetulentam 
paludem Acherontis sine turbatione^^ sensus. Sed ista 
est frivola expositio ; nam fictio nostri autoris habet al- 
tiorem intellectum {\ Ideo aliqui viri famosi subtilius 
videntur exponere: dicunt enim quod autor sub ista 
fictione vult dicere quod ipse intravit Infernum, idest 
viam viciorum, per superbiam et superbam gloriam (^. 
Sed quidquid dicant omnes, mihi videtur quod ista non 
sit intcntio autoris, quia autor judicio meo non loqui- 
tur hic de lali introitu Inferni, de quo (^) capitulo primo, 
ubi fingil se reperisse in silva obscura, et se nescire re- 
dicere quomodo intraveril illam, imo vult ostendere quo- 
modo ductu rationis intraverit speculationem viciorum, 
ut illa cognita exirel. Ideo bene fingit se transivisse per 
somnum, idest per profundam abstractionem mentis, ita 
quod exivit extra se ipsum raptus in extasim, viso in- 
felicissimo fine impiorum, qui sine spe videndi unquam 
celum vel Deum intrabant a^ternam mortem perpetuo 



(') £. 6guran(ur ire et transire. (') S. hajus. 

C) S. perturbationc. (*) S. sensum. 

(') S. ct Tanagloriam. (*) S. de quo ait capitolo. 

C) S. intraverunt. 



CANTUS TERTIUS. 133 

cruciandi. Nunc expone sic literam : ftnilo questo^ idest, 
postquam cognovi ex Yirgilio, et vidi clare qualis erat 
\ia peccatorum et qualis via vitiosorum, statim la buia 
campagna, idest obscura ista riperia Acherontis, tremb si 
forte, idest immisit in me tantum tremorem et timorem, 
quod adhuc remanet radicatus in mente mea. Unde dicit : 
che la mente, idest memoria, ancor mi bagna di sudor, quasi 
dicat, quod quandocumque recordor, totus sudo anxie- 
tate(^) etangustia. Ideo dicit: de lo spavento, ex terrore et 
timore, quem tunc concepi. Et subdit: la terra lagrimosa, 
scilicet praedicta flumana, quae est vallis lacrimarum et 
miseriarum, diede vento, scilicet emisit spiritum in me, 
che baleno, idest emisit subito in modum fulgoris (^) una 
bice vermiglia, idest fulgentem claritatem cognitionis, quae 
illuminavit intellectum meum, ita quod omnino me 
abstraxit abistis exterioribus, nam clausit mihi oculos 
corporales et aperuit mentales. Ideo bene dicit : la qual 
m vinse ciascun sentimento, idest, sopivit in me omnes 
sensus corporis, et removit me ab omnibus sensibilibus. 
Et facit finem huic materiae et capitulo dicens: e caddi 
come F uom cui sonno piglia, idest, cecidi quasi somno- 
lentus et dedi me quieti, et cessavi ab omnibus operibus 
exterioribus. Et adverte, lector, quod autor in isto primo 
introitu Inferni facit subtiliter istam (^) fictionem, quam 
sepe faciet alibi ; unde similiter, quando vult intrare Pur- 
gatorium, fingit se obdormisse, et sic dormientem raptum 
fuisse a quadam aquila; et ita alibi saepe. 

(*) E. ex aoxieute. (*} 116, Ailguris. (") E. e S. illam. 



134 GOMENTUM INFERNI 



GANTUS QUARTUS, in quo tradatur de spiritibus enHbus im 
Lymbo, et vidit turbas multorum^ quorum nominat muUos; 
et dedarat Virgilius Danti qucestionem^ sicut Christus extraxit 
de isto loco multos spiritus, et in fine Capituli nominat muUos 
sapientes; et hic est primus Circulus Infemi. 



B 



uppEw r alto sonno nella tesla. Postquam in supe* 
riori capitulo tertio proxime pra^cedenti autor noster 
tractavit et determinavit de generali passu, per quem itur 
ad Infernum, nunc consequenter in isto quarto capitulo 
tractat de primo circulo Inferni, qui dicitur Limbus, in 
quo ponuntur illi qui non puniuntur proprie sicut pueri 
innocentes sine baptismo, et viri pagani illustres armis et 
scientiis. Et potest istud pra^sens capitulum dividi in VI par- 
tes generales, in quarum prima autor, continuans dicta 
dicendis, describit locum in generali, et introitum ad 
primum circulum. In secunda tractat de pena puerorum 
innocentum C) ibi : Quivi secondo. In tertia autor facit 
incidenter unam petitionem Virgilio (*) ibi ; Dim.m%, mae- 
stro. In quarta describit locum illustrium virorum, et 
aliquos poetas egre^ios in speciali, cum quibus intravit 
hospUium sapientia^ ibi : Non era lungi. In quinta describit 
viros strenuos armorum ibi: Traemoci cosi. In sexta 
autor nominat viros claros sapientiae ibi: Poi che inal" 
zai. Ad primum dico, quod autor describit locum in ge- 
nerali, sed primo praemittit suam continuationem. Dixerat 
enim autor in fine capituli pra^cedentis quod transiverat 
ad Infernum per somnum; nunc continuans se ostendit 

(*) 116, innocentum ct virorum illustrium, ibi. 
(*) S. ad Virgilium, ibi. 



CANTUS QUARTUS. 135 

quomodo fuerit C) excitatus a quodam tonitru (^). Et ad 
inteiligentiam huius literae est praenotandum (^) quod iste 
tonitrus est terribilis sonus penarum, de quo dicetur 
paulo infra, quem sonum autor appellat (^) methaphorice 
tonitrum, sicut saepe, quando audimus aliquem alte vo- 
dferantem, solemus dicere : emisit vocem, quae visa est 
unum tonitrum(^). Nunc ergo ad literam dicit autor: 
un grande trono^ idest, terribilis sonus, ruppeme F cUto 
sonno, idest excitavit mihi profundam speculationem vel 
quietem, nella testa^ idest(^) fanthasia mea, si cKio mi 
riscossi, idest recuperavi sensum, et evigilavi ij\ per si- 
mile, come persona che per forza ie desta^ idest excitata 
violenter, sicut a simili videmus de facto, quod quis fixe 
dormiens in camera aiiquando excitatur totus territus 
violentia immensi soni, sicut tonitrui, vel crepitus (^), qui 
vulgariter appellatur bombarda. — E F occhio. Hic autor 
ostendit quid fecerit ita excitatus, et dicit (^) : continuo 
rimossi Focchioriposato, oculum dico intellectualem quie- 
tatum C^) per quietem somni, quia sciiicet per istam ab- 
stractionem quielaverat et disposuerat intellectum suum 
ad speculandum(^^) qui ante istam speculationem fuerat 
semper inquietus, intorno, idest ex omni parte. Et dicit: 
driUo e levato. scilicet, ego erectus speculatione mentis; 
e fisso riguardaiy quia animus eius amplius non vacilla- 
bat, sicut solebat ante istam speculationem. Et ecce 
causam quare circumspexit, per veder lo luoco dov'io 
fossi. — Ver ee. Hic autor ostendit quomodo cognoverit 
locum, et notificat ipsum descriptive, unde dicit : ver ee 
che in su la proda mi trovai ; per hoc praesupponit (^*) 



(«) 8. e E. fuerat. («) E. tonitruo. 

(*) S. scieDdum. (^ S. roraL 

(') £. tonitruuin. (*) £. idest in fantasia. 

O £. TigilaTi. (*) £. strepitus. 

(^ 116, dicit quod continuo. ('*) £. quielum per quietem. 

(**) S. speculationem qui ante istam fuerat. (**) 116, supponit. 



136 



COMENTUM INFERNI 



quod transiverat sopitus nihil sentiens; sed postea evi- 
gilans reperit se in ripa interiore C) Acherontis. Ideo di- 
cit: m su la produ, idest in extremitate ad introitum 
Inferni : unde nota quod proda apud maritimos (^ est 
prior pars navis, qua^ literaiiter dicitur proraj sed in vul- 
gari florentino est extremitas rei, et ita capitur nunc ibi, 
et alibi saepissime; de la valle d^ abmo dolorosa, idest 
vallis infernalis, quas est profunda et omnium dolorum 
plenissima. Et dicit : che accoglie Irono di 'nfinili guai, idest 
sonum terribilem, qui tonitrus causatur hic ex collisione 
plantuum, suspiriorum et lamentorum ipsarum anima- 
rum. Nam tonitrus (^) naturaliter non potest esse in la- 
ferno, ubi non sunt ista^ impressiones aeris; et hic est 
ille tonitrus(^), de quo praemisit in principio capituli, a 
quo fuit excitatus. Et bene dicit, d'infinili guai, quia(^) 
veniebat ex omnibus circulis Inferni. Unde nota quod 
autor vult sententialiter dicere, quod in primo (^) introitu 
istius primi circuli ipse audiverit(') immensum vocife- 
ratum et clamorem, qui procedebat ex omnibus dolori- 
bus penarum Inferni. Et describit ipsam vallem dicens : 
et illa vallis era oscura, profunda e nubilosa; haec est 
enim illa siiva, quam descripsit in principio Libri. Et dicit : 
tanlo cK io non m disce?mea veruna cosa, idest non po- 
teram dignoscere aliquam rem, per ficcar lo viso al fondo. 
Et per hoc autor figurat diflicultatem et profunditatem 
materise, quia vicia sunt inflnita, diversa, varia, occulta 
et incognita ; et ideo bene fingit quod in primo aspectu 
non discernit (^) aliquid, quia omnia occurrebant specu- 
lationi suse in confuso prima facie. Ideo bene exclamabat 
autor in principio primi capituli : ahi quanto a dir qual 



(*) S. anleriore. 

(*) £. tonitruum. 

(') E. quia sonus ille Teniebat 

"^) 116, audiverat. — E. audiWt. 



C) E. marinarios. 

(*) E. tonilruus. 

(*) 116, in principio iDtroitas. 

(*) 116, discernat. 



CANTUS QUARTUS. 137 

era i cosa dura! — Or disceiidiajn. Hic autor describit iii- 
troitum ad primuni circulum, et primo Gngit quod Vir- 
gilius totus terrefactus invltaverit C) eum ad istum de- 
scensum. Unde dicit : (7 mio poela, scilicet Virgilius, quem 
principaliter \J) assumpsi mitii ad imitandum inter ceteros 
poelas, lutlo ismorto, idest, pallidus, comincio, supple, di- 
cere milii, or discendiam qua giu nel cieco mondo, idest, 
ad istum infimum slatum viciorum. Et dicit ; io sero 
primo, lioc dicit, quia Vtrgilius primo (^) descripsit latine 
istam materiaui, et etiam quia ratio semper debet pra;- 
cedere, e tu serai sicondo, quia scilicet imitaberis me in 
isla descriptione, et sic eris secundus inter poelas lati- 
nos. — El io. Hic autor movet qutesUonem Virgilio circa 
«us timorem, arguens ux hoc quod (*) non debeat sequt 
eum. Unde dicit : et io vhe mi fui accorto del colore, sci- 
licel de pallore, dissi, scilicet Virgilio, come verrd, idest 
qua temerilate veniani, se /« /jareHW, idest (^) pavescis et 
pallescis, che suoli esser conforlo al mio dubiar ? nam su- 
perius in secundo capilulo Virgilius arguit eum de vili- 
tate et pusillanimitate, et liortatus fuit eum magnilice. 
Ed elli. Hic ponit responsionem Virgilii ad suam petitio- 
nem dlcens : et eUi a me, scilicet, Virgilius respondit mihi, 
el breviter dixit, quod iste pavor et pallor non causantur 
in eo ex timore, sed ex compassione, quam habet de 
viris illustribus (°) damnatis ibi. Dicit ergo : /' angoscia de 
te genti, idest angustia virorum clarorum, cke son qua 
gih, scilicet in isto primo circuio Inferni, privati <i!terna 
visione Dei, mi dipinge nel viso, idest pra-lendit milii in 
fecie, qitelfa pieta, idest, compassionem, che tu senti per 
lema, jdest, quam pielatem tu sentis loco timoris, et ac- 
dpis pro timore et non bene credis, cum non proveniat 



Cl B. bifilirer«l. 

n lie, primu». 

(') E. idcst si paf escis. 



[') ItO, prinfip»lpm, 

(') K. ijuoniam non dcbeal. 

(') lin, qiii Siinl damnili ihf. 



138 COMENTUM INFERM 

a timore, sed ab amore, ut jam dictum esL £t sic yide 
quomodo Virgiiius assignavit (^) causam sui terroris ; noa 
ergo oportet assignare aliam causam, sicut quidam &- 
ciunt C) inaniter et superflue dicentes quod Yirgiiius ideo 
paiiuit quia debebat intrare ioca mortis. Sed certe Vir- 
gilius erat solitus continuo esse inter mortuos, et jam 
per tot secula annorum fuerat in isto circulo, quem no- 
viter intraturus erat. Nec valet etiam si dicatur quod (') 
ratio Dantis extimuit, quia jam Virgilius confortaverat 
ipsum, ut patet in praecedenti capituio, ubi dicit: can 
lieto vollOy ond' io mi confortai. Et concludit Virgilius di- 
cens : andiamo, idest ergo vadamus, ne {^) perdamus tem- 
pus, che la via lunga ne spinge^ idest, quia longa et pro- 
iixa (^O materia urget nos et impeilit ad festinandum, quia 
habemus facere longum et asperum iter. Et ponit ef- 
fectum verborum dicens : cosl si mise, scilicet, ante me, 
quia me pran^essit (®), e cosi, secundum quod ipse prae- 
dixerat me fee inlrare, scilicet post se, nel primo cerchio 
che r abisso cinge, idest, in primum circuium qui claudit 
Infernum ; nam iili viles et tristes, de quibus dictum 
est supra, ponuntur extra totum circulum Inferni extra 
flumen. 

Quivi secondo. Ista est secunda pars generaiis, in qua 
autor tractat de pena damnatorum in hoc primo circulo, 
et breviter vult dicere quod isti proprie non habent pe- 
nam, sed desiderium. Ad cuius intelligenliam (^) est prae- 
notandum hic, quod dupiex est pena, scilicet, pena sensus 
et pena damni. Modo pena sensus, idest sensibilis, noa 
est hic ; sed pena damni sic, quia carent visione Dei. Hoc 



(') 116, asseril aliam causam sicut quidam faciunt. 

(') S. faciunt supcrflue. — £. faciunt» inane et superflue dicentes : tanc ter- 
ruit quod debeat intrarc. 

(*) £. quod ideo Dantes exlimuit f') 116, nec. 

(') E. prolixa via urgel. (*) £. praecesserat. * 

C) S. evidcnliam est prssciendum hic. 



CANTUS QUARTUS. 139 

autem tangil autor cum dicit: iion avea pianto, quasi 
dicat^ hic C) non erat proprie pena, quia planctus sequitur 
ad penam et dolorem, ma che di sospiri, idest, nisi suspi- 
riorum ('), quia suspirium sequitur (^) ad desiderium. Et 
tangit magnitudinem suspiriorum cum dicit, che, idest 
quae suspiria,/ac^aw Iremar Vana eterna; nam in suspirio 
movetur aer propter emissionem aeris ex pulmone. Hic 
ergo necessario (^) erat magna impulsio aeris, quia plu- 
rima et magna erant suspiria (^). Et dicit, etema, quia 
isti eternaliter permanebunt hic in isto limbo. Et dicit : 
secondo che per ascoltare, quia per auditum homo per- 
cipit magnitudinem vel parvitatem doloris. Yel hoc dicit, 
quia hoc non habetur nisi per auditum, scilicet, fidem. 
Et subdit unde procedebant ista suspiria dicens : e do, 
idest, hoc quod dictum est, avvenia di duol senza martiriy 
idest, ex dolore sine pena, che fan le turbe, cK eran molto 
grandi d' infanti, idest parvulorum innocentum, e di fe- 
mine e di viri, idest tam virorum quam mulierum, vel 
feminanim et virorum illustrium, ut infra patebit. — Lo 
buon. Hic autor (^) explicata pena, nunc expiicat qui sunt 
isti spiritus et causam damnationis eorum, dicens: lo 
buon maestro a me, supple, Yirgilius dixit mihi, tu non 
dvmmdi che spiriti son questi che tu vedi, quasi dicat : lu 
petebas superius tam festine de animabus pravorum; 
nunc vero non petis de animabus illuslrium, de quibus 
debes libentius veile audire ? unde dicit sentenciaiiter ^) 
quod aliqui eorum, qui sunt hic positi, non peccaverunt, 
et tamen non sunt salvi ex defectu (®) baptismi : alii vero 



(') £. haec non eral. ('} S. suspirionim cum dicil, che, 

(*) £. sequilur desiderium. (') £. nccessaria eral. 

(') l\ 116 aggiunge: sicul a aimili scribil Li?ius cl Valerius, quod cum Fla- 
minhis Consul romanus in Grsecia consonans (sic) fecisscl prsnuntiari per prae- 
cooem omnes populos Grxciae fore liberos, tanlus vociferalus ex alacrilate faclus 
ett, ^od aves desuper volanles ceciderunt ex aere ad lerram. £t dicit, etema. 

(*) S. Hic autor explicat qui sunt. C) 116, finaliter. 

(*) 116, defectu fidei. Nunc ordina. 



140 COMENTUM INFERNI 

meruerunt, et tamen non sunt salvi ex defectu fldei. 
Nunc ordina literam sic: or vo' che sappi 'nanzichepiU 
andi^ idest, antequam ulterius procedas in ista materia, 
che non peccaro, scilicet actuaiiter, et istud respicit pueros 
innocentes. Et Yirgilius respondet qua^stioni tacitae, quia 
autor posset obiicere: ubi est ista justicia Dei, si illi qui 
non peccaverunt^ sicut parvuli innocentes, et illi qui 
meruerunt, sicut virtuosi sapientes, sunt damnati? Re- 
spondet Virgilius: e s' egli hanno mercede, idest, si habent 
meritum propter virtutem et sapientiam ipsorum, non 
basla, scilicet, ad salutem. Et assignat causam primorum, 
perche non ebber baUesmOy in quo deletur peccatum ori- 
ginale, che ^ parle della fede che lu credi; nam baptismus 
est arliculus fldei, et (M per consequens pars. Deinde as- 
signat causam secundorum dicens: e se fuoron dinanci 
ai cristianesmOy non adorar debitamenle Idio, quia scilicet 
non crediderunt in Ghristum venturum, sicut credere 
debebant, et sicut credebant Hebrei. Et nota quod tam 
post Ghristianismum, quam ante Ghristianismum (^), multi 
fuerunt tales viri illustres qui non debite crediderunt in 
Deum, sicut Averrois, Avicenna, de quibus autor hic facit 
mentionem. Quando ergo dicit, dinanci al aisHatiesmo 
loquitur ut in pluribus, sed non diflert utrum quis fuerit 
ante vel post Ghristianismum, si non bene credidit. Unde 
subjungit (^) Virgilius : e di quesli colai son io medesmo, 
quia scilicet fui ante Ghristianismum, et non adoravi de- 
bite Deum. Et hic potes perpendere clare quare Virgi- 
lius superius palluerit in introitu istius circuli, quia pie- 
tate quadam naturali, quam habebat ad istos(^) probos 
viros, de quorum numero ipse erat. Et concludit Vir- 
gilius causam damnationis eorum, et dicit : siam perduH, 

(') £. et coQsequens pars. 

{*) S. £t nota quod lam ante Christianismum quam post, multi etc 

(*) S. subdit. (*) £. istos illuslres et probos. 



CANTUS QUARTUS. 141 

idest damnatt, per tat difetU, scilicet e\ defectii baptismi 
et fidei. Et dicit ; e mn per altro rio, idest non ex alio 
peccato. Sed contra mulli nominabuntur hic, cjui in multis 
enormiter peccaverunt, sicut ipse Virgilius, qui fuit lihr- 
dinis impatiens, et ila de aliis, ul statim palebit. Dicen- 
dum breviter quod si isti habuissent fidem calholicam, 
verisimile est quod essent salvali, qura emendassent se 
a viciis, considerata magna eorum virtute el sapientia, 
qute extinxisset illa peccata. Ideo quando Virgilius dicil: 
e non per aflro rio, debet intelligi quod virtute (idei re- 
cognovissent culpam suam, adjuvante tanta virtute eorum. 
Vel dic, et meiius, quod autor ioquitur do Inlerno nio- 
rali ; et verum dicit, quia in mundo isto et scripta el 
gesta istorum damnantur solum ex carentia Qdei ('], sictit 
patet in Aristotile, Seneca, et multis. Et dicit : e sol di 
lanlo offesi, idest, in hoc solo punimur, ct hec est sola 
pena nostra, che vivemo in disio, idest in desiderio, sencia 
tpeae, ergo sine pena, vel parva pcna ; quia si non spero 
esse imperator, vel papa, nullum dolorem, nullam pe- 
nam (*) sentio, si non pervenio (^) ad hoc. lla isli, qui non 
sperant pervenire unquam ad beatiludinem visionis (*) 
Dei, non cruciantur quamvis desiderent hoc ; sicut si ego 
desidero (^) esse dorainus Bouonia', non doleo si non 
possum ad lioc pervenire, quia video me non aptum 
naliim ad hoc ("). — Gran dmt. Hic autor ponit elTectuni 
narrationis Virgilii, et breviter dicit quod multum do- 
luit, audito statu istorum e\ compassione tam proborum 
virorum. Unde dicit ; yran dtiol mi prese al cor, idest, 
magnus dolor invasit animum meum, quando lo 'nlesi, 
scilicet a Virgilio. Et assignat causam, pero che conohln 



\'i llfi. fldci, unde iian apprnbanli 
H ia ArJKlolili', Seneci el mnllia, 
[*) E. perTenero. 
:*J 110, dMidcrarem. 



lii ia mullia conlririinlur fidel, licul 
<') 110, lel nullam pmnam. 
{') E. Tisiooibui rdii cruci«nlar. 
[') 116, me non iptum ad hor. 



142 GOMENTUM INFERNI 

che genli di mollo valore, idest magnae scientiae, virtutis, 
et probitatis, eran sospese in quel limho, idest erant sine 
pena, sine spe desiderantes. Et sic non miror^ lector, si 
superius Vii^ilius paganus paliuit (^), et Dantes christianus 
nunc doluit ex compassione istorum valentium. Nonne 
heatus Gregorius compassus est animae Trajani? 

Dimmi, maestro mio. Ista est tertia pars generalis, in 
qua autor movet unam queestionem incidentem (^ circa 
pra^dictam materiam; et hreviter dicit quod volens ha* 
here certitudinem de fide catholica, petivit a Yirgilio si 
aliquis unquam exiverat locum istum, sicut fides (^) teaet 
quod Ghristus resurgens descendit ad limhum, et inde 
liheravit animas patrum. Dicit ergo : io cominciai, supple, 
dicere, per voler esser certo di quella fede, che vince ogni 
errore, idest (*), de fide catholica, qua]i vincit (*) tot millia 
ha^resum et tantam potentiam persecutorum , ut jam 
dictum est supra capitulo II; dimmi, maestro mio, dimmi, 
signore, idest, o Virgili, qui es mihi magister (®) et do- 
minus, uscinne mai alcuno, idest, exivit ne unquam hinc 
aliquis ex damnatis in isto limho, o per suo merito, hoc 
dicit quia suis meritis nullus poterat esse liher a carcere 
isto ("^), o per altrui, scilicet per Ghristum, che poi fosse 
beato^ idest qui aliquis postea salvaretur (®) et perveniret 
ad veram (^) heatiludinem. Et suhdit responsionem Vir- 
gilii dicens : e queiy scilicet Virgilius, che 'ntese il mio par-^ 
lar copertOy quia scihcet feceram pelilionem occultam, 
quia cooperte tetigeram ipsam, et tacite dixeram : vos, 
magni philosophi et poeta^, quid profecit vohis ad salu- 
tem vestra C^) sapientia magna sine fide ? Gerte nihil, 

(*) S. doluit ?el palluit. (*) E. incidenter. 

(*) £. fides calholica tcnet, quod Christus desccndit ad limbum post moiiem 
suam ante ejus resurrectionem» et inde. (*) £. idest fidei catholicas. 

(') E. e 11«, Ticil. (•) S. es meus magistcr. 

116, ipso. (•) S. idest qui postea salTaretur. 

(») S. ad propriam. (»•) S. ista Testra. 



CA^TUS VUAKTLS. 143 

quia antiqui patres, qui simpliciter et fideliter credide- 
runt, evtracti suiit (') de carcere isto, ubi vos estis per- 
petuo (,*) permatisuri. Rispose, io era novo in queslu stato, 
nam Virgilius morluus erat parum anle nativitalem 
Christi i^\ quando ci mii venite un possetUe, scilicet, Ciiri- 
stum (') omuipotentem, con segno dt fnctoria incoronato, 
nunquam fuit (°} similis victoria isti, quia vicerat mor~ 
tem, quK omnes (*) vincit, et triumphaverat de diabolo 
principe mundi. — TYasseci. Hic Virgilius ostendit qualiler 
isle dux triumphans fregil carcerem Inferiii, et liberavil 
8U0S captivos, inter quos principaliter Addam, qui fueral 
prima causa huius exilii, et tilium eius. Unde dicit: d' Abel 
suo figlio. Scd quare non ita tra\it umbram Caim? quia 
non erat hic, imo erat in centro Inferni (~), ut patel ul- 
timo capitulo Inrerni. Nam Cliristus non spoliavit nisi 
superficiem Infcrni, ubi erant aninit^e justorum, qui bene 
et virtuose vixerant, aut peuitentiam debilam fecerant 
de peccatis. Et ab istis transit ad secundam etatem di~ 
cens: e quella di Noe, cuius tempore fuit diluvium pro- 
pter peccata hominum; ideo tunc non salvabantur, nam 
solum Vni anim,T de ista domo justa evaseruut in Arca 
Noe. Et ab isto transit ad aliam etatem dicens: di Moisi 
legista e obediente. Vocat Moyseni tegistam quia, sicut 
scribitur libro E\odt, Deus tradidit l^es Moysi, in quibus 
continentur X praecepla Decalogi, quae ipse tradidit po- 
pulo Hebraeorum (^). Et dicil, obedienle, quia obedienler 
focit omnia praecepta Doniini bberando populum Dei de 
manibus Pharaonis, et ducendo ipsum pcr deserlum 
XI> annis versus terram promissionis, sicut taiigitur Pur- 
gatorii capitulo XVIU et penultirao Paradisi. Deinde autur 

116, nirrunl. C) E. seni|M-r muuiiri, 

(*) E, Bedetnptaris iiiislri prKliosiuimi Domiai Jetu Chrisli. 

(*] B. ipiDRi Dominiim Jesnm Christum. 

(') E. nnnqaatii enim fiieral. (*) ilG, omnii. 

C) lla, in centro Inlbrni. Nim Chn9lu<i c(c. (*) 116, hebralca. 



144 COMENTUM INFERNl 

• 

revertitur ad aliam etatem superiorem, et sic vide quod 
non servat certum ordinem. £t dicit Abraam patriarca. 
Hic primus fldem unius Dei publice prdedicavit, et pri* 
mus circumcisionem fecit. Habuit filium e\ uxore Sarra;» 
sciiicet Isaac(^)9 ex quo nati sunt Hebrei, et ex ancilla 
Agar habuit Ismaelem, ex quo nati sunt Saraceni. Et 
dicit: e David re. De isto sa^pe fit mentio in isto tibro, 
et maxime comendatur capitulo XX Paradisi. Et ultimo 
nominat magnum patremfamilias (^) dicens : Israel, idest^ 
Jacob, et interpretatur videns Deum, — col padre, scilicet, 
Isaac, e coi suoi nati, idest, filiis. Fuerunt enim XH flUi (^ 
Jacob e\ uxoribus et ancillis. Ad cuius rei cognitionem 
est sciendum quod Jacob, ut fugeret furorem fratris Esau, 
quem ipse fraudaverat benedictione et successione patris 
sui Isaac (*), ivit in Syriam ad civitatem Karan (^) ad 
domum Laban fratris matris sua3 Rebeccce, qui Laban (^ 
habebat duas filias, unam maiorem, cui nomen erat Lya, 
alteram minorem cui nomen erat Rachel. Sed Lya ha- 
bebat oculos lipientes, Rachel vero decoram faciem, et 
venustum aspectum. Et ut breviter dicam, Jacob con- 
venit cum Laban (^) avunculo suo de custodiendo oves 
eius per septennium pro habenda Rachele minore, quam 
valde amabat. Servivit ergo YII annis, qui visi sunt sibi 
pauci dies pra^ (^) magnitudine amoris. Adveniente autem 
tempore nuptiarum, Laban (^ fraudulenter supposuit (*®) 
filiam maiorem Lyam, qua cognita Jacob conquestus est 
socero de fraude, quam sibi fecerat. Ille autem se excu- 
savit quod non erat consuetudo in illo loco ut fiUae mi- 



(*) £. Isaac» cx quo nati sunt Saraceni; et David rc^m. De isto. 
(*) £. patremfamilis. (*) 116, filii. Ad cuius etc. 

(^) 116, Isaac, de consilio matris suae Rebeccie, et mandato patris soi, iTit. 
(") 116, Haran. (*) £. Labanus. 

C) £. Labano. («) S. pro. 

(') £. Labanus. 
('*) S. supposuit Lyam. — £. posuit Lyam Bliam suam maiorem la lecto, qoa. 



CANTUS QUARTUS. 145 

nores prius nuptui traderentur. Deinde dedit sibi Rachel 
amatam cum pacto quod serviret sibi per aliud septen- 
nium. Jacob ergo, habita Rachel, praetulit amorem se- 
cundae priori. Sed Dominus videns quod Jacob despiciebat 
Lyam, fecit eam foecundam prole, Rachel (') vero steri- 
lem. Lya ergo peperit VI filios^ quorum primus dictus 
est Ruben, secundus Symeon, tertius Levi, quartus Judas, 
quintus Isachar, sextus Zabulon. Rachel habuil tantum 
duos filios, primum Joseph, secundum Reniamin, in cuius 
partu mortua est. Ideo bene dicit Augustinus: Rachel 
pulcrior, sed Lya fecundiof\ Jacob etiam genuit duos filios 
ex Bala ancilla Rachelis, scilicet Dan et Nepthalim, et 
alios duos ex Gelpha anciila Lyse, sciiicet Gad et Asser. 
Ex istis autem XII filiis nat^ sunt XII tribus Israel, quae 
postea excreverunt (^) in tantam multitudinem in Egipto, 
quod sexcenta milia hominum exiverunt cum Moyse tem- 
pore Pharaonis. Et hoc est cur autor fecit (^) mentionem 
expressam de natis Israel, et nominat specialiter unam 
ex uxoribus eius amabiliorem, scilicet Rachel. Unde di- 
cit: e con Rachel, per cui lanto fee; quia scilicet per 
XrV annos servivit Laban socero suo in pascendis gre- 
gibus. Stetit tamen per XX annos apud eum, et Laban 
sepe deceptorie mutavit sibi pacta. Tandem reversus est 
domum fratris (^) sui factus dives, cum uxoribus, ancillis, 
armentis, gregibus, et prosperatus est ambulans in viis (^) 
Domini, ut alibi sepe dicetur. Et hic nota, lector, quod 
haec habentur ex libro Genesis ; et quia quotidie (®) publice 
praedicantur, et nota sunt, ideo levius pertranseo, quia 
alia multa minus nota restant dicenda in isto capitulo. 
— Et altri. Hic Virgilius concludit generaliter Ghristum 
fecisse idem de multis aliis, quos omitlit, quia nimis lon- 

(*) £. Racbelem. (*) £• excreverant. 

(*) 116, facit. (^ 116, patris sui. (') 116, in Tia. 

(*} 8. quotidie pr»dicantiir. — E. quotidie pulcre pnedlcantur. 

I. 10 



146 COMENTUM INFERNl 

g^m et inutiie C) ^set narrare. Dicit ergo: et aUri molti, 
supple, extraxit, e feceli beali, quia fecit eos coucives 
regni sui. Et concludens in ista materia addit unum no- 
tabile, dicens : e vo' che sappi che spiriH umani non eran 
salvali dinanzi ad essi, idest, antequam isti traherentur (^) 
de limbo, ut patet. Et nota quod autor in tota(^ ista 
tertia parle loquitur (^) de Inferno essentiali theologice, 
non poetice. 

Non lasdavam. Ista est quarta pars generalis, in qua 
autor describit locum illustrium virorum. Et primo facit 
continuationem ad sequentia dicens, quod non retardabat 
iter propter sermonem Virgilii, Unde dicit : non lasciavam 
F andar perch' ei dicesse, quasi dicat : ista sunt ita notoria, 
quod autor narrabat ipsa in transitu, quia non erat opus 
quiete ad cognitionem eorum. Ideo dicit quod non ces- 
sabant a via, quamvis Virgilius continuo loqueretur; 
ma passavam la selva tuttavia, sine remoratione. Et ex- 
ponit quomodo capiat (^) istud vocabulum selva quia me- 
thaphorice, sicut expositum est in principio istius quarti (®). 
Unde repetit (^) : la selva, dico, de li spirH spessi, quasi 
dicat, ha^c est sylva multorum hominum, non arborum. 
Non eta. Ilic autor fingit se reperire locum (^) lumi- 
nosum in dicta silva cum igne fulgcnti. Ad cuius rei 
intelligenliam est prenotandum, quod iste ignis figurat 
fulgorem gloriae et claritatem famae virorum illustrium, 
per (^ quod autor dat intclligi quod in isto Inferno vi- 
ventium isti viri clari et famosi gaudent privilegio, quia 
inter alios supereminent, celebrantur, laudantur, hono- 
rantur, et sunt quodammodo sine cruciatu penarum, 



(') £. inulilo, quantum ad materiam prsesentcm, cseei, 
{*) E. extrahercntur. :') S. in ista terlia parte. 

(^ 116, loquitur simpliciter. ('} 116, capit. 

(') 116, in principio primi capituli, et in principio istius quarti. 
') S. dicil repctens. (') 116, locum in dicta sylTa. 

(') £. per quem. 



CANTUS QUARTUS. 147 

quia C) sunt sine magnis viciis, ad quaa sequitur magna 
pena etiam temporalis, sicut patebit in processu, in sin- 
gulis generibus viciorum, neque agitantur casibus for- 
tunae, sicut vulgus, quia virtute et prudentia sua omnia 
moderantur. Ad iiteram ergo dicit autor : Nm era Imga 
ancor la nostra via di qua dal sono, idest non multum 
iyeramus post introitum primi circuli, ubi terribilis sonus 
lamentorum excitavit autorem dormientem, ut patuit in 
principio capituli : vel secundum aliam literam : di qua 
dal sonno^ idest postquam excitatus sum ab illo somno; 
esl tamen idem sensus; quand' io vidi un foco, che vincea 
hendsperio di lenebre, idest superabat et fugabat tenebras 
Inferni in parte illa; nam Infernus ponitur ab autore 
esse (*) a centro terrae supra, ita quod est sub nostro 
bemisperio superiori, quod autor vocat hemisperium (^) 
medietatis coeli, unde dicitur ab hemi, quod est dimidium, 
et sphcera (*). Unde hemisperium superius appellatur 
illa medietas celi, quae est supra terram : ita hemispe- 
rium inferius illa medietas celi, quee est infra terram ; 
nam semper sex signa sunt supra terram, et sex infra, 
de quibus hemisperiis sepissime fit mentio in isto libro. 
Ergo bene fingit autor quod ignis vincebat hemisperium 
superius, quod est hemisperium tenebrarum, quia gloria 
istonim claret per totum, et vincit tenebras ignorantiae 
et viciorum aliorum. — Di lungi. Hic autor, descripto loco 
luminoso, describit habitatores gloriosos ipsius loci; et 
primo dicit in generali quod cognovit a longe praeroga- 
tivam honoris, qua gaudent isti. Dicit ergo: Di lungi 
ri eravamo ancora un poco, scilicet, ab illo igne, ma non 



O B. quia ftierunt sine niagnis TlUis, non adsequitur eos magna. 

(*) B. ease in centro terr» superioris, itaque sub nostro. 

(*j S. bemisperium tenebrarum, quia gloria non claret per totum et vincit 
lenebras ignorantlflB et aliorum Tltioruro. Di limgi ec. — E. e 116, hemisperium 
leoebranun. Est antem hemisphaprium medietas, unde dicitur etc. 

(*) Gr. riiit^foiiptoit. 



148 COMENTUM INFERNI 

st, idest, sed non in tantum, ch'io non discemesse inparte, 
idest, pro parte, non in totum(^); erat adhuc parum a 
ionge, ita quod (^) non poterat comprehendere omnia ad 
plenum : vel dic subtilius, in parte, idest in secessu, sepa- 
ratim, seorsum, quasi dicat in disparte; — ch'orrevol getite, 
idesU quod honorabiie genus hominum, possedea quel 
loco. Et sic (^) nota quod per hoc autor innuit tacite quod 
virtus et scientia reddit hominem honorabilem vel ama- 
bilem a longe etiam apud illos, qui non noverunt ipsum (^). 
— O tii. Hic autor petit a Virgilio qui sunt isti et (^) quia 
sic honorati, dicens: o tu^ scilicet, Virgiii, ch'onori e 
scienzia et arte. Ars et scientia, large ioquendo idem sunt: 
potest tamen exponi (^) scienzia^ scilicet Iit)eralem : et 
arte, scilicel poeticam, quae i^) non comprehenditur inter 
liberales ratione excellentiae suae, ut dictum est in prin- 
cipio libri. Nec dicas, artei^)^ sciiicet rhetoricam^sicut qui- 
dam ignoranter (^) dixerunt, tum quia rhetorica nume- 
ratur inter iiberales, tum quia non exceliit ita quod sub 
nomine arlis debeat intelligi de rhetorica per excellen- 
tiam. Questi chi son ch' hanno cotanta orranza^ idest, 
honorabilitatem, quia scilicet sunt ita separati ab aliis in 
loco tam luminoso. Unde dicit : che^ idest, qu« honoratio, 
H diparte dal modo de gli altri, quia scilicet non sunt 
in lenebra sicul celeri. — Equelti. Hic autor ponit respon- 
sionem Virgilii dicens: e quelli a me, supple, Virgilius 
respondit, V onrala nominanza^ idest honorata fama, che 
sona di lor su nella lua lita, idest, quae resonat(^^) de 
eis in mundo viventium, aquista grazia nel del che si gH 
avanza, idest, qu« facit eos ita excellere (^^) post mor- 



(*} 116 c S. in totum quia erat. (') £. itaque non poterat. 

(*) E. El sic nolandum pcr hoc quod autor. (') 116, eum. 

(') 116 e E. et quare sint honorati. 

(*) E. exponere scientiam, scilicet liberam, et arlem, scilicet poeticam. 

C] 116, quae comprehendilur. (*) £. artera. 

(*) £. ignorantcs, tum quia. ('*} S. sonat. (**) £. extoUere. 



CANTUS QUARTUS. 149 

tem. Et bene dicit, quia (^) isti habent mercedem suam, 
quia potissime fecerunt opera scientise et virtutis propter 
famam et gloriam, et illam bene habent, ut patet de ipso 
Virgilio, et aliis nominandis hic. — Intanto. Hic autor vo- 
lens nominare praecipuos (^) poetas, fingit unam yocem 
venientem ab illis dicere quod honorent Virgilium re- 
^euntem. Unde dicit : inlanto, idest, interim, voce fuo per 
me udita^ quae erat vox alicuius poeta^, qui (^) dicebat 
honorate t altissimo poeta, scilicet, Virgilium altissimum 
poetarum latinorum, F ombra sua toma, scihcet ad nos, 
cK era dipartita, scilicet, quse recesserat a loco isto, et 
iverat ad succursum Dantis ad preces Beatricis, ut scri- 
ptum est(^) II capitulo. Et hic nota quod autor bene 
fingit quod aUi poetae honoraverunt Virgilium, quia debe- 
bant sibi honorem et laudem tamquam eximio poetae {% 
a quo multa acceperunt poetae Latini. Unde Ovidius dicit 
in commendationem eius : Omnia divino cantavit carmine 
vates. Et Horatius libro Odarum vocat Virgilium dimi- 
dium animae suae. Ideo vox praedicta poluit esse Ovidii 
vel Horatii. Lucanus etiam plurima accepit a Virgilio, 
ut patet intelligenti. — Poi. Hic autor describit quatuor 
poetas principales, dicens : vidi quatlro grand'ombre, idest 
animas quatuor magnorum poetarum ; et loquitur de 
magnitudine intensiva {% non de extensiva, scilicet de 
magnitudine virtutis et scientiae, non de corporali, venir 
a noi, quia veniebant obviam Virgilio, sicut praeceperat 
vox illa, poi che la voce, quae primo locuta fuerat, fuo 
ristata e quela. Et tangit aspectum ipsorum dicens : avean 
sembianza C) ne trista ne lieta. Hoc potest intelligi dupli- 
citer : uno modo, quod non habebant spem neque penam : 



(*) B. quod non isli habent. . (') £. praecipuos poetarum. 

O 116 e E. qu». (^) S. dictum est — £. priesciiptum est. 

(') £. poet» latini nostri. Oridius dicit. 

(*) 116 e S. intensiva, idest de magnitudine Tirtutis et scientiie etc. 

(^ 116, Metnbianza idest, apparentia, fU triita etc. 



160 COMENTUM INFERNI 

vel tangit habitum sapientis, qui tenet medium virtutis 
in omnibus. Videtur ergo dicere, quod erant viri auto- 
rizabiles, graves, €t maturi. — Lo buon. Hic describit 
primum poetam principalem, scilicet Homerum, quem 
describit a pra^eminentia honoris et ab habitu. Ad cuius 
inteiligentiam est praenotandum (^ quod Homerus fuit 
poeta gra^cus excellentissimus, quem sepe Aristoteles al-* 
legat in suis dictis, praecipue in moralibus, et eius dicta 
et sententias sepe ponit. Hic quidem Homerus fuit cecus^ 
licet non a iiatura, sed omnia vidisse et novisse videtur^ 
imo effecit ut nos videremus quse ipse non viderat. Nam 
eius ingenii picturam videmus non poesim ; omnia enim 
repra3sentavit nobis velut in Mappa mundi, sicut pulcre 
ostendit Tullius Y de Tusculanis quaestionibus versus 
Qnem (^). Dicit ergo : lo buon maestro, scilicet Virgilius, 
commcio a dire, scilicet mihi Danti, mu^a colui, idest cum 
admiratione respice, con quella spada in mano. Et hic 
nota quod aliqui dicunt quod autor dat signanter Homero 
insignium ensis, quia alte descripsit gesta armorum ; licet 
enim Virgilius, Lucanus, Statius, descripserint gesta ar- 
morum, hic tamen excellenter. Vel per ensem denotat 
acumen et subtilitatem ingenii, qua (^) rimatus est omnia, 
imo aperuit viam ad Infernum prius ceteris. Che vien 
dinanzi a i Ire s\ come sire, idest, tamquam dominus et 
magister, quia omnes poetae latini acceperunt ab Homero, 
et Virgilius principaliter. — Quegli ee Omero poeta soprano. 
Ad quod notandum quod autor eleganter fingit Virgilium 
facere istam commendationem de Homero, quem sum- 
mopere studuit imitari in omni opere (^) eius. Homerus 
namque fecit duo opera principalia, quorum primum 



(*; S. Uic aulor. (') S. scicndum. 

(') 116, vorsus fincm; et fuit Tullius bouus (eslis huius, qui Homerum trans- 
tulil de graeco in latinum. Dicit ergo ctc. 

(^) £. quia. (') S. genere eius. 



CANTUS QUARTUS. 151 

vocavit Yliadam, in quo describit C) bella Trojana et gesta 
Achillis, quem super omnes nititur commendare in stre- 
nuitate armorum ; et est istud opus magnum distinctum 
in XXIV libros. Secundum opus intitulavit Odisseam, in 
quo Iractat de peregrinatione Ulyxis, et intendit ipsum 
commendare super omnes a virtute prudentiae; et est 
istud opus similiter magnum et distinctum in XXIV libros. 
Et in ista Odissea Virgilius imitatus est ipsum Homenim 
in primis VI libris suae Eneydos. Sicut enim Homerus 
describit peregrinationem Ulyxis, qui erravit X annis per 
mundum, ita Virgilius peregrinationem Eneae, qui er- 
ravit VII annis. Et sicut Homerus describit Infernum 
XI Odisseae, ita Virgilius in VI Eneydos. Quantum autem 
ad Iliadam Virgilius imitatus est Homerum in aliis VI libris 
Eneydos, in quibus describit(*) bella Eneae, sicut Homerus 
bella Achillis. Ergo bene Virgilius praefert Homerum ce- 
teris. Non (^) tamen credas, lector, Virgilium ex hoc de- 
bere minus laudari, imo uterque est dignus venerari. 
Nam sepe Virgilius in multis excedit Homerum, et mi- 
rabiiiter addit, minuit, et immutat; et inter alia videtur 
Virgilius commendandus, quod summe amat brevitatem, 
Homerus autem prolixitatem. Haec pro nunc dicta sint de 
Homero, de quo alia dicentur Purgatorii capitulo XXII. — 
L' albr^ ^e. Hic Virgilius nominat secundum poetam, quem 
juste praefert aliis poetis Latinis, Horatium scilicet, quia 
Horatius tradidit artem poeticam, et fuit magister ipsius 
Virgilii et Ovidii, maximus (*) moralis. Fuit autem Hora- 
tius poeta italicus de Venusia civitate Apuliae, corpore 
parvus, sermone brevis : unde Augustus, cuius tempore 
floniit, erat solitus dicere quod non faciebat maiores 
epistolas quam ipse esset : et descripsit satiram, idest ma- 

(*) £. descripsit. (') 116, descripsit. 

(') 116, Non tamen ex hoc credas, lector, Virgilium debere minus. 

(^ £. maximi moralis. 



152 COMENTUM INFERNI 

teriam reprehensoriam. Unde dicit : f allro ee Orazio son 
Hro, qui sint poeta) satiri dictum est primo capitulo, che 
viene, idest qui secundus sequitur post Homenim, et yenit 
obviam nobis. Deinde nominat tertium poetam, sciUcet 
Ovidium, dicens : Ovi^ ee U teizo. Hic Ovidius fuit ita- 
licus de Sulmone civitate Apuliae. Fuit vir mirabiliter 
amorosus et graciosus, fuit (^) magnae scientiae et fiaicilis 
eloquentiae, scripsit multa suaviter et jocunde, sed venit 
in indignationem (^) Augusti, qui (^) relegavit ipsum ia 
Sythiam, ubi fere omnia pulcra opera conscripsit (*). Fe- 
cerat tamen Romae suum msyorem, qui dicitur Metha- 
morphoseos, in quo mirabiliter contexuit fere omnes fiai- 
bulas vel fictiones, quae tamen pro m^gori parte, fuerant 
apud Graecos per multa secula ante, quarum multae in- 
seruntur ab autore in (^) isto poemate, ut patebit in 
discursu ; et finaliter mortuus est in illo exilio. Et nota, 
quod autor ponit hic Ovidium ratione ingenii, non vitae (^), 
qui fecit illud votum infame et foedum : Du facerent 
omnes actu moreremur in illo ; laudavit enim C) eam mor- 
tem, tamquam felicem, in eo, in quo maxime vita est 
turpis et brutalis. Ultimo nominat quartum (^) poetam^ 
dicens : e r ullimo ee Lucano. Hic Lucanus fuit natione 
Hispanus, nepos Seneca; moralis, qui mortuus est eodem 
genere mortis, eodem tempore, eadem de causa cum 
Seneca, quia deprehensi sunt in coniuratione Pisoniana, 
sicut patet apud Gornelium Tacitum. Hic Lucanus cla- 
ruit Romae tempore sevissimi Neronis, qui ponitur ulti- 
mus, vel quia fuit post praedictos tempore, vel quia fuit 
magis excellens historicus et orator quam poeta, unde 



(') S. fuit eUam. (*) S. dedigDationem. 

(*) £. qui ob hoc relcgayit ipsum in Ciciliam. 

C) 116, conscripsit, et specialilcr suum maiorem etc. — £. opera composoit 
et scripsit. (') S. in libro primo, ut patebit 

(*) 116, yit»; fuit enim lubricus, lascivus, qui fccit illud TOluro. 
C) S. enim mortem. (*) S. quartum et ultimum. 



CANTUS QUARTUS. 153 

oon fuit laureatus, quia videtur descripsisse(^) historiam 
yeram, scilicet bellum civile inter Cesarem et Pom- 
peium ; unde Isidorus, qui et ipse Hispanus fuit, dicit 
quod Lucanus non est numerandus inter poetas, sed po- 
tius inter bistoricos. Tamen de rei veritate Lucanus multa 
finxit et poetice scripsit, unde ipse saepe vocat se poe- 
tam (*) ; ideo bene autor adnumeravit (^) ipsum inter 
poetas. Et nota bic, lector, quod aliqui conantur (^) subti- 
lius exponere istam flctionem, et dicunt quod per istos 
quatuor poetas principales autor dat intelligi quatuor 
virtutes cardinales, scilicet per Homerum justitiam, ideo 
dat sibi ensem (^) signum justicia^ : per Horatium pru- 
dentiam, qui moralissimus docet omnem virtutem mora- 
lem quarum prudentia est principalis ductrix et regula- 
trix : per Ovidium temperantiam, qui tradit artem amandi 
et remedium amoris : per Lucanum fortitudinem, qui (*) 
describit gesta forlium virorum. Verumtamen, licet ista 
expositio videatur pulcra, tamen judicio meo nihil facit 
ad propositum, nec est de intentione autoris, quoniam 
autor in isto libro Inferni intendit (^) solum cognitionem 
viciorum, non virtutum; sed in Purgatorio intendit co- 
gnitionem et aquisitionem virtutum. Unde in principio 
Purgatorii fingit se primo videre istas quatuor in figura 
stellarum; et circa finem Purgatorii fingit se recipi et 
investiri ab istis quatuor dominabus, scilicet virtutibus 
moralibus. Dico ergo quod autor introducit istos qua- 
tttor tamquam excellentiores poetas, qui fecerunt sibi 
viam ad poetandum post ipsum Yirgilium ; praecipue illi 
tres poetde latini, quia Homerum non novit ipse nisi me- 
diante Yirgilio, nam Yirgilius imitatur Homerum, ut jam 

S. describere. (') 116 e £. unde ipse rocat se poetam. 

(*) 116e£. adnumerat.— S. numerat. (^ 116, conantur hic. 

(*) £. ensem in manu insignum. (*) £. fortitudinem, cum descrikMit. 
C) S. intendit Untum. 



154 



COMENTUM INFERNl 



plene paluit supra ('), et accepit (*) Dantes Ires insignes 
poetas latinos in triplici stilo, Horatium in satira, Ovi- 
dium in comedia, Lucanum in tragedia. — Pet^d. Hic Vir- 
gilius assignat causam quia (^) praedicti poetae ita hono- 
raverunt eum, scilicet propter nomen poeticum. Unde 
dicit : et isti poetae fannomi onore, e di cio fanno bene, 
idest, et merito boc faciunt, pei^o che dascun si conven 
meco^ idest concordat, nel nome^ scilicet, poeta^, che sond 
la voce sola, idest illa vox sola unius poetae, quse supe- 
rius dixit : onorate F altissimo poela. Et in hoc autor ta- 
cite innuit quod professores poeticfe (*) maxime inter se 
colunt, diiigunt et venerantur ; nec comuniter habent inter 
se istas emulationes, dissensiones et bostilitates, quas 
habent professores aliarum scientiarum ; unde poeta ho- 
norat poetam, sicut flgulus figulum, ut dicit Philosophus. 
Cosl. Hic autor concludit pra^eminentiam istorum(*) di- 
cens : cosl vid' io adunar la hella scola^ idest, coUegium 
dictorum poetarum, di qiiei signor de V allissimo canto. 
Sed istud videtur expresse falsum (^) quia licet Homerus, 
YirgiliuS; et Lucanus scripserint in alto stilo, scilicet 
tragedia, tamen Horatius scripsit in mediocri stilo, puta 
satira, et Ovidius in basso, scilicet comedia. Dicendum 
breviter quod unusquisque istorum in genere suo alios 
superavit; ita quod Horatius superat (^) alios satiros, Ovi- 
dius alios comicos etc, Ideo bene ostendit eorum altitu- 
dinem per comparationem nobilem et propriam dicens : 
che sopra gli allri come aquila vola. Sicut enim aquila 
volat altius, et videt acutlus inter aves, ita isti ascende- 
runt altius, et viderunt subtilius inter poetas. Et sic vide 
quod isla litera confirmat expositionem quam feci, sci- 



(') S. ut supra diclum est 
:') S. e E. quare. 
;') 116, ipsorum poctarum. 
i") 110, supcravit. 



(*) 116, accipit. 

C) S. c £. poetris. 

(") S. videlur manifeste csse falsam. 



CANTLS QUARTLS. 155 

licet, quod autor ideo introduxil istos, quia (^) antecel- 
lunt alios. — Da ch'ebber. Hic autor ostendit quomodo dicti 
poetae habuerint (^) se erga eum, dicens : et illi poetae 
volsersi a me con salulevol cenno, idest saiutaverunt nie 
cum conniventia (^) oculorum, inclinando mibi, da ch'ebber 
ragionaio alquanto insieme^ idest, post aliqualem colla- 
tionem babitam inter se. Et dicit : e 7 mio maestro sor-- 
rise di tanto, quia scilicet placuit sibi quod bonorarent 
Dantem (*), qui tanto studio conabatur imitari ipsum Yir- 
gilium. Et bic nota quod autor bene fingit quod isti 
po^ primo bonoraverunt Yirgilium, deinde Dantem, ad 
denotandum quod isti erant duo poet^ eximii, ille anti- 
quus, iste modernus, ille in stilo literali, bic in vulgari. — 
E pik Hic autor addit alium bonorem maiorem salu- 
tatione, quia scilicet receperunt(^) in consortium ipsorum. 
Uade dicit : e piu d' onor ancor assai mi fenno, et ecce 
quem, cK esser mi fenno de la loro schiera, idest socie- 
tate ordinata et armata stilis suis, quibus dimicabant. Et 
dicit : si cK io fui seslo Ira colanto senno. Sed bic est dili- 
genter advertendum quod multi ad expositionem istius 
literae dixerunt, quod Sextus fuit quidam fatuus floren- 
tinus, et quod autor vult dicere quod ipse fuit quidam 
fatuus respective inter islos (^) sapientes ; unde dicunt 
quod autor non numerasset se inter pra^dictos. Sed sic (^) 
dicentes sunt vere fatui in boc; non enim considerant 
quod autor praesumpsit imponere silentium duobus ipso- 
nim, scilicet Ovidio et Lucano, ut patet infra capitulo XX 
ubi dicit: taccia Lucano, taccia Ovidio. Et si dicis quo- 
modo autor se laudavit, dico quod boc est licitum sepe 
honesta de causa ; sciebat enim Yirgilius quod inconve- 



(') 116, qui antecellunl. (') 116 e £. habnerunt. (*) £. reyercntia. 
f^) S. quod (am honoraTcrunt eum Dantem qui etc. 
(*; S. e £. recepenint eum in. (*) S. inter tol. 

^; 116. Sed hoc dicentea. 



156 COMENTUM INFERNl 

niens est laus, quam quis pra^icat de se ipso, et tamen 
inducit Eneam se laudantem et dicentem : sum pius 
Eneas etc. quia erat exul, profugus, et ignotus. Ita autor 
liic se honeste comendat, ut ostendat se merito potui»- 
se (^) tantum opus ; nam si vocasset se insanum, ut isti 
insani dicere volunt, tunc abrogasset fldem operi suo; et 
hoc erat dicere: nescio quid scripserim et dixerim. Et 
nonne omnes poetae se laudaverunt ? Quotiens Yirgilius 
se comendat (*) in Buccolicis, Georgicis, et Eneidis (^), ubi 
dicit : FortunaH ambo. Horatius dicit : fJbera per popu- 
lum posui vestigia princeps. Ovidius in fine de Transfor- 
matis (^) : Jamque opus exegi. Lucanus : Quantum Snitr- 
nan etc. Quid Lucretius poeta? Discurre per lotum libnim 
Boetii {^)j et videbis si vir ille, non modo sapiens, sed 
sanctus, se ubique commendat. Prseterea nonne autor 
noster alibi sepe se comendat (®) expressius et clarius in 
multis locis, et firmiter praemittit C) sibi famam, ut po- 
test patere inquirenti? Sed supponatur (^) quod autor 
noluerit nec debuerit se laudare, adhuc stat litera autoris 
in proprio (^) sensu, quia si fuisset asinus, tamen erat (*^ 
sextus inter iilos ; unde clarius se exponit infra in C^) fine 
istius capituli, ubi dicit: la sesta compagnia in dui si 
scema. Ergo bene patet quod autor vult dicere se fuisse 
sextum in numero illorum ; et bene et juste potuit collo- 
cari inter eos, tamquam socius Virgilii. — Cosi. Hic autor 
ostendit quomodo cum diclis poetis ipse pervenerit('*) ad 
hospicium sapientiae. Unde dicit : cosl andamo in/lno alla 
lumef^a^ idest ad locum luminosum et clarum, de quo 
dictum est supra. Et dicit : parlando cose che 7 tacer Se 



C) 116, composuisse. {*) £. commendabat. 

(') S. iEneida. (^) S. e E. de transformationibus. 

(') 116, Boetii de consolatione, (*) £. commendat cxpressius et clarias. 
C) 116, S. e £. promittit. (') 116, praBSupponalur. 

(*) £. in primo scnsu. ('^ 116, fuit sextus inter alios. 

('*) 116, in principio. («•) E. pervenit 



CANTUS QUARTUS. 157 

bello. Et hic nota quod multi circa istam literam multa 
somniare videntur, non minus vane quam in litera pre- 
cedente. Sed inter alios aliqui videntur subtilius coniectu- 
rare sensum istius literae; dicunt enim quod autor, con- 
ferendo cum istis poetis, dicebat cum admiratione vel 
querela : o Deus, quare isti, qui luxerunt tanta sapientia 
et virtute, sunt damnati ? Sed ista non est vera intentio 
literae, quia superius in isto capitulo jam doluit de hoc, 
ubi dixit : Gran duol mi prese al cor quando lo 'nlesi. 
Ideo dico breviter quod autor non vult aliud dicere, nisi 
quod illud quod erat pulcrum loqui et disputare inter 
philosophos et poetas paganos, est pulcrum tacere inter 
christianos C) ; et ecce exemplum clarum, quod sepe ac- 
cidit de facto. Aliqui magni philosophi et magistri artium 
vadunt ad aliquem excellentem et famosum doctorem 
theologiae (*), et privatim in camera sua vel in studio suo 
conferunt et tractant de rebus naturalibus cum rationi- 
bus et demonstrationibus naturalibus, sicut de origine 
animae, de productione mundi, de felicitate humana, de 
eternitate motus, et multis talibus. Collatione flnita, ille 
idem doctor ascendit pulpitum {% et publice praedicat 
ad populum. Quis dubitat quod pulcrum est hic tacere, 
ea, quae erat pulcrum loqui cum illis valentibus viris (^) ? 
Ita ad propositum vult dicere Dantes: illud quod erat 
honestum et licitum dicere inter illos poetas paganos, 
es8et(^) inhonestum et inutile narrare nunc, christianis 
potissime, quia autor est christianus, et opus suum scribit 
ad doctrinam et informationem christianorum salutarem. 
Ideo bene dicit : che 7 tacere ee bello, quia tractant fa- 
brilia fabri ; nam de una et eadem re aliud sentiunt phi- 
losophi, aliud poeta;, aliud astrologi, aliud theologi. Et 

(*} S. poetas chnsUanos. (*) 116, sacre theologie. 

(') 116, pergalum et publice. (*) S. cum illis magnis philosophis. 

(') 8. est inhonestum. — E. esse inhonestum. 



i;i8 COMENTLM LNFERM 

dicit a simili : si com' era 7 parlar C) cold dov' era, idest 
ibi, ubi eram ego Dantes inter praedictos poetas ; quasi 
dicat conclusive, non intendo hic loqui de talibus. Fe- 
mnio. Hic autor ostendit quomodo intraverint (^) taber- 
naculum sapientiae, dicens : Venimmo a pie ef un nobUe 
caslello. Istud castellum figurat philosophiam, sive sapien- 
tiam {% sub figura castelli ; nam sapientia ad modum 
munitissima^ arcis tuetur hominem contra incommoda 
naturae, adversa fortunae, \icia, et ignorantiam, cum qui- 
bus habet continuo acerrimum bellum. Et dicit notanter, 
nobUCy quia est inexpugnabilis, incorruptibilis ipsa sa- 
pientia, imo nobilitat rusticum^ felicitat miserum, et de 
luto fan^is erigit pauperem. Et ecce munimina istins 
castelli, quia, setle volle cercMato d' alte mura ; nam ista 
arx erat circumcincta (^) septem altis muris, per quos 
intellige YII liberales artes, quae ancillae et custodes phi- 
losopliia^, omnes sunt necessaria^ poetae : unde Martianus 
Capella in signum huius de omnibus septem poetice per- 
tractavit. Et dicit, alte, quia omnes scientia; sunt pro- 
fundse. Et dicit (^), difeso intorno d' un bel fiumicello. Et 
hic nota quod aliqui sic exponunt literam istam, scilicet, 
quod per istum fluviolum (^) autor figurat affectionem 
discendi ; sed mihi potius videtur quod per fluyiolum 
figuret vanitatem mundi, quam bene repraesentat per 
fluviolum pulcrum, quia fluit et transit cito et irrevo- 
cabiliter velut aqua ; et licet videatur pulcra, est tamen 
et parva et brevis. Et ista vere defendit castellum, quia 
hostes sapientia^, scilicct ignorantes et viciosi jam funditus 



(*} 116, '/ parlar, idest, sicut erat pulcruin loqui, cold dov'era, idest, ubi 
oram etc. 

(*) 116, intraTcrat. — £. iatranint tabernacula. 

(*) 116, sapientiam in gencre suo; unde nota qood autor nobis repr«ienUit 
sapicntiam sub flgura castelli clc. 

(») E. incincta. (•) 116, subdit. 

('; E. fluTiolum flguret Tanitatem mundi etc. 



CANTUS QUARTUS. 159 

evertissent et ipsam sapientiam et ipsos sapientes, nisi 
vanitas et voluptas mundi detiaeret eos occupatos, quia 
non sentiunt d^Iectationem nisi sensibilium (^). Unde mater 
Neronis retraxit eum a studio philosophide, dicens quod 
erat contraria imperanti, ut dicit Suetonius. Ergo bene 
qui sequuntur vana non possunt intrare castellum sa- 
pientiae. Et explicat autor suum introitum (*) dicens : 
intrai con quesli savii per sette porle^ idest, per princi- 
pia Vn scientiarum. Sed contra videtur quod autor de- 
buerit potius intrasse (^) domum philosophiae cum Aristo- 
tele, Socrate et Platone, qui fuerunt principales magistri 
ipsius sapientia^ (^), ut dicetur paulo post. Ad hoc dicendum 
quod autor considerat hic philosophiam et artes stricte, 
prout sunt necessaria^ et accomodae (^) poetae ; est enim 
poetria qua^dam philosophia velata. Unde nota quod 
verus poeta debet scire omnes scientias, non quidem 
plene, sed saltem terminos omnium scientiarum. Unde 
merito Aristoteles, et Horatius in sua poetria assimilat 
poeticam (^) pictura; ; sicut enim non potest esse bonus 
pictor qui non noverit de omnibus rebus aliquid (^)^ ita 
et poeta, qui non sciverit de omnibus scientiis (®), ut 
patet discurrendo in toto poemate suo. Et subdit : Giu- 
gnemo in prato di fresca verdura. Et hic aliqui expo- 
nunt quod istud pratum figurat hic praticam, et fluviolus 
theoricam, sed hoc mihi non placet; imo dico(^) quod 
pratum virens figurat viredinem famae illustrium viro- 
rum, quia similiter Virgilius VI Eneydos, et Homerus 
XI Odysseae fingunt viros illustres stare in prato virenti. 

(') 116, nisi sensibilem. (*) S. introitum sapienti», dicens. 

(*) 116, inlrare. (*) S. phiiosophie. 

(*} E. accomodatae. 

(*) 116, poetam pictori. ^ S. e £. poetriam pictur». 
C) S. rebus saltcm aiiquid. 

(*) 116, S. e £. scientiis aliquid. Unde autor noster tanquam perfectus poeta 
aliquid novit de omnibus scientiis, ut patet. 
(*) S. dico ergo quod. 



160 



COMENTUM INFERNI 



GenH tf eran. Ista est Y pars generalis, in qua autor 
describit C) existentes in prato, et prinio viros strenuos 
armorum, quos primo describit in genecali ab habitu 
ipsorum dicens : genii v' eran con occ/U tardi e gravi, per 
hoc innuit constantiam et firmitatem yirorum fortium, 
di grande autoritd ne" lor sembianti, quia in eorum ap- 
parentia erant autorizabiies, parlavan rado, quia sa- 
piens (^) tardiloquus est. Et hic nota bene quod in mundo(^ 
ioquendi est quadrupiex genus hominum ; quidam enim 
sunt qui pauca sciunt et pauca loquuntur, et isti sunt 
diligendi (*), quia videntur noscere (^) se, et velle discere. 
Alii sunt, qui multa sciunt et multa loquuntur, et isU 
sunt audiendi, quia ex abundantia cordis os loquitur. 
Alii sunt, qui pauca sciunt et multa loquuntur, et isti 
sunt expellendi, quia omnibus C) sunt molesti. Alii sunt 
e contra qui multa sciunt et pauca loquuntur^ et isti 
sunt laudandi, honorandi et comendandi, quia tales sunt 
vere sapientes, et de talibus loquitur hic C)^ et de nu- 
mero talium fuit ipse Dantes. Ideo bene dicit : con voci soavi 
quia moderate loquuntur. — Traemmoci. Hic autor ostendit 
quomodo disposuerint (^) se ad videndum istos, dicens: 
Iraemmaci cosl da F un de' canti, idest, seorsum in par- 
tem (^), in loco aperto, luminoso et alto, ubi scilicet stant 
viri illustres, quorum facies et gioria aperte, clare e^ 
alte lucel, si che veder si potean tutU quanli, scilicet, cum 
oculo intellectuali, quasi dicat quod omnes erant bene 
cognoscibiles, et nullus eorura erat, de quo non posset (*^ 
dici et scribi multa laudabilia et memorabilia. Et subdit 
quod in prato virenti ostensi fuerunt sibi viri magnanimi, 
de ((uorum visione in se ipso autor gloriatur. Ad quod 



(') £. (lescribit gentes existentes. 
(*} £. in modo. 
('; 116, nosse se. 
Cj S. hic autor. 
(*) £. in parte. 



(') £. sapiens tardc loquutus esl. 
(*) E. eligendi. 
(') £. in omnibas. 
(*j 116, disposuemnt. 
;**) £. non possent. 



CANTUS QUAHTUS. Hil 

est notandum quod autor ideo hic immediale posl poetas 
nominat istos viros valentes, quia poela; hahuerunt pro 
materia describere facta fortium hominum et clarorum. 
Unde dicit; H sptriti jnaym, idest animae magnanimorum, 
me foi- mostrali, supple, a poetis praniiclis. Et verum 
dicil, quia Virgilius descripsit gesta Enea;, Lucanus gesta 
Cesaris, et ita de aliis multis; et ita magni, che m'esalU> 
in me stesso del vedcrli. Erat enim ad gioriam et leti- 
tiam autori (') in mente sua novisse gesta istorum pro- 
borum virorum, et etiam, ut videmus quotidie, autor 
glorificaturabaliisde!iCripsisse(') talia, mla diritio sopra 7 
txrde smalto (^). Et nota quod autor appellat herbam vi- 
ridem smaltum methaphorice. Nec videatur tibi aliena 
mothaphora, sicul multis, quoniam herba est tola viridis, 
lamen in peiie est obtusior (,h, desuper veru clarior. Ita 
et in smaito ; unde aurifices (^) solent de industria inci- 
dere inequaliter in argento, et dimitlere quasdam tachas 
ad istum fiuem. — lo vidi llic autor incipit specialiler 
nominare quosdam, et primo dicit se vidisse Electram. 
Ad quod (^) nota, lector, quud non debes mirari si autor 
pra^mittit banc unam reminam omnibus viris insignibus 
liic nominandis, i|uia ipsa fuit radi\ nobilissimae plan- 
la; ('), scilicel trojani et romani ("*) geueris ; ideo autor, 
volens commendare nobilitatem utriusque (^) gentis, incipit 
ab ista tamqnam ab autiquo principio nobilitatis. Fuit 
ejiira Electra filia Atlantis, mater Daixlani, quem ('") di- 
citur concepisse ex Jove; qui Dardanus fuit primus autur 
Trojx ; fuit autcm italicus de terra Coritbo ("), quat hodie, 
nt aliqui volunt, dicitur, Cometum. Corithum ('*) autera 



{*) IIH, auloris. 

(') 1(6, tmailo, lilosl in pralo prauiTiplo. 

(*) E. •rtiac«fi, 

r*) E. proli« et plsnta-. 

(') E. ntrjuwino gcncria. 

(") IIB e 8. Corynllio. 



('] 110, itloriUcalur descripsiiw. 

CJ E. obicuriur. 

(') S. Ad quoJ nai) dehcs mirari. 

CJ E. romani Moguinis. 
(") E. ijnn (liiiliir. 
(") IIS, Corm'liim. - E. Corinlnm. 



162 COMUNTUM INFERNl 

denominatum est a Coritho C) rege vetustissimo, marito 
dict^ Electrae. Ex quo patet, quod folsum et frivolum 
est quod quidam dicunt, scilicet^ quqd Dardanus fuit de 
civitate Fesularum, nam fuit de Coritho {\ ut scribit 
Virgilius et alii multi. Ideo bene dicit: io vidi Elettra 
con molti compagni^ quia maxima (^) multitudo descendit 
ex ista nobili radice. Unde statim se declarans nominat 
duos principes Trojanae gentis, dicens: (ra i quai conobbi 
EUor el Enea, Hector tiiius Priami, vir fortissimus quidem 
praeiio, prudens consilio, pius animo, de quo dicebat 
Priamus quod non videbatur filius hominis, sed divinus, 
ut dicit Pliilosophus. De Enea multa dicta sunt in primo 
capitulo, et sepius dicetur in multis iocis et capitulis (^). 
Hunc autor ponit parem Hectori, sicut Virgilius facit 
etiam, quia fuit fortis et pius. Cesare. Describit autor 
principem famosissimum (^) Romanaa gentis, quem descri- 
bit principaliter a duobus, a strenuitate armorum, et 
forma corporis. Fuit enim Gevsar strenuissimus armorum, 
et in rebus bellicis, et gestis militaribus ceteros anto- 
cessit. Ut enim scribit Plinius VU naturalis historiae, io 
bellis Gaesaris undecies (®) centum triginta duo milia 
hostium (^) caesa narrantur. Quantum autem hominum 
interfecerit bello civiii, noluit quod notaretur. Quinqua- 
ginta duabus vicibus in bello ordinato pugnavit, in omni- 
bus semper victor, ut dicit (^) Suetonius, praeter quam 
in paucis. Huius miranda gesta descripserunt illustres 
autores, Julius Gelsus, Titus IJvius, Suetonius, et alii 
multi, quae autor breviter perstringit Paradisi capitulo VI. 
Ergo vide quare posuit (^) Gesarera solum armatum. Ideo 
[)ene dicit: Cesare armaloi^^^ quasi dicat, quod iste sibi 

(') £. a Corinto. (') 116, Chorinto. (*} 116, magaa mttlUtiido. 

(') £. et capilulis. Cesare, Describit. (') £. fortissimum. 

(*) S. decies. C) S. bominttm cmuL, 

:*) S. Yull Suetonius. (*) S. qualiter po«uit. 

*') 116, armato con gli oceki grifagni, in oculis enim. 



CAVrUS QUARTUS. 163 

viodicat omne jus armoram. Et dicit : con gH occki grif- 
fagm, in octilis enim maxime consistit pulcritudo. Ad 
quod aotandum quod, sicut scribit Suetonius primo de 
XII Cesaribus, Cesar fuit excelsae staturae, coloris can- 
didi, habens membra rotunda, cum ore param pleno« 
oculis nigris, vigorosis, capite calvo. sanitate prospera: 
multum gessit curam cultus corporis sui. Ideo bene 
dicit: con gli occhi grifagni, idesL ad modum accipitris 
griCaigni. — Vidi CamiHa. Hic nominat mulierem nobilem 
mirabilem ^' , de qua jam multa scripsi i^^ primo capi- 
tulo. Fuit enim vii^o strenua, quae. ut scribit Vii^lius 
VI Eneidos ^^\ fuit de gente Volscorum, de civitale Pri- 
verao. Inter alios auxiliatores Turai venit ad prelium 
virgo bellatrix, quae non assuefecerat manus colo et fuso, 
lino et stuppae, sed armis, quae in velocitate vincebat 
ventos, ut non currere, sed volare videretur, ita ut omnes 
mirarentur illam euntem ^^e. Ideo merito numerat(*^ 
eam inter riros valentes. E la Panlasilea. Hic nominat 
aliam mulierem famosiorem. Ad cuius cognilionem ple- 
nam est sciendum, quod invenio quatuor r^inas Ama- 
zonum nobiles et famosas inter alias, quarum prima 
Marpesia maxime regnum ampliavit : secunda Horithya, 
tempore magni Herculis : tertia Penthasilea tempore belli 
Trojani : quarta Teleslris tempore magni Alexandri (^). 
Post Horithyam Penthasilea obtinuit regnum, quae tem- 
pore belli Trojani venit in auxilium Trojae contra Grae- 
cos, ubi mirabilia fecit strenuitate armorum. Tandem 
post multas probitates interfecta fuit a Pirro Glio Achil- 
Iis(*). Et hic nota quod autor ex omnibus reginis prae- 
dictis voluit potius hic nominare Penthasileam, quia plus 

(*) 116 e S. maUerem mirabilem. (') S. de qua supra dixi. 

(') 116, VIII, Eneydos. (*) 116, nominairerat. 

(*) 11 116 narra distesamente la storia delle Amazzoni, ma de?* easere nn* ag- 
f^nta del copista, noo troyandosi negU altri codici. 

(*) Anche qui il codice suddetto s* estende a parlare dei fatU di Pentesilea. 



164 GOMENTUM INFERNI 

famae meretur, quia pugnavit contra Graecos apud Trojam^ 
qui fuerunt olim viri fortissimi, et aliae reginae solum 
pugnaverunt contra Asianos (^) vilissimos. Et bene (*) nu- 
merat Pentbasileam inter viros, quia ipse Virgilius dicit 
de ea : Audelque viris concurrere virgo. — Da FaHra parte. 
Hic autor, nominatis duabus mulieribus^ quarum una pu- 
gnavit pro Hectore apud Trojam, altera contra Trojanos 
et Eneam in Italia, nunc nominat Latinum socerum 
Eneae in Italia, et Laviniam filiam eius, pro qua Eneas 
fecit tot prelia contra Turnum, de quibus dictum est 
plene capitulo primo. Hic ergo Latinus regnavit in par- 
tibus, ubi nunc est Roma, et fuit V (^) rex Latinorum 
post Janum, ut dicetur alibi, et primus correxit linguam 
latinam, a quo omnes vocamur (*) Latini. Dicit ergo : 
da Faltra parle vidi el re Lalino Che con Lavina sua 
figKa sedea ; iste enim conjunxit Trojanos cum Latinis (% 
ex quibus postea descenderunt Albani et Romani, nunc 
dicit de primo conditore (®) romanae libertatis, scilicet 
Bruto. Ad quod est (J) brevissime sciendum quod hic 
Brutus simul cum Spurio Lucretio patre Lucretiae et Col- 
latino marilo eius, spoliavit regno Tarquinium Superbum 
septimum et ultimum regem Romanorum, quia Sextus (^) 
filius ipsius Tarquinii stupraverat ipsam Lucretiam, cujus 
indignitatis dolore ipsa se gladio occidit in praesentia pa- 
tris, viri et ipsius Bruti, sicut latius patebit VI capitulo 
Paradisi. Dictus est autem Brutus, quia diu dissimulavit 
se fatuum et insipientem, tamquam animal brutum sine 
ratione, usque ad stuprum Lucretiae, quando vidit teinpus 



(*) £. Assirios. (*} £. £t bcne nominat Pantasilearo, et nuroerat inter. 

('} 116, unns rex. — £. quintus rex. (*) £. e 116, Tocantur. 

(') 116, Lalinis mediante yinculo fi1i« sus, quam tradidit in uxorem ipti 
^neae. De Latino et Layinia dicetur alibi ssepe. Vidi quel Bruto etc. Dicto de 
Layini^, qus fuit causa conroederandi Trojanos cum latinis, ex quibns. 

(*) 116, auctore Romanae. C) S. est sciendum. 

(*) £. Sextus Tarquini genitus stuprayerat. 



CANTLS QtiARTUS. 



165 



ulcisceniii de Tarqiiinio Superbo, qui interfecerat sibi 
fratrem eius. Et liic nota quoii autor iiotanter dicit : quel 
Bruto che cacdd Tarquim, ad dinerentiam aliorum mul- 
torum BruturuQi, qui fuerunt post istum, et priecipue 
utriusque (') Bruli, qui prodidit Ca;sareDi, quem autor 
iste f) ponit in centro Inferni in ore Luciferi. >'ota eliam 
quod autor debuisset dicere Tarquinio, sed dixit ('') Tar- 
quino, tum propler consonantiam rhithmi, unde et Vir- 
gilius sic sepe dicit propler versum, tum propter comu- 
nem usum loqueiidi, quia vulgariter et conmniter dicitur 
Tarquino. Tarquinia enim fuit olim civitas Tuscia;, in 
parte ubi est hodie caslrum nobile nomine Cornetum (*), 
(le quo paulo aiite facta est mentio, de qua Tarquiuia 
venit olim Tarquiims, qui dictus est Priscus, qui fuit 
quintus re\ Romanorum, et vocabatur proprio uomiiie 
Lucumou, sed denominatus est Tarquinius a dlcla civi- 
tate Tarquinia ; iiain venerat olim de Gra^cia, de civitate 
Coriutho. E\ prsedictis vide quare aulor ordiuale posl 
Brutum nominat Lucretiam, diceus : Lucrezia. Ista fuit 
uxor CoIIatiui prainominati, qui fueral de genere Tar- 
quiniorum, unde et ipse vocatus est Tarquinius CoIIali- 
nus, ab uppido (^) Collatia, ubi se interfecit dicta Lucretia : 
ipse etiam Brutus liiit de genere Tarquiiiiorum. Falsum 
est ergo penitus quod mulli dicunl quod Lucrelia fuil 
filia vel uvor Bruti, sicul Bruiiettus Lalinus; lianc enim (*^ 
historiam scrlbil eleganler Titus Livius libro primo ab 
urbe condiia. El nota quod autor merilo nominat istam 
inlor viros illuslres, quia, ut dicil Valerius Maximus, Lu- 
cretia per malignum errorem iiaturie sub corpore fe- 
mineo habuit aninmm virilem (^). Sed contra; quomodo 



('] iro. iiiius. 

(') 8. dicil. 

I*) E, oppido ColUlino ufa 

OniMlO! r»i.js virilit I 

Mrlilu* e*l. Llli. VI. cap. I. 



I') lie. ip»e. 

CJ 116. Corneluni juila inire de quo. 
(') S. banr aulom. 
naligno errore forlunc mutiebre corpoa 



1(36 COMENTUM INFERNI 

autor ponit Lucretiam sine pena qnad se ipsam interfecit ? 
unde Augustinus primo de Civitate Dei pulcre disputat 
contra eam et multum eam arguit ; unde dicit : si cuiu!^ 
tera, cur laudala? si pudica, cur punita? punivU enim 
alienum scelus in se ipsa. Dicendum breviter quod autor 
loquitur de Inferno moraliter, ut alias dictum est, et di- 
cetur. Post Lucretiam nobilem et pudicam dominam ro- 
manam, qase se occidit amore gloride, nominat aliam, 
qixad mortua est laudabilius amore viri, scilicet Juliam ; 
unde dicit : Julia. Haec Julia, de qua hic loquitur autor, 
fuit Qlia Julii Caesaris et uxor Pompeii, quae, ut dicit 
Valerius, stans gravida ad fenestram, visa veste viri sui 
sanguinolenta, suspicata Pompeium fore mortuum, vel 
vulneratum, subito emisit partum et spiritum. Et nota 
quod multae aliae fuerunt Juliae Romae (^), sicut Julia ani- 
mata (^) ipsius Ciesaris, et Julia soror Augusti, et Julia 
Qlia Augusti, nobilissima meretrix, et aliae multae. Post 
Juliam flliam Caesaris nominat uxorem Catonis inimicis- 
simi Caesaris et contemporaiiei ejus, dicens : MarHa. Ista, 
vivente adbuc Catone et volente (*), nupsit Augusto, vi- 
vente adhuc primo viro. Ista Martia fuit honeslissima, 
qualis (*) conveniebat viro honestissimo Catoni, de qua 
dicetur plene Purgatorii primo capitulo. Tamen forte 
autor melius posuisset Portiam flliam Catonis eiusdem, 
qwad audita morle viri sui Bruti, quaerens ferrum quo 
se occideret, nec inveniens, recurrit ad ignem, et prunas 
accensas immisit in os suum, et sic se necavit inaudito 
genere mortis. Post aliquot laudabiles romanas autor 
ultimo flectit (^) se ad mulierem romanam magnanimam 
valde, dicens : e Corniglia. Ad cuius intelligentiam (*) est 



(*) 116, romanse. (') S., 116 e £. amica. 

(*) £., 116 e S. Yolente nupsit alteri viro, scilicet Hortensio, sicut paulo post 

Livia nupsit Auguslo. (') S. qualiler. 

(') 116, reilectit. (') S. evidenliam est sciendum. 



CANTUS QUARTU8. 167 

Tciendiim quod aiitor iioii loqiiitnr liic de Cornelia uxore 
Pompeii, quamvis mullum laudala sil i'l a Lucano ; multff 
enim fuerunt Cornolia;, sed loquitur de Cornelia fllia 
roagni Scipionis AITricani, qu» fuit mater Graccorum, 
mulier quidem virilis et magnanima ; habuit [^) XII filios 
ex marito suo Sempronio Gracco, quorum duo viri auda- 
cissimi, scilicel Tiberius Graccus et Caius Graccus, prfe- 
sumpseruiit (^) per favorem plebis occupare dominium 
iirbis, et ambo e( brevl trucidati sunt cum complicibns 
suis a parte nobilium. Quo si^niQcato Corncliie, dum que- 
dam mulier diceret, liou tc miseram! respondit: nunqiiam 
me felicem negabo que Graccos genui. De ista Cornelia 
pulcra(')diccntur Paradisi capituloXV. — Esolo. Hicautor 
nominat ultimum, scilicet Saladinum, Soldanum Babilo- 
nero {^). Ad cuius iiotitiam habendam est sciendum (^^ quod 
Saladinus fuit vir alli cordis, cuius animosa virtus non 
-mlum fecil eum ex parvn liomine magnum Soldanum 
Babilonia;, sed etiam conlulit sibi magnas {') victorias 
super reges Saracenos et Cbristianos. Inter alias magni- 
Bcentias eius niiam^^) breviter percurram cum delecta- 
lione memorandam. Tempore namque Saladini fuil ordi- 
natum magniim et geiierale passagium per Federicum 
primuin qui cognomiiialus cst Harbarussa, per Ecclesiam 
Komanam, et generaliter per omnes reges el dominos 
Christianitatis ad recuperandam Terram Sanctam, quam 
ipse Saladinus occnpaveral. Quod Saladinns magnanimu8 
e.t circumspectissinnis pra^sentiens i\ proposuit videre 
[lersonaliler omnes apparalus Princi|)um Cbristianorum, 
iit caulius et facilius posset providere saluti sui status. 
Oiropositis ilaque rebus regni sui. assuinptis solummodo 



(■) S. liadelDr * Liicano 

f) ltS> qui prWfuinpwru 

<•) E. Ilabilontn. 

110. miiUls Tjctarias. 

(*] S. SalidiniM micniis prv«enii 



■ ') 116, qn* hibitit. 
i'f ffO e S. COmplia plura diccntur. 
{') S. Aii rnius intelllsentinm psl !iciencluni, 
n unam rnm delvcl.iUonF. 



168 COMENTUM INFERNl 

duobus sociis prudenlissimis^quibus maxime confidebat (^), 
flnxit se peregre proficisci in habitu mercatoris, mutatis 
nominibus sibi et sociis et familiaribus, qui fuerunt alii 
tres, ita quod fuerunt sex in societate. Saladinus ergo 
ingressus iter transivit primo in Armeniam, et (^) de Ar- 
menia in Constantinopolim, et hinc per Graeciam deve- 
nerunt in Siciliam, considerantes caute et investigantes 
de omnibus, quae parabantur a dominis illarum regio- 
num in partibus iUis ; et de Siciiia venit in Apuliam, et 
de Apulia Romam, ubi muitum sensit de intentione Papae, 
et de Roma venit in Tusciam. Deinde transiens Apenni- 
num, devenit in Lombardiam, et transiverunt per Me- 
diolanum et Papiam ; sciebat enim Saladinus, inter alias (^) 
multas Hnguas, linguam ialinam. Deinde egressus Italiam 
transcurrit Provinciam, Franciam, Hispaniam, Angliam, 
et alia regna Occidentis, quae contra eum se accinge- 
bant et armabant; et per Alemaniam retransivit per mare 
in Alexandriam piene informatus de omnibus quae habebat 
facere ad sui defonsionem. Exercitus autem maximus 
Christianorum transiens in Syriam pervenit ad civitatem 
Achon, ubi in exercitn fuit maxima infirmaria (*) et pesti- 
lentia. Residuum eorum, qui evaserant ab epidemia, fue- 
runt quasi omnes capli. Et ecce magnanimitatem Saia- 
dini. Ipse habuit consiiium cum suis quid esset agendum 
de captivis hostibus: alii dicebanl quod interficerenlur : 
aiii quod delinerentur (^) : alii quod fieret eis potestas 
redimendi (^) se. Sed Saladinus, vere magnanimus, spretis 
omnium consiliis, libere dimisit omnes, et dedit omni- 
bus {^) potestatem rebellandi et restaurandi bellum contra 
eum. Ideo bene dicit aulor : e solo in parte vidi el Sa- 



(*) S. fidebat. (>) S. deinde ConsUmUnopoUm. 

(*) S. alias linguas, linguam latinam. (') E. infirmitas. 

[*) 116, detinerenlur carcerati. f*) £. redeundl se. 
C) E., 116 e S. eis. 



CANTIIS QlIARTllS. Ifi9 

ladino. Et signanter ponit ipsuni soluni, tum quia iste 
solus inter Saracenos potissime videtur dignuB(') fama; 
omnibus enim Saracenis videtur eripuisse virtutem, sicul 
Jeroninuis omnem virlutem sclavorum, cum ex Sara- 
cenis pauci habeantur (^) famosi; tum quia fuit singula- 
rissimus in virtute temporibus suis. 

Poi clte 'nalzni. Ista est VI ef ullima particula, in qua 
autor numtnat viros claros sapientia', scilicel phtlosophos, 
et primo principeni pliilosophorum Arislotilem. A<i quod 
notandum quani (^) mirabilitcr et hreviter autor lauda- 
verit virum islum nunquam salis laudatum ; nam ne in 
laudalissimi hominis laude deticiat, unico verbo com~ 
prehendil laudes omnium laudatorum; quia si est(*) ma- 
gister omnium sapientum merenlium laudem, quam [") 
ergo laudem maiorem potuit autor sibi dare? Certe non 
video. Dicit crgo ; Vidi 7 maeslro di color che sanno, 
idest, Aristotelem, qui esl principalis magister omnium 
scieDtium aliquid. Unde nota, leclor, quod Aristoteles esl 
magister medicorum per physicam, magister theologo- 
nim per metaphysicam, magister(^) legistarum per po- 
liticam, magister nioralium per ethycam, magister poe- 
tarum per poetriam, magister oratorum per rhetoricam. 
Ergo bene magister optimus omnium magistrorum. Seder 
tra filosofica famiylia, idest, inter philosophos omnes fa- 
miliares suos, tamquam magtms [^) pater familias omnas 
pascens, omnes docens, omnium errores eorrigens. Ipse 
enim impugnat ("^ omnes opiniones erroneas et falsas 
omnium aliorum, ponens deinde suam tamquam veram. 
Tamen ipse, tamquam providentissimus ("), in omnibus 



('} tlS, diGtiltilniui. 

l^ S. quod. 

!') IIS, quitn lauilcin miiorem. — S. quai 

f') tl(i, migtatcr poeUrum clr. ("1 

C| tlS, improhat el impugnat opinionc^. 

t*) K. e lle, pnnIeDlissimu*. 



') tlS, pauri sIdI. 
') IIG, si AriilDlclGS C9l migistcr. 
ergu roaiorem potuit. 



170 



COMENTUM INFERNI 



dictis suis fere usus est hac cauteia, quod locutus est 
obscure et ambigue, ita quod eius dicta possunt trabi, 
imo trahuntur quotidie ad plures et diversas sententias. 
Et dicit : poi che inalzai un poco piu le ciglia, idest, 
postquam magis erexi ocuios intellectuales ad altiorem 
gradum, quia scilicet isti sapientes sunt maiores C) di- 
gnitatis et laudis, quam superiores. Unde nota quod 
Aristoteles et Plato (*) merentur maiorem laudem, quam 
Caesar vel Scipio, quia isti exercuerunt corpus, sed illi 
animum, per quem quidem animum maxime assimila- 
mur(^) Deo. Homo enim, ut dicit ipse Aristoteles, est 
maximi intellectus, et ratio et felicitas consistit potius 
in virtute speculativa, quam activa, ut dicit ipse Aristo- 
teles IX (^) Ethicorum. Et subdit honorem exhibitum 
ipsi Aristoteli in testimonium virtutis eius, dicens : TuUi 
lo miran tuUi onor li fanno ; et merito. Quivi. Hic autor 
nominat duos philosophos proximiores Aristoteli, unum 
a sinistris scilicet Socratem, alium a dextris scilicet Pla- 
tonem. Socrates fuit magisler Platonis, qui totam philo- 
sophiam conatus est reducere ad mores, ut dicunt Va- 
lerius, Augustiniis, et (^) multi ; unde dixit Socrates quod 
virtus et scientia erant (^) idem. Fuit enim homo maximae 
bonitatis, inauditas patientiae et constantia^. Plato magister 
Aristotelis, homo maxima^ sapientiac, sed maioris eloquen- 
tiae, fuit vir divinus ; unde eius dicta multum consonant 
fidei christiana^, nt sepe dicit Augustinus in suo de ci- 
vitate Dei. Fuit philosophus et poeta, tamen a juventute 
fuit palestrita, cursor et cantor, ut scribit Apuleius. Et 
hic nota quod autor merito ponit istos tres praecipuos 
philosophos simul, quia Aristoteles physicus, Plato me- 
thaphysicus, Socrates ethicus: Aristoteles tamen, sicut 



(') 116 c S. maioris di$rnitalis. 
(*) E., 116 o S. assimilanlur. 
(*) S. et alii mulU. 



(*) S. Unde Arisloleles et Plato. 
(*) £. quinlo Elhicorum. 
(') 116, sunt. 



CANTUS QUARTUS- 171 

Caesar, omDia fuiL Ideo dicit: 0"*« vidT io Socraie e Pla- 
UmCy che 'nanzi agli allri piu presso U slanno. — Democrito. 
Uic autor nomioat alium philosophum grecum, quem 
describit a siogulari opioione falsa, quam Philosophus 
impugna! primo Physicorum. Ad intelligentiam aulem 
huius opinionis plenam est notandum, quod Aristoteles 
primo C' Physicorum et primo de Generatione scribit. 
quod e.\ antiquis philosophis quidam posuerunt plura 
principia rerum naturalium, quidam unum tantum. El 
ponentium unum alii posuerunt aquam, ut Tales (^): alii 
ignem, ut Heraclitus : alii aerem, ut D} ogenes. Ponentium 
autem plura, alii dixerunt ipsa esse inGnita v^") ; alii po- 
nebant duo, sicut Parmenides ignem et terram : alii tria, 
scilicet ignem, aerem et aquam: alii quatuor, sicut Em- 
pedocles, qui ponebat quatuor elementa, et addebat alia 
duo, scilicet litem et amicitiam. Eorum vero qui posue- 
runt infinila, alii diversa genere, ut Anaxagoras ; alii 
eadem genere, ut Democritus et Leucippus, qui pone- 
bant corpora minima, quae athomos vocabant. Dicebat 
ergo Democritus esse infinita corpora indivisibilia (*), dif- 
ferentia Oguris, situ, ordine; et ponebat mundum esse 
factum a casu e\ talibus corporibus minimis, quasi se- 
minibus omnium qua^ generabantur (^), ita quod ex eis 
primo (^) facta sunt quatuor elementa; et spatium, in 
quo mundus est, dicebat esse vacuum et infinitum, quia 
unumquodque componitur e\ his, in quae resolvitur. Ad 
propositum ergo dicit autor : Detnocrito che 7 mondo a 
caso pone. lluius opinionis fuit etiam Epicurus. Et hic 
nota quod iste Democritus fuit magnus naturalis, et homo 
magnae speculationis, qui sibi oculos eruit ut videret 



(*) £. priroo Ethicorum. (*) £. Thales philosophus : alii. 

(') 116, inflniia: alii finila. £t ponentium finita, alii ponebant duo. 

(') 8. indivisibilia el divisibilia. (*) 116, generantur. 

(') 8. primo facta sunl eiementa. ^ £. postea facla sunt qoatoor elementa. 



172 COMENTUM INFERNl 

verum, et veri bostem populum non videret. Unde Tul- 
lius lib. Tusculanarum quaestionum scribit : Democritus 
oculis perdUis non poleral discernere alba el nigra, sed 
bona et mala, cequa, iniqua, honesla, turpia ('), parva et 
magna discemere poteral. — Diogene. Nominat alium phi- 
losopbum grecum. Iste reputaretur (*) bodie quidam 
sanctus, nam contempsit omnino mundum, amavit mira- 
biliter pauperlatem, sobrielatem, temperantiam, damnans 
omnia superflua et mollia ; volebat enim celum pro suo 
tectO; dolium pro domo, baculum pro equo, manum pro 
cuppa ; et multa similia dici possent de homine isto satis 
extraneo (^). Fuit valde rigidus, unde vocatus est Cinicus, 
idest caninus, quia mordaciter et publice latrabat et ar- 
guebat homines a viciis eorum. Fuit etiam alius Dyo- 
genes (*) Babilonicus. Dyogenes gr«ce, latine dicitur diis 
geniluSy sicut sepissime scribit (^) Homerus. — Anaxagora. 
Hic nota, lector, quod hic est diligenter, insistendum, 
quia videtur quod autor melius dixisset Pitagora quam 
Anaxagora. Nam, sicut scribit Augustinus VII de Civitate 
Dei circa principium, et ut alii multi dicunt, duplex fuit 
genus philosophorum, unum grecum, aliud ilalicum. 
Grecum habuit principium a Talete, de quo hic dicitur ; 
italicum vero habuit principium a Pithagora, qui tamen 
fuit grecus de insula Samo, sed venit in Italiam, scilicet 
in Calabriam, quae olim magna Grecia vocabatur, et fecit 
studium suum in (®) Crotonia civitate tunc temporis flo- 
rentissima. Iste primus reperit C) nomen philosophi, nam 
cum prius vocarentur sapientes, Pithagoras interroga- 
tus (®) quis ipse esset, respondit : sum philosophus ; quod 
idem est quod amator sapientiae. Yisum enim fuit viro 

(') 116, lurpia, utilta, inutilia, parva ctc. 

;') £. repulalur. (*) 116, exlranea. 

(*) 116, Djogenes, qui diclus est Djogenes Babilonicus. 

(») 116, ponit. (•) E. in Troja. f) E. reperiit. 

'*) E. interrogatus est quisnam esset ? respondit. 



CANTUS QUABTUS. 



I7;j 



sapienti nimis arrogans vocare (') se sapienlein. Ergo ad 
proposilum, si Pilliagoras (*) fuil princeps philosopliorum 
italicorum, et Thales grecorum, recte Pilhagoras ponitur 
juxta Thatetem ; et forle autor scripsit Pitkagora. s&i 
litera eorrupta e^t ; quod tamen non audeo dicere, quiii 
sic inveiiio (^) in omnibus texUbus. Fuit tamen Anaxa- 
gora.s magnus pliilosophus, cuius opiniones sepe impugnat 
Philosophus. Dicit ergo : Anassagora e Tale. Hic Thales 
fuit de Miloto civitate, iinde vocatus est 3Iilesius, de (jmi 
referl Philosophus libro Politicorum qualiter per astrolo- 
giam, cuius eral peritissimus, ditatus semei e\ oUvis 
ostendit quam facile sit philosopho ditari. Empedocle. Hic 
autor breviter colligit tres alios philosophos, et prinio no- 
minat Empedoclem. Iste fuit Siculus, cuius opiniones sepe 
Philosophus impugnat, de cuius principali opinione dicelur 
infra capitulo XII. Fuit etiara poeta, ul scribit Horatius 
in fine sua? poetriae, qui volens inquirere causas incendii 
montis Ftna; ardenti.s, cecidit in ignem et mortuus esl 
ibi ; undo Horatius irridens eum dicit quod ipsc frigidus 
saltavitin ardentem Ktuam. Eamdem mortem fecil postea 
Plinius Veronensis simili (*) de causa. HeracKto. Isle {''* 
appellatur tenebrosus, quia scripsit multum obscure(''i; 
unde Philosophus III Retboricorum C) dicit quod est la- 
boriosum punctare dicta (^) lleracliti, quia non esl ma- 
nifestum si vocabuluni debet trabi ad id quod est prius, 
an, ad id quod est posterius, sicut in principio unius 
sui Libri dicit : Sermonis imporluni semper imperspicaees 
humities fiiinl. — E Zenone. Isle Zeno, sicut scribit Valo- 
rius libro III, capitulo Ul, vir niagnae scientix et olo- 



(•) g. dicern. 

Cl ItU, si Pitba^Euru ponilurjutU ThaleleDi. 

(*} 116 e S. ln>cnio qiiasl in omnibui. 

['] IIB, cadem dc cini*. Ci -S. Dlc, 

(*) S. quiR mtillum oWurc lovutus c 



^ E. Ethico 



[■) 110, «rripla Qericlili. 



174 COMENTUM INFERNI 

quentide promptissimus persuasor virtutis (^), cum pos^et 
io secura libertate vivere in patria sua (*) Melia in Gre- 
cia, transivit in Siciliam, et venit Agrigentum civitatem, 
ubi regnabat Phalaris tirannus crudelissimus, conGdens 
virtute et iingua posse removere Phalarim ab impietate 
sua ; sed cum nihil proficeret, incitavit juvenes nobilis* 
simos civitatis ad liberandam patriam. Quod cum per- 
venisset ad aures Phalaris, convocato populo in forum, 
coepit facere ipsum torqueri vario genere penarum, que- 
rens quos (^) haberet complices conjurationis ; sed Zeno 
nullum nominavit, imo amicos fidelissimos tiranni ac- 
cusavit, et suspectos fecit, et positus inter tormenta ex- 
probrabat Agrigentinis vilitatem et timiditatem. E% quo 
animi civium concitati irruerunt in Phalarim cum furore, 
et ipsum cum lapidibus mactaverunt; et sic, ut dicit 
Yalerius, non vox humilis, non plantus miserabilis unius 
seniculi positi in tortura, sed fortis exhortatio mutavit 
animum et fortunam totius unius civilatis (^). Alius Zeno 
philosophus fuit, qui dum torqueretur ab alio tyranno^ 
qui dictus est Learcus, cuius mortem ipse procuraverat, 
usus magna astutia finxit se velle dicere verbum se- 
crete (^) in aure illi (^), propter quod depositus a tortura, 
observata opportunilate, apprehendit auriculam tiranni 
cum dentibus, nec dimisit donec ipse privatus est vita, 
et Learcus parte corporis ; nam ipse aurem detruncavit, 
et ipse a famulis truncatus est (^). E vidL Hic autor no- 
minat duos praecipuos, unum phisicum, alterum poetam, 
et primo Dyascoridem, quem describit specialiter a ma- 
teria, de qua scripsit (^). Ad quod sciendum, quod iste 



(*) E. ▼erilalis. (*} £. patria sua, Cityo in Grecia. (*) 116, qnot. 

(^) II testo: senis ergo unius eculeo imposili non supplex yox, nec misera- 
bilis eiulalus, sed fortis cohortatio tolius urbis animum fortunamque nuitaTit. 
(*) 116 e 8. secreluro. (') £. in «ure eius. 

C) Vedi Valcrio Massimo, lib. Hl, cap. III. 
(*) S. pertracUvil. 



CANTU3 yLAUTUS. 175 

Dyascorides fuil aotiquus phisicus (') et magnus iiiedicus, 
qui, sicul Ipse scribit iii Pruticiiiiu litiri sui }tost Juven- 
luteni suam ad liabendam cognitionem rcrum circumi- 
vil i') multarum regionuin terras militarem vitam exer- 
Ctiudo \,\ et sic omnes provincias girandu didicit; et post 
compieta stipendia studiose et diligenter laboravit osten- 
deret*) virtutes, naturas, et potestates lierbarum, arbo- 
rum, aromatum, lapidum, et multaruiu rerum. Dicit ergo: 
e vidi el bono accoylilor del qiiale, idest, bonum collectorem 
rerum. Unde nota quod, il ({uale, non {^) est bic nomeii rela- 
tivum, sed debet eipoiii ilel quale, idcsl, de qualitatibus, 
quia scilicet in prfcdicto libro suo collegit qualitates et pro- 
prielales lierbarum et specierum, quem postea seeulus 
est Serapio et Galienus. E t-idi Orfeo. Orpiieus fuil magnus 
poeta theologus, de quo facit nienlionem Philosophus 
prinio de anima, cuius fabulani famosam scribil Virgilius 
quarto Georgicoruni, et Ovidius in Maiori, et Boelius 
in III \^) et alii multi. Iste igitur Orpbeus fingitur suu 
suavissimo cantu placasse feras, rirmasse flumina, mo- 
visse montes; et dicunt aliqui, sicut Fulgentius: qui 
Orpheus fuit magnus nmsicus, et quod in hoc dguratur 
\irtus musicje, qua^ naluraliter omnes oblectat (^). Sed 
quidquid dlcatur, Orpheus fuit poeta eloquenlissimus, et 
fecit librum de Sacris Libcralibus, quem interduni allegat 
Macrubius in libro Suturnalium; uiide per suavem can- 
tum debet intelligl dulcis eluquentia, qua placabal umiie 
genus feraruni, sicut homines qui sunt lcones •^) per altam 
superbiam, lupi per violentam rapacitatem, tigres ^) per 
inliumanam orudelitatem, sues^^^^perobscenam libidinem; 

[') 116, philMophui. Ci E, rircuil. 

(*) E. asleodeni tem tlrlulcj cl poleiilj» 
(') S. noii Blat hic relalive, *ei,. {') S. iii Ilne lcrlii. 

Ct t IS, ublectit Mcunduni PhiliMOphum VUI. PolltlForum uhi dlcll : 
Mtuaui haminibta «m lUltclubiliaimnm canlare. Qiilequld dicalur etc. 
{'\ E. telul Iponei |icr gllum »ii|ierliiaiii el vcliil hi|ii, 
(*) E. el ticul ligre». i"j IL el him. 



176 GOMENTUM INFERNl 

firmabat flumina, idest vagos {% instabiles; movebat 
montes, idest duros et inflexibiies, et ita de multis. Iste 
Orpheus babuit uxorem sibi carissimam nomine Euri- 
dicem, quae cum discurreret per (*) flumina et prata, qui- 
dam pastor nomine Arisleus ex amore insecutus est eam. 
IUa fugiens, morsu serpentis, qui latebat in herba, mortua 
est {% et tracta ad Inferos. Orpheus inconsolabiliter do- 
lens et moerens descendit ad Inferna, et ibi placavit omnia 
monstra Inferni, ita quod recuperavit uxorem, sed cum 
pacto ut non retrospiceret sibi a tergo donec (*) non esset 
extra Infernum ; sed amor, qui vincit omnia, compulit 
ipsum retro flectere se (^) in extremo exitu Inferni, et 
statim perdidit uxorem irrecuperabiliter. Allegorice Or- 
pheus est vir summe sapiens et eloquens. Euridice, sibi 
dilectissima, est anima eius rationalis, quam summe amat 
usque ad mortem, Aristeus pastor est virtus, quae na- 
turaliter sequitur animam, sed illa fugiens per prata et 
flumina, idest delectamina (^), mordetur a serpente, idest 
fallacia mundi, et sic moritur moraliter et descendit ad 
Infernum, idest ad statum viciorum. Sed Orpheus vadil 
ad Infernum pro recuperatione animae suse, sicut simi- 
liter Dantes ivit, et placavit omnia monstra Inferni, quia 
didicit vincere et fugare C) omnia vicia, et suppllcia vicio- 
rum, Sed Dantes, numquam respexit (®) a lergo, quia 
nunquam redivit ad vicia more canis {% sed Orpheus, quia 
non servavit legem datam, perdidit omnino C^) animam 
suam, el sic fuit error novissimus pejor priore. Ideo fecit 
miserabilem flnem, quia postea mulieres de Tracia, unde 



(') S. homioes Yagos. {*) E. per prala, quidam. 

('} 116, subilo morlua esl. (*) E. donec esset. 

{') 116, refleclere se. 

(') £. per prata, idest delectamina. — 116, delectamina yana, mordetnr. 
C) 116, fugere. (•) S. retrospexit. 

(*) E. canis ad Yomitum redeuntis; sed. 
(**) S. omnino uxorem idest animam. 



CANTtS QUARTLS. 177 

fuil ipse Orplieus, lotura dilaiiiavcruiil (') eum crudeliter, 
el membra dejecerunl m Ebrum ilumen Tracia;, cuius 
morienlis liiigua frigida vocabat Euridicem suam, sed 
tarde. Posl Orpheum debet sequi Linus in ordine; nani, 
sicut scribit Augustinus XVII de Civitate Dei, Orpheus, 
Linus, et Museus fuerunt primi poeto; tbeologi. Linus 
enim propter eius excellentiam dicitur a Virgilio filius 
Apollinis, qui Apollo est Deus sapientife, Deus poelarum. 
Et advcrle quod aiiqui textus babeat Alano, sed hoc ex 
ignoranlia dictum est; nam Alanus non meruit reponi 
iii numero istorum, iicc locari juxta Tullium, quamvis 
sit commentator modernus RbetoricfD novaj Tullii. riiUio. 
Hic autor ponit simul duos lalinos philosophos eloquen- 
tissimos ('). Tullius fuit '^) de Arpino, parvula civitate 
Campania; [*), fllius cuiusdam fabri, tamen virtule, scien- 
tia, et eloquentia sua factus est civis romanus, Senator 
et Coiisul, qui summo labore, consilio ("), et ingenio Ro- 
mam pra-servavit a peslifera conjuratione Catilin», et 
ipsam e\ornavit doctrina literarum, moribus, et eloquen- 
tia. Fuit enim princeps tolius latina; eloquentioe sine pari, 
unde Seiieca ; par eloquium imperio romaiio ; quod te- 
slantur omnes excellentissimi. Unde Augustinus de Civi- 
tate Dei : uiuis ex numcro doctissimorum atquc omntum 
eloguftitissimiis Marciis Tutlius Cicero. Hic Tullius fuil 
proscriptus ab Antonio, et interfeclus in gratiam eius 
a quodam ingratissimo, queni sua lingua liberaverat a 
morle. Huius morlem indignissimam dolel Augustinus in 
suo dc Civilate Dei, et Valerius Ma\imus cum maximo 
dolore dicit : </ui digne (leal mortetn Ciceronis altus Cicero 



(') 116 c S. (liliccravcrunl cruilclilGr el cius mcmbra. — E. diliccratctuui 
crudcliicr ci tnenibra deicccriinl. 

(') S, ponil timul duns laiiriDi cluiiuoDtiMiinos. — 110, duo9 philosaplio) 
iDordistimos, claijacnlii^imot. Tutlii». 

(*) E. Tunia.i ijui ruil. (>l 110 r ». ApuIIc. 

(>] S. c<in«illo, tludiu, cl iRgcoio. 



178 GOUEIfTUM INFEMn 

fiofi extat C) : quasi dicat, quod esset opus alio Cicerone 
eh>quentissiino ad deplorandum juste inortem (^ cjus. 
Multas (') et magnas laudes facit de Cicerone Piinius VU 
naturalis historiae, ubi dicit : Tu Antonium proscripsisti, etc* 
quas omitto gratia brevitatis. Et vide quod autor merito 
praefert Tullium Senecae, quia Tullius fuit prior tempore 
et scientia ; nam, teste Jeronimo, si Tullius non fuisset, 
Seneca non esset; et inde(^) multum miror de quibusdam^ 
qui Yolunt praeponere Senecam TuUio; sed credo quod 
non. bene et plene viderunt omnia dicta Tullii, quae sunt 
magis sparsa, ubi dicta Senecae sunt magis collecta et 
cumulata simul. — E Seneca. Hic nominat alium socium^ 
quem describit a singulari doctrina, in qua maxime 
excelluit, scilicet a scientia morali ; unde dicit per excel- 
lentiam, e Seneca morale.Xd quod facit quod scribit Plu- 
tarcus pbilosophus, magister Trajani imperatoris, qui 
scribit in suo libro, qui graece Parallila (^) appellatur, 
latipe vero, Comparationes, quod Graecia nullum habuit 
parem Senecae in moralibus. Sed credo quod Plutarcus 
Toluit complacere Trajano, quia Seneca fuerat hyspanus 
cordubensis, et Trajanus etiam traxerat originem ab 
Hispania olim ; nam Aristoteles fuit (^) major moralis, et 
iiaturalis, quam Seneca. Nam C) Seneca non fuit tam 
bohus naturalis, sicut moralis {\ ut patet ex libro ejus, 
qni intitulatur De imluralibus qucesHombus ; unde Albertus 
magnus naturalis sepe reprobat eius opiniones. Non cu- 
ravit sibi multum de eloquentia, ut scribit Quintilianus 
Orator egregius IX, De instilutione oratoria, cum tamen 



(*) II testo: qui talem Gceronis casum satis digne deplorare possit, aliua 
Clcero non exlat. 

(') S. deplorandum eius morlem. (*) £. Haltas lnsaper et. 

(*) 116 e S. Unde mullum. (•) Gr. napilM.x. 

(*) 116, rueral maior moralis.^ E. malor moralls» ot patet ex Ubro eKn efo. 

C) S. quia Sentfca. 

(*) S. tam l>onus naturalis, quam bonut moralii, at paiet. 



CANTIJ8 QUARTUS. 17!» 

alias summe commendaverit ipsiim. Sed dicil PoUcralus(') 
quod Seneca fuit tanto melior Quintiliano sapienlia, quanto 
Quintilianus fuit nielior Seneca eloquentia. tiaiic diOeren- 
liani facit Augustinus de Civitate Dei inter Varronem et 
Ciceronem. Sed hic oriiur dubiiatio quare autor posuerit 
Senecam inter damnatos, cuni lamen Jeronimus ponat 
ipsum [*) libro virorum illustrium? Dicendum quod autor 
prudenter et caute fecit, quia videns repugnantiam opi- 
nionum posuit ipsum medium nec inter punitos nec inter 
bealos, Unde et niodernus poela Petrarclia dicit se igno- 
rare an Seneca sit salvus ; Seneca siquidem (■') videtur 
aliter vixisse, aliter scripsisse. Undc Augustinus de Civi- 
tate Dei, loquens de Seneca, dicit : Ulaslris populi i-omani 
Senalor, qiiod ayebat aryuebat, quod culebat reprehmdebat, 
quod culpabat, adorabat. Quamvis etiam Scneca toliens 
et tantum commendaverit paupertatem, tamen semper 
fuil ditissiinus cum Ncrong pessimo hominum, cui voluit 
renunciare et assignare niaximas divitias suas, quando {'') 
non poluit. Tandem Nero fecit sibi denunciari [^) quod 
eligeret sibi mortcm, quia Seneca sciverat de conjura- 
tione Pisoniana facta contra Neronem, unde ille intravit 
balneum cum (lebolomia (*) etc, proul ba« patent(') 
apud Cornelium Tacilum. Sed ccrle quicquid dicatur 
de bomine isto, laudabilissimus (^) milii videtur, quia 
moralissimus, sludiosissimusi^). Vel potest dici quod autor 
dicit signanter Seneca tnorale, ad diirerenliam Senecs 



I illuslrium, 



(') Di qneilo MTlllDre *i'ill pag. 83. noli t. 

(') S. ipsnm inler salralo» libro elc. — E, i|Wuin, libTo t 
tnler boIoiiT Oici>iidura elc. 

(') tl6, (iquiJetD in aliquibus videlur. ('} lle, qun iiun piiluil. 

(') E. ili>nunliarc. 

(") Phlcboloniia : Jsl gr. f). s ^ir-iiti-i. vals pmpriamfnlt remrum inri«io. Do- 
vrebbt dtre jihlcholoino, Tcnatum inciwre, o mondu U baao lal. pblcbolumirio. 

C) S. Ucc omnia palenl. (*} K. Inudilijsimiia. 

(') S. morallttimu!, «lujioiiiiimus, nicmoriosissiinua. — E. BludioiiHimii», 
tneiiiorabiliuimui. 




180 COMENTUM INFERNl 

poetae, qui scripsit tragedias. Seneca autem C) tragediV 
rum aulor, fuit alius de stirpe eius, sicut potest probari 
ratione et autoritate. Ratione, quia Seneca in ea trage- 
dia, quad intitulatur Oclavia, praedicit mortem Neronis, 
qiiod facere non potuit C) nisi fuisset propheta. Autori- 
tate, quia Sidonius in quodam suo libro metrico (^) dicit 
expresse quod duo fuerunt Senecae, quorum alter morum 
censor, alter tragediarum autor. Alias multas autoritates 
et rationes ad pra^sens omitto, de quibus aiibi dicam. — 
Euclide. Hic nominat alios duos simul, quorum unus, sci- 
licet Euclides, fuit inventor geometria^: alter, scilicel 
Plholomdeus, fuit inventor astrologiae. Euclides igitur 
claruit Athenis, tempore Platonis, de quo dicit Valerius 
quod lapicidae, fabricaturi aram Minervae, consuluerunt 
Platonem, sed Plato remlsit eos ad Euclidem tamquam 
ad magnum magistrum suae artis (*). E Tolomeo. Tolo- 
meus sicut dicit translator Almagesti in Prologo, fuit vir 
in scientia artium valde potens, excellentior aliis, in duabus 
artibus subtilis, sciiicet Geometria et Astrologia, et fecit 
libros multos (^). Fuil autem natus et educatus in Alexan- 
dria terra Egipti, et ibi consideravit cursus siderum cum 
instrumentis, tempore Adriani regis, et fecit suum opus 
in Rhodo, et non fuit Tolomeus iste unus regum Tolo- 
meorum (^), sicut aliqui extimant, sed nomen eius fuit 
Tolomeus. Tolomeus fuit in statura mediocris, colore 
albus, in incessus C) largus, habens pedes subtiles, in 
maxilla dextra habens signum rubeum, barba ejus erat 
spissa e! nigra, dentes anteriores habebat discopertos a 



(') £., 116 c S. Scneca cnim. {*) 116, non poluisset. 

(*} 116, Sidonius in Libro £pis(olarum. 

C) II testo: qui (Plalo) conductores sacr» arcis de modo et forma eius so- 
cum scrmonem conferre conatosad Euclidem geometram irejussitscienlisseius 
cedcns, imo profc^sioni. IJb. Vtll, cap. XU. 

(') S. libros mullos in Astrologia. (*) £. Tolomcorum ^gypti, sicut. 

C) 116 c S. in inccssu. 



CANTUS QUARTUS. 181 

glngivls et raros, os parvum. Erat bonae loquelae et dulcis, 
forlis ira^, et tarde sedabatur, multum spatiabatur et 
equitabat, parum comedebat, multum jeiunabat ('), redo- 
le.item habens anelitum, et indumenta nltida. Mortuus 
est Tolomeus anno vltae suae LXXVIII. — Ipocras. Hic autor 
nominat tres excellentissimos medicos, quorum primus 
princeps medlcorum fuit Ipocras, vir magnae scientia^, et 
maximae sobrletatis et continentia), pauca tamen scripsit. 
Fuit de Insula Choo 0, et floruit tempore Artaxersis regis 
Persarum. — Atncenna. Iste fuit per multa secula post Ga- 
lienum, tamen praefertur sibi merito. Fuit enim Avicenna 
unlversaliter excellens in omni parte medicina^ et col- 
legit artiflcialiter omnia dicta Galieni^ et redegit ad ordi- 
nem et brevitatem. Fuit enim Galienus dilTusissimus^ et 
multa volumina fecit, in quibus multa superflua dixit. 
Unde ipse Avicenna dicit^ quod Galienus multa scivit de 
ramls medicina^, pauca vero de radicibus. Fuit autem 
Gilienus de Pergamo civitate, et floruit tempore Anto- 
nini Pii, sicut ipse scrlbit (^). Avicenna fuit Glius regis 
Hispania), vir magna^ virtutis et scientiae, emulus Aver- 
rois. — Averrois. Hic ultlmo autor, post philosophos et 
meciicos, nominat singulariter, et per se magnum philo- 
sophum et medicum, scillcet Averroim, quem describit 
ab eius maxima excellentia ; iste enim dicitur fuisse alter 
Aristoteles. Fult tamen superbissimus omnium philosopho- 
rum, conatus semper damnare (^) dicta Avicennae. Fuit 
enim conterraneus eius, quia ambo fuerunt de Cor- 
duba civitate Hlspaniae, de qua etiam fuerunt Seneca et 
Lucanus, ut paulo ante supra (^) dictum est. Felix ergo 
civitas (^), quae tales alumnos genuit. Damnavit etiam (;) 



('} 116, panim comedebal, et Jejunabat. 

(') E. Chio. S. ut ipse dicil. 

(*) S. rcprobare. (') 110» paulo supra. 

(*) 116, lalis civitas. V) £• etiam ipse Aferrojt omnem. 



182 CdMENTUM INFERlfl 

omnem sectam fidei, caias contrarium fecit Avicenna, 
qui dicit quod unusquisque debet colere fidem suam. 
Sed hic statim obicitur: quomodo autor posuit istum 
sine pena, qui tam impudenter et impie blasfemat Chri- 
stum C) dicens, quod tres fuerunt baratores (*) mundi^ 
scilicet Ghristus, Moyses, et Macomettus, quorum Christus^ 
quia juvenis et ignarus, crucifixus fuit? Dicendum bre* 
viter quod autor ioquitur hic de Inferno morali, sicut 
et in ceteris viris illustribus qui ponuntur hic. Yult enim 
per hoc o^tendere quod in isto nostro Inferno viventium 
isti gaudent privilegio honoris^ laudis^ et summae comen- 
dationis inter alios. Et dicit notanter : che 7 gran comento 
feo, ad diflerentiam Themistii (^)^ qui fuit primus comen- 
lator Aristotelis (*). Fecit etiam Averrois Librum in me- 
dicina^ qui dicitur Colligeth, in quo est multa subtilitas 
et magna difficultas. — /o. Hic autor se excusat quod non 
potest plures nominare propter longum thema, quod as- 
sumpsit describendum. Unde dicit: lo non posso ritrar 
di tuUi a pieno ; nam de rei veritate multos dimisit poe- 
tas, philosophos, et viros illustres, imo paucissimos no- 
minavit. Et assignat (^) causam dicens : pero che d me 
caccia il lungo tema, idest magna materia, che molle volle 
U dir vien meno al fatlOy quia sepe plus est in facto quam 
possit explicari dicto vel scripto, quando homo jam men- 
suravit materiam certam et limitatam, quia non potest 
aliquando dilatare materiam pulcram vel magnam, sicut 
autor sepe ostendit in isto suo poemate. — Lasesta. Hic 
finaliter autor finit Capitulum istud, in quo tam multa 
et copiose (®) dixit, et finit societatem contractam cum 



C) £. prstiosissimam Sal?a(orem nosiram Dominam Jesum Chrislum. 

(*) S. baraUtores. (') 110, Alcxandri. — S. Chcmisii. 

(*) 116. Arislolelis, et uterque nimis enormiter erravil, quia Alexandcr dixit 
qnod intcllecius non differt a sensu, Averrois Tero dixil quod unus erai inlel- 
lecius numero in omnibas. Fecit etiam eic. 

f) 116, asserit. (•) 116, et Um copiosa.— S. ct copiosa. 



CANTUS QUlRTli& 183 

inis poetis, quia iUi quatuor, sciiicet, Homerus, Horatius, 
Ovidius, et Lucanus, redierunt ad iocum suum floridum, 
virentem et luminosum, et ipse Dantes cum Yirgilio pei^ 
venerunt ad secundum circulum Inferni. Unde dicit : la 
sesla compagnia, sciiicet numerum C) sex poetarum, si 
scema in dui, idest diminuitur (*) in duos, scilicet Virgi- 
lium et Dantem; e'l savio duca, scilicet, Virgilius, me 
mena per altra via, scilicet diversam et contrariam prae- 
dictae. Ideo dicit : nelF aria che trema, idest, in secundum 
circulum, ubi tremit aer propter repugnantiam ventorum, 
ut patebit in sequenti capitulo. Vel secundum aliam lite- 
ram, ne Faura; est tamen eadem sententia. Et dicit: 
fuor de la quela, idest extra aerem vel auram quietam 
praedicti circuli, ubi non est motus nec pena, e vegno in 
parte, ove non ee che luca, quia scilicet dimittebant locum 
lucis et claritatis, et veniebant ad locum tenebrae et 
obscuritatis. 



n 116, numeniiii nostrorum tex. — 8. numenim quod eramus sex poetamm. 
(') S. dimilUtur in duos. 



181 GOMENTUM INFERNI 



CANTUS QUINTUS, in guo tractat de secundo circido uln ptA- 
niuntur luxuriosi a vento infcmali percussi et deducti^ ubi 
mminat Paris de Troya et Tristanum et nndtos alios; in fine 
nominat dominam Frandscam et Paulum de Bavenna. 



c. 



ost discesi del cerchio primaio. Postquam in supe- 
riori C) capitulo autor noster tractavit de primo circulo In- 
ferni, in quo ponuntur (^ pueri innocentes et viri illustres, 
nunc consequenter (^) in isto quinto capitulo describit se- 
cundum circulum Inferni, in quo tractatur (^) de luxuriae 
vicio, et luxuriosorum supplicio. Et potest dividi istud 
capitulum in quinque partes generales, in quarum prima 
tractat de introitu istius secundi circuli et de judice qui 
reperilur in ipso introitu. In secunda tractat in generali 
de pena luxuriosorum, ibi : Or incomindan. In tertia 
tractat in speciali de quibusdam anliquis, qui labora- 
verunt isto morbo (^), ibi : E come i grui. In quarta 
tractat de quibusdam modernis, ibi : Poscia cK i ebbi. In 
quinta movet unam questionem alteri duorum spirituum 
circa materiam narratam per ipsum, ibi : Poi mi rivolsi. 
Aliae partes particulares patebunt discurrendo per sin- 
gulas. 

Ad primam ergo dico quod autor describit introitum 
ad secundum circulum, et continuans se ad prs^edentia 
dicit : cosl discesi, scilicet, sicut dictum est, cum solo Vir- 
gilio, del cerchio primaio, idest, primo Inferni, giu nel 
secondo, idest, inferius in secundum circulum Inferni, 



(*) S. praredenli capilulo. — E. superiori pnrte aulor. 

(*} 116, puniunliir. {*) £. conrenienter in toto quinto. 

C) 116, tractat.— £. tractantur luxuri» filia et luxuriosorum suppUtia. 

(•) S. vitio. 



CANTDS QUINTUS. 185 

quia in Inferno semper lenditur deorsum, che men luogo 
dnghia, idest, qui (') circulus secundus cingit et claudil 
minus loci. Ad quod notandtim quod Infernus fingitur 
ab aulore esse lociis rotundus, distinctus per gradus et 
circulos, qui incipit ab amplo, et continuo gradallm 
arctatur ustiue ad centrum, sicut theaLrum, sive harena 
Veronaa, licelliarena inagis babeat figuram ovalom quam 
speralem, vel sicut Corbis Bononia;. Et subdit quod iste 
circulus, licetf} sit minor priore(^), tamen continct maio- 
rem penam. Unde dicit : e lanlo piii dolor, idest cinglt 
tanlo plus doloris, quara primus circulus superior, che 
punge a guaib, idesl, quoJ pena (") islius secundi circuli 
est tanto major praidicla prima ("), quam pungil homi- 
nem dolorose, el compellil ipsum ad clamandum beu!; 
quod noii facit superior pena ('*). Ad quod nolandum 
quod superior pena prinii circuli non potesl proprie dici 
pena (~) quia est pena damni, noii sensus ; sed prxsens 
pena et omncs inferiores possunt dici vere pena^, quia 
in omnihus damnatis, de qiiihus cst diccndum ^) est pena 
sensus et damni. Est etiam notandum quod ista est mi- 
nor pena respecLu inferiorum ; nam aiiLor in islo Inftjrno 
primo punit leviora crimina; dsinde paulalim procedit 
ad graviora, quia secundum quod bomo plus babst de 
culpa, debel poni magis (") in terram t'"), et prope con- 
trum lerrK, magis longe a Deo. Contrarium aulem facit 
in Purgatorio. Ad propositum ergn autor primo tractat 
de minori peccato intcr capitalia, scilicct dc luxuria, quia 
istud vicium, licet sit majoris infamis, tamen est minoris 

Cl IIS, quil, (') S. qnamTi». 

S. e IID, primo. ('] S. llfl, M* piEno. 

('] S. e lin, prieillrtii pmna pTinii, qiiod. 

{*j K. poini primi cirtull. ."iec potnal propric dici ptcns. quia Mt pcsna 

('} 116. p<Biia, el omnrs inrcriorei. 

t') 116, InOn^iuf ost dkendum. vs\ pCBna. 

Cf E. in*|i9 lungc a Deo. Conlrarium. ("j 110, inlra K^rrim. 



186 COMENTUM INFERNI 

cuFpae, quia est naturafe, comune, et quodammodo ne^ 
cessarium. — Slavvi Minos. Hic autor describit judicem 
generalem Inferni, et eius oiQcium. Ad sciendum ergo 
quis sit iste Minos, est praenotandum (^) quod si homo 
debeat ^) recte condemnari, est condemnandus a justo 
judice; ideo autor hic in principio penarum introducil 
juste judicem Minoem ; fuit enim Minos rex justissirous 
fomosissimae insuia^ Cretae in Graecia, de quo et cujus 
politia (^) loquitur Aristoteles primo Politicorum. Minos 
enim primus tradidit ieges Gretensibus, quae viguerunt 
ibi usque ad tempora Meteiii, qui Gretam cepit tempore 
Pompeii, et iliis dedit leges Romanorum. De ista insula 
dicetur infra capitulo XIV ubi autor describit ipsam, ubi 
dicit : In mezzo mar sede un paese guaslo. Modo ad pro- 
positum : Minos moraiiter capitur pro conscientia, quae 
est judex cujusque (*), quia, se tesle, nemo nocens absol- 
vUur reus (^). Unde Ovidius: Pcena potest demi, culpape- 
rennis eril. Ergo omnis peccans portat secum judicem 
suum. Unde Boetius : extra le ne qucesieris ullorem. Nunc 
ad iiteram dicit autor: Stavvi Minos (^), idest, Minos stat 
in primo introitu, e orribelmente ringhia, idest, latrat 
rigide, quod proprie spectat ad canes, et bene attribuitur 
conscientiae, quia conscienlia nos mordet et lacerat C) ; 
unde propheta : vermis eorum non morielur. — Examina le 
colpe ne V intrata. Ecce actum justi judicis, qui examinat 
diiigenter culpas, ut pro qualitate culpae det qualitatem 
poenae. Deinde giudica e manda, idest condemnat et de- 
stinat animam ad poenam, sicundo ch'avinghia, idest, se- 

(*) 116, notandum. (*) S. debet. 

(*^ £. polilica. (*) 116, cujuscuroque. 

(') Alcuni Codici hanno Seneca teste in luog^o di Se teste, ma parmi questa la 
.ver« lezlone^ noa Irovandosi queslo passo iu Seueca, ma iu Giovenale, Sat. Xill, 3, 
e dice : 

prima ett hac ultio, quod se 

ludiee, nemo nocens absolvitw. 
{•) £. JUinoi, ibi io primo inlroilu. f} 116, lalrat. 



CANTbS QUINTUS. 187 

candum quod cingit se cuni cauda. Ad quod notandum 
quod autor merilo dat caudam Minoi ; nam per caudam, 
quac est Gnis beslia;, Qgurat finalem sententiam pecca- 
toris bestialis, quia conscientia post remorsum finaliler 
se ipsam condemnat. De isla cauda dicetur alibi sepe iri 
islo Inferno. Dicunt eliam (') aliqui quod ultra penam, 
quam homo peccans habet in mente ex reniorsu con- 
scientia;, sepe etiam habet penam temporalem, quia sci- 
licet justus rex et rector, qualis fuit Minos, investigat 
subliliter, et jusle punit crimina in vita isla prKsenti, sc- 
cundum exigentiam meritorum. — Dico. Hic autor ostendil 
justum judicium istius judicis, etdicit: Dico clie quamio 
l' anima malnata, idest aniraa prava nata ad damnatio- 
nem, H vien davanti, scilicet, coram Minoe, scilicet ad 
examen conscicnlise, lutla si con/essa, quia non pote.si 
quis fallere conscientiam suam occultando crimina, sicut 
facit interdum confessori et judici extraneo. Et oslendit 
quomodo Minos discerntt et judicat, audita confessione, 
dicens : e quei, scilicel Minos, coposcilor de le peccala. 
quia cognoscit gravia et levia .secundum circumstantias 
eorum diversas, rede qual luoco d' Inferno ee da essa, 
idest qna,' pena cujus circuli competit sibi, rignesi con la 
coda tante volle, quatilunque gradi vuot che giit sia messa, 
quia, scilicet, si vult quod damnetur ad primum circu- 
lum, dat unam revolulionem cauda;; si ad secundum, dal 
secundam ; si ad tertium, dat tertiam etc. — Sempre. Hic 
autor oslendit .seduliiatem oflicii,quia [*) iste judex semper 
est in aclu, dicens : sempre dinanzi a lui ne slavno molte. 
Unde nota qnod iste judex semper sedet pro tribunali, 
quia semper habet examinare et condemnare. Sicut enini 
dicebatnr supra quod Charon semper habet (^) transpor- 
tare animas damnandorum (') ad Infernum, ita Minos 




188 COMENTUM INFERNI 

semper habet judicare et condemnare. Ideo bene dicit: 
vanm a vicenda ciascuna al giudkio, scilicet, una post 
aliam successive; et bene dicit, quia continuo multi mo- 
riunlur et vadunt ad Infernum essentialiter et moraliter, 
et per consequens judicantur a conscientia. Unde dicit: 
dicon, supple, animae, dicunt earum culpas, e odeno, 
scilicet judicium et sententias (*), poi son giu volle, sci- 
licet ad penam destinatam. — O tu. Hic, ostenso quomodo 
Minos se habebat ad illas animas damnandas, nunc osten- 
dit quomodo se habuerit erga ipsum autorem, et Gngit 
quod inclamet (^) sibi dando bonum consilium. Unde 
dicit: disse Minos a me quando me vide, scilicet, vivum 
venientem ad examen : o tu che vieni al doloroso ospicio, 
idest, tu Dantas, qui venis ad Infernum, quod est 
hospicium perpetui doloris guarda com' entri, scilicet in 
Infernum, quasi dicat: cave quomodo intres istam de- 
scriptionem Inferorum, et cave, di cui tu ti fide, idest, 
utrum Virgilius sit sufficiens ad ducendum te ; quia de 
rei veritale Virgilius non erat sufficiens dux, nisi mora- 
liter loquendo, quia (*) Virgilius ignoravit Infernum es- 
sentialem, de quo loquitur christiana fides, ul jam satis 
declaratum est primo capitulo. Et dicit quod Minos haec 
dixit, lassando V alto di cotanto offido, scilicet, examina- 
lionem i^) et condemnationem illarum animarum. Hoc 
aliquando contingit in mundo nostro, quod homo, dimisso 
proprio officio, sepe consulit alteri. Et subdit causam 
Minos quare autor (^) non debeat temere introire, quia, 
licet introitus sit facilis in Infernum, tamen exitus est 
difficillimus (J). Leve enim est intrare viam viciorum, 
sed nimis durum est exire; et ita facile est aggredi 

(*) £. Bentenliain. (*) E. se habait 

(*) S. inclinel sibi. (*} S. quia ignora?il. 

O 116, examinalionem illanim animaram. 

(*) E. aalor debeal limere inlroire temere, qnia. 

C) 116, dilDcilis. 



CANTUS QUINTUS. 189 

aliquod arduum opus, sed difiicillimum est (inire feliciter, 
sicut ostensum est II capitulo. Dicit ergo: U ampiezza 
de F inlrare non ti 'nganni. Et subdit responsionem Vir- 
gilii dicens : e 7 duca a lui, idest Virgilius respondit illi 
Minoi, perchS pur gridi? quasi dicat, fruslra, quia datum 
est desuper, et ideo non imr.edire el suo falale andare, 
scilicet, quod dalum est a coelo et(') praedcstinatum a Deo: 
volse cosi cold dove se pole cio che se vuole, scilicel in 
coelo; nam velle et posse non diflerunt in elernis; hoc 
est dicere, quod autor vadit ex speciali gratia sibi con- 
cessa a Deo, sicut clare demonstralum esl secundo ca- 
pitulo, e piu non dimandare, quasi dicat, cum Dominus 
vult, non petas rationem, quasi dicat, suflicit {*) audisse 
quod Deus vult : non ergo ulterius petas (^j quare vult, 
vel quare non concedit ita mihi, vel illi sicut isli Danti. 
Or incomincian. Ista est secunda pars generalis, in 
qua autor agit (*) de pena generali luxuriosorum, et 
primo pramiltit signa doloris et penae, dicens: le dolenti 
note, idest notae doloris, or incomincian a farmesi sentire, 
canlus enim amanlium, ut plurimum, vertitur in planctum 
amaritudinis, ut statim patebit. Ideo dicit : or son venulo 
la dove mollo pianto mi percuole, risus enim amoris cito 
parit planctum, et planclus est proprius amatorum, qui 
puniuntur hic. Deinde describit locum et penam, dicens: 
io venni in loco mulo d' ogni luce, idest (^) privatum lu- 
mine et obscurum. Et dicit : d' ogne luce, ad diflerentiam 
superioris circuli, in quo erat in parte lux el lumen. Et 
nota quod hic locus merilo fmgitur (®) sine luce omni- 
moda, quia istud vicium luxuria; maximeextinguillumen 
rationis, et etiam quia quaeritur (!) Geri in occulto et in 



(*) E. el primo desUnatum. 

(*) 110, suincial audissc. — £. suflicit audivissc quod Dominus. 

(*) S. non rrgo pclas. (*) S. ponK. 

(*; S. idcsl in locum privatum omni luminc. 

f*) S. fingilur ab auloro sine lucc. f) £. qu»rit ficrL 



f90 COMENTUM INFERNl 

obscuro ex n&turali verecundia, ut per se patet Et de- 
scribit qualitatem pense dicens : che mughia. Pena autem 
est ha^c, quod isti luxuriosi amorosi impetuose rapiantur 
a ventis contrariis, et invicem collidantur vel confringan- 
tur sicut undse maris C) tempestuosi exagitati a contra- 
rietate ventorum. Hoc enim facit autor multis rationibus^ 
primo, quia in mari insurgunt venti varii et contrarii, 
qui habent excitare maximas tempestates ; ita (*) ut in- 
bomine luxurioso insurgunt variae et' contrariae passio- 
nes^ siciit spe^, timor, lelitia^ tristitia, quae continuo con- 
cutiunt mentem ejus, lacerant et distrahunt ad diversa: 
secundo^ quia mare sic denominatur ab amariludine^ 
quia am$tum; nulla autem pestis amarior (^) quam amor; 
unde qui prius dixit, amor (*) etc. : lertio, mare tempestuo- 
sum estuat et fervet per ebullitionem fluctuum ; ita cor- 
pus luxuriosi fervet calore naturali, et bullit sanguis in 
eo etiam sepe calore accidenlali, quia isti tam efTrenatae 
luxuriae, propter quam sunt hic damnati, sepe irritant (^) 
libidinem cibis et vinis calidis diversimode, et venter vino 
estuans de facili despumat in libidinem: quarto, mare 
post tempestatem, quando quiescit, fetet : ita luxuria post 
factum emittit fetorem, et fastidium parit : quinto, mare 
continuo consumit suum litus paulatim : ita luxuria pau- 
latim consumit corpus luxuriosi, imo ads et personam (^): 
sexto, in mare sunt magna pericula, naufragia et incom- 
moda, damna, aOanna ; ita ex luxuria oriuntur maxima 
scandala et dispendia, magna mala, exterminia generalia 
et particularia, sicut incendia urbium, caedes hominuro^ 
strages bellorum, mortes suorum^ ut statim patebit. Pra^- 

(*) S. e £. maris. Unde notandum diligenlissime, quod subtilissime aulot 
describit supplitium islorum per comparalionem roaris tempestuose exagjtati etc. 
(') S. e 116, ila in homioe. 
(*) S. nulia enim pcslis amarior est quam. 
(*) S. amor melius dixisset amaror. 
C) £. incitant. (*> B. et peraonam illioa. 



CANTUS QUINTUS. 



191 



terea, si nultum aliud malum sequerelur e\ luiuria, OnJs 
eius cst peiiilcntia. Unilc Demostlienes benc dixit: nolo 
emere tanfi irelii p(enitere,sicui dicetur infra capilulo XVUT. 
Ergo ad literam redeundo, bene dicil aulor de loco isto, 
che mughia come fa mar per lempesla. Et restringit (M 
teropestatera dicens : se da conlrarii iwnH e combattulo, 
sicut proprie a Borea ct Auslro, qui sunl venti violenti, 
oppositi, quorum unus veniL a septentrionc, alter a nie- 
ridie; unus Trigidus, alLer calidus; ila una cogitatio in- 
flammat aninium, alia tnrrigidat, facit enim argumenta 
diversa pro et contra ; el ccrte venti conlrarii non ita 
coltidunt, frangunt et lacerant fluctus maris inquietos, 
sicut diversi cogitalus exagitanl, conlligunt (^) mentem 
amentis amantis, et sic ex uno argumento transit in con- 
trarium et revertitur ex hoc in illud. Quid pu'as dixissc 
Acbillem, quando caplus amore Polissenfe pulcerrims 
filix liostis, cui fccerat tol magna et irreparabilia danma, 
inler qua; interfecerat Hectorem ^irum optimum Troja- 
norum 7 Quid dicebat juvenis noniine Mundus, quando 
amoratus erat de Paulina pudicissima mulicrum Roma- 
narum ? Quid Phcdra, quando capta eral amore privigni 
sui Ipoliti ? Quid Mirrha capla amore patris(^) Cinar»? 
Quid discurro per e\cmpla, qux sunt inlinita ? Unus- 
quisque quferat exemplum in se ipso, si unquam sensil 
passionem amoris. Et dicit : La buffeia infenm/e, idesl 
impetuosa insu''l1alio (*), quia luxuria est velocissima et 
impetuosa, che mai non resta, hec cnim est pena magna 
amantis, qui est quietis impatiens, et eius animus nun- 

(■) E. diJtinguil. 

(*) tin, ronfligunl el afnisntit mpntem ■mpnlis ■minlfs. Anxlu* tnlm inter 
Hja* angutliM ilii-il: cilur juvRnill) impelli^ns qul non palitur rrtDniim, pukrl- 
Indo nmaliB ■llicren*. qus mrrcliir >b huxiinibui amitri, rumpcllil le sprrire. 
E conlra ■ulem arguit «d ct ilirit: noniic impirilBii, puilirilia. reieronlli hono- 
rls, timor morlji iJi.jiciunl le In 4lc*pvr^tionom! El ue Imtiler ci uno argu- 
menbi traniil in conlrarium elc. 

(■) S. palrit luJ Gnnv. ('} K. innnio. 



192 COMENTLM INFERNI 

quam quiescit, et corpus est semper in motu. Ideo bene 
dicit : mena U spirti con la sua rapina, quia scilicet vio- 
lenter rapit et trahit eos. Et dicit, molesla voUando, quia 
iterum reducit eos, imo infinities, ad eumdem locum et 
ad idem periculum, nec timor C) Dei, nec reverentia 
honoris, nec infamia hominum, nec expensa aeris, nec 
labor vel periculum personas, nec mors, quam videt ante 
oculos, retrahit et revocat amantem ab amata. Dicit 
etiam (*), percotendo, quia sepe veniunt ad arma, et per- 
cutiunt se gladiis. Et subdit quod cum perveniunt ad ista 
scandata vel mortes, dolent et ita exardescunt ira, quod 
blasfemant Deum. Unde dicit : qidvi ee il compianto, le 
strida e 7 lamento, quia amans complangit, conquerit (^) 
de amata, cui sepe secatur gula, el ergo (^) amata de 
amato, qui trucidatur propter eam, quando giungon da-- 
vanti a la ruina, idest, quando deveniunt ad miserabilem 
jacturam, sicut sepe videmus, quol deJerunt sibi mor- 
tem vi amoris, qui nullis polest legibus coerceri {^). Ideo 
dicit : Uasteman quivi la vertu divina, scilicet ex despe- 
ralione, quia sepe suspendunl se laqueo, transfingnnt (^) 
gladio, aut trucidantur ab aliis. — IntesL Hic autor declarat 
qui sunt isti infelices tam male ducli, dicens: intesi 
ch' i' peccator carnali, idest luxuriosi, qui ponunt suam 
felicitatem in carnis resolutione, che sometton la rason 
al talento, idest appetitui, quia scilicel reguntur passione, 
non ratione, son dannaU a cosl fatto tormento, idest tam 
amaro. — E come. Hic autor describit formam raptus isto- 
rum (!) per comparationem volatus sturnorum. Et quia 
sententia est clara, ordina sic literam : e cosl quel fiato, 
idest ille ventus luxuriae, porta U spiriU mali, scilicet 



(*) E. lcrror Del. (*) 116, Diril crgo. 

(*) E. e 116, conqucrilur. (*) 116, o converso amata. 

(') 116, cobartari. (*} S. c 116, (ransflgunt. 
(^) 116, corum. 



CANTUS QUINTUS. 193 

luxuriosorum, come F ali ne porlan K stornei^ ita quod le 
oH debet poni ante verbum pro supposito, et li stomei^ 
post, pro apposito, nel freddo lempo, scilicet adveniente 
hieme, quando fugientes frigus faciunt transitum ad partes 
calidas, a scMera larga e piena, quia maxima est mul- 
titudo istorum juvenum discurrentium per contratas ita 
quod vix possunt vitari. Et non videatur tibi inconve- 
niens ista comparatio sturnorum ; primo, quia sturni sunt 
animaiia gregalia (^)^ et ita amantes semper incedunt so- 
ciati. Sturni sunt luxuriosi, sicut naturaliter aves; sturni 
sunt leves, et tales sunt amorosi ; sturni transeunt ad 
partes calidas (*) quo calor libidinis vocat eos, et fugiunt 
frigidas^ ubi non sunt mulieres pulcrae, et si inveniunt vi- 
neam plenam dulcibus uvis sine custode, male populantur 
eam. Et declarat discursum istorum luxuriosorum dicens : 
di qua, di id, di su^ di gih li mena, scilicet ille ventus libidi- 
m^s^ quia amor trahit procum post(^) vagam suam ad tem- 
plum, ad hortum, ad nuptias (^), ad funera, ad montem, 
ad fontem^ et quocumque illa pergit, infelix sequitur eam. 
Et ideo bene subdit: nulla speranza li conforta mai, non 
che di posa, ma di minor pena^ et vult sententialiter di- 
cere quod non solum non sperant quietem^ sed non pos- 
sunt solummodo sperare minorationem penae, quod est 
peius. Et do exemplum^ ut si quis (^) in mundo isto con- 
demnetur ad perpetuum carcerem cum certa pena, puta, 
pane et aqua, et ego dicam de tali condemnato, ipse 
nunquam potest sperare alleviationem penfle, nedum to- 
talem liberationem. Hoc autem est verum de Inferno 

(') £. gregalia, et faciunt transitam ad partes calidas, immo etiam molti 
conTeniunt inter se, unde tractum est iUud Terbum congnium ; ita amantea sem- 
per incedunt sociati. 

(*) 116, storni transeunt ad partea calidis et fugiont IVigidas; ita amorati ad 
conlratas calidas, quo calor etc. 

(*) S. ad fagam. 

(*) S. nuptias et similia, et quocumque illa pergit ille infelix. 

(*) 116, quod si qois in mundo. 

I. 18 



194 GOMENTUM INFERNl 

essentiali^ quia ibi nunquam potest esse spes quietis; 
etiam de morali, quia insatiabilis est delectabilis appe- 
titus, ut pulcre figuratur in fabula Titii, cuius jecur 
vultur semper rodit, et consumptum semel iterum re- 
nascitur, quae fabula ponitur in fine capitulo XXXI 
huius Inferni. 

E come i grui. Ista est tertia pars generalis, in qua 
autor tractat in speciali de spiritibus pollutis isto vicio 
luxuriae; et primo pra^mittit comparationem ad expli- 
candam conditionem eorum; et dicit quod unus volabat 
post alium querelando, eo ordine quo grues incedunt per 
aerem in longa linea, quasi in modum literarum. Or- 
dina sic literam : e cosl vid' io venir ombre portate da la 
diUa briga^ scilicet, ab illa concertatione ventorum, traendo 
guai, idest conquerendo dolorose, come i grvd van canlando 
lor lai, idest versus, facendo in aer di se longa riga, 
idest, lineam, sicut alphabetum. Et sic vide quod autor 
multiplicat comparationes avium, quia amor est volatilis 
sicut avis, unde pingitur et fingitur alatus. Et grues sunt 
etiam animalia gregalia, et faciunt transitum ad partes 
calidas, imo etiam multum conveniunt inter se, unde 
tractum est istud verbum, congruo: ita amantes solent 
convenire inter se vel ratione constellationis, vel com- 
plexionis (^), vel similitudinis morum et vitae, et ita de 
aliis. Ex dictis autem autor factus avidus petit quae animae 
sunt istae, dicens: percKio, dissi, maestro, idest, o Virgili, 
cfd son quelle genti, che, idest quas, F air nera si castiga, 
idest aer niger ita punit? Quare aer dicatur hic specia- 
liter niger, dictum est in principio capituli. — La prima. 
Hic Virgilius respondet ad pelitionem autoris explicans (^) 
aliquas, et primo describit Semiramim a virtute et vicio, 
tangens imperiosam potentiam eius; quia Semiramis, 



{') £. contemplalionis. (*) £. exemplJGcans. 



CANTUS QUINTUS. 195 

quamvis luxuriosa, tamen fuit magnanima et valorosa 
multum. Sed ut sciatur plene quae fueril isla Semiramis, 
et quis Ninus, cui ipsa successit, oportet praescire quod, 
sicut scribit Juslinus breviator (^) Trogi libro primo, Ninus 
secundus rex Assiriorum, fllius Beli (*), primus movit 
bella vicinis, et domuit populos vi armorum usque ad 
terminos Libiae (^) et decessit relicto filio Nino puero cum 
uxore Semiramide postquam regnaverat annis LIV. Se- 
miramis ergo, non audens committere gubernationem 
tanti regni filio inhabili propter etatem tenellam, nec 
etiam accipere per se imperium palam, quia tot et tantae 
gentes vix obedirent viro suo, nedum feminae, simulavit 
se (*) esse filium Nini, et filium suum esse uxorem eius ; 
quod faciliter (^) facere potuit tum quia mater et filius 
erant similis staturae mediocris, et ambo habebant eam- 
dem vocem subtilem, et similem qualitatem lineamento- 
rum. Ideo assumpsit vestem longam ad tegenda brachia 
et crura, et velamentum ad tegendum caput et ne vi- 
deretur aliquid occultare novo habitu^ praecepit ut po- 
pulus eumdem habitum indueret, quem(^) morem postea 
tota illa gens tenuit^ et sic ab ipso principio credita fuit 
puer. Deinde rex magna (^) gessit, quibus gestis mani- 
festavit se populo, et causam sua; dissimulationis, nec 
hoc diminuit potentiam et gloriam eius^ imo reddidit 
eam admirabiliorem, quia ipsa mulier non solum exces- 
serat alias feminas^ sed etiam viros viribus et virtutibus. 

C) S. e E. abreTJalor Trogi. (*) £., S. e 116, Beli priini, primus. 

(*) 116, ad terininos Libye, quia erant adhuc rudes et non experti ad resi- 
stendum. Igitur domilis proximis et Yiribus et auxiliis eorum forlior transiTit 
ad alios, subjugavit populos tolius Orienlis, et uitiiDO habuit belJum cum Zo- 
roastro rege Bactrianorum, qui dicitur primo reperisse artes magicas, et con- 
fiiderasse principia mundi et motus siderum diligentissime, quo occiso et ipse 
decessit relicto filio Nino puero etc. 

(*) £. se ipsam essc filium. 

(') 116, feliciler. — E. faciliter facere poterat. 

n £. quero habitum et morem. 

C) S., £. e 116, res magnas gessit. 



196 



COMENTUM INFERNl 



Haec Semiramis Babiloniam condidit et altissimis muris 
cinxit, et multa alia gloriosa fecit; nam, non contenta 
terminis regni acquisilis a viro suo, etiam movit bellum 
Indiae, quam nunquam quisque intravit praeter eam et 
Alexandrum magnum. Ultimo cum petisset concubitum 
filii sui, ab eo inlerrecta Tuit, et merito, postquam regna- 
verat per XLII annos. Ad propositum ergo autor prae- 
mittit Semiramim ceteris, quia Tuit magna mater luxu- 
riae; primo, quia fuit prima femina imperatrix et regnatrix 
in Oriente, ubi viget luxuria. Secundo quia habuit im- 
perium in Babilonia, quac fuit mater fornicationis a prin- 
cipio usque in finem ; nam a principio fuit (^) Semiramim 
pracdictam, in fine habuit Sardanapalum regem omnium 
hominum luxuriosissimum (^), de quo dicitur Paradisi 
capitulo XV. Tertio, quia nimis enormiter fuit corrupta 
luxuria, ut patet ex dictis et dicendis. His praemissis, nunc 
veni (^) ad literam, quam ordina sic : Quesli, scilicet Vir- 
giiius, mi disse aloUa, idest tunc, la prima di color, di 
cui tu moi saper novelle, fu imperatrice di molle favelle, 
quia habuit multas nationes sub se ; vel hoc dicit quia 
ibi est facta divisio linguarum; unde Babilon interpre- 
tatur confusio, de qua confusione dicctur infra Inferni 
capituio XXXI. Et hic nota, ul videas altum animum 
unius feminae, quod Semiramis fecit tria miranda, per 
quae ostenditur magnanimitas et magnificentia sua. Pri- 
mum, quia condidit mirabilem Babilonem, ul aiiqui vo- 
lunt, et eam cinxil muro amplissimo, quod nullus negat. 
Secundum, quia ipsa Iraxit Tigrim et Eufratem, duo 
maxima flumina, ad regiones suas (*) siccas, ut dicit 
Pomponius Mella. Tertium, quia, ut scribit Valerius, Se- 
miramis audita rebellione (^) Babilonis, cum faceret sibi 



(*) £. e S. habuit Semiramidein. 
(■) S. e E. Yenio. 
(") 116, rebellatione. 



(') S. laxuriosiorem. 

(*) S. e 116, suas olim siccas. 



CANTUS QUINTUS. 197 

fieri tricas, et una jam racta, altera dissoluta, sicut sta- 
bat, arreptis armis cucurrit ad expugnandam civitatem. 
Fortuna adjuvit virtutem ; nam nunquam facta fuit altera 
trica, donec tota civitas sub eius imperium redacta est. 
Deinde describit eam a vicio, quo nimis maculavit glo- 
riam suam, dicens : et illa Semiramis fu si rotta a vizio 
di luxuria che fece il libito licito, idest, fecit suam libi- 
dinosam voluntatem videri licitam in sua lege. Fuit enim 
Semiramis nimia^ ferocitatis et luxuriae, de qua dicit 
Orosius : Semiramis sanguine sitiens, libidine ardens, se- 
cum concumbentes interficiebat, quia scilicet faciebat 
occidi C). Unde assignal causam, dicens : per torre ii bia-' 
smo in che era condutta, idest, ad tollendam infamiam, 
quam incurrerat. Fecit enim legem ut quisque posset li- 
center et impune, calcato pudore naturae, contrahere ma- 
trimonia (*) inter propinquos, ita quod patres conjunge- 
rentur filiabus et matres filiis et fratres sororibus. Et 
nota quod lex accipitur hic abusive; nam lex est sanctio 
sancta jubens honesta, et prohibens contraria : ista autem 
abhominabilis lex concedebat inhonesta et illicita. ElFSe. 
Hic autor, ne videatur procedere obscure, addidit (^) 
nomen istius mulieris, et viri, et patriae, dicens : elF ee 
Semiramis, di cui si legge, scilicet, apud multos au- 
tores, che succedette a Nino e fu sua sposa. Hoc dicit 
ad dilferentiam Nini (*) per Niniae filii sui, qui suc- 
cessit ipsi Semirami, qui vilis mutavit sexum cum ma- 
tre, quia solum vivebat et morabatur inter mulieres {^). 
Et dicit : tenne la terra che 7 Soldan corregge, scilicet 
Babiloniam. Et hic nota, lector, quod istud non videtur 
aliquo modo posse stare, quia de rei veritate Semiramis 
nunquam tenuit illam Babiloniam, quam modo Soldanus 

(*) 116, faciebat ocddi forte ad celandam faclum. Unde etc. 

(*) 116, matrimonium (") S. e 116, addit. 

(') 116, Nini filii sui. (*) 116, cam mulieribus. 



198 



COMENTUM INFERNI 



corrigit, quae fuit postea per multa secula annorum ; 
quod possum C) multipliciter probare : primo, ratione 
loci, quia nulla(^) magna Babilon fuit in Assiria in re- 
gione Caldeae, ista vero in Egipto: secundo, ratione tem- 
poris, quia ista Babilon Egipti fuit per mille annos post 
illam: tertio, ratione conditoris {\ quia illa magna Ba- 
bilon fuit edificata per Nembroth secundum testimonium 
Sacrae Scripturae, vel per Ninum sive Semiramim, secun- 
dum testimonia autorum gentilium, ut jam dictum est; 
h£ec autem edificata fuit a Cambise secundo rege Persa- 
rum : quarto, quia illa antiqua Babilon fuit olim destructa 
per Cirum (*) regem Persarum, et ibi est hodie deser- 
tum, et nullus habitat nisi serpentes ; ista autem est nunc 
de praesenti in magno flore, et haec est illa, quam Sol- 
danus nunc corrigit. Ad hoc dicunt magni sapientes quod 
autor pro cerlo erravil improvide; sed ad defensionem 
autoris dico, quod autor noster vult dicere quod Semi- 
ramis in tantum ampliavit regnum, quod tenuit etiam 
illam terram, quam Soldanus tenet {\ quia ipsa habuit 
Egiptum sub imperio suo, imo addidit Ethiopiam regno 
suo, quasi dicat : Semiramis non solum tenuit Babilo- 
niam antiquam, sed ^) tenuit Egiptum, ubi est modo alia 
Babilonia. — L'altra. Hic autor nominat aliam famosam 
reginam, quam describil ab amore et genere mortis- 
Quomodo autem Dido fuerit amorata de Enea, et quo- 
modo se occiderit propter eius recessum, patet eleganter 
apud Virgilium, et quotidie vulgi ore celebratur. Sed hic 
est attente notandum quod istud, quod fingit Yirgilius^ 
nunquam fuit factum, neque possibile fieri, quin (^) Eneas, 
teste Augustino in lib. de Civitate Dei, venit in Italiam per 



(*) S. potest multipliciter probari. 

(•) E. auctoris. 

(■) S. nunc tenet. 

C) S. e !!•, quoniain. 



C) S. e 116, quia illa magna. 
(*) 11«, Pirnin regeoi. 
(*) S. e lU, sed eUaai. 



CANTUS QUINTUS. 199 

trecentos annos ante Didonem. Ipsa etiam Dido non se 
interfecit ob amorem laxiyum, imo propter amorem ho- 
nestum, quoniam Jarbas rex Affricae petebat eius coi^ju- 
gium, et ipsa (^) non volens nubere alteri, et non valens 
contradicere potentiae eius, in cuius regno Tundaverat 
Carthagineni, praeelegit mori, et seipsam inlerfecit; fuit 
enim pudicissima femina, sicut scribit Jeronimus contra 
Jovinianum hereticum. Sed statim objicies, lector: cur 
ergo Yirgilius finxit hoc? Dicendum quod multiplici de 
causa. Primo, quia voluit ostendere quod imperium ro- 
manum debebat dominari toto orbi; ideo fingit quod 
Eneas primus autor imperii habuerit tres uxores, unam 
in Asia(^), et ha^c fuit Lavinia filia regis Latini; tertiam 
fingit ipsum habuisse in Africa, scilicet Didonem, ut per 
hoc daret intelligi quod populus romanus, descensurus 
ab Enea, debebat de jure habere totam terram sub po- 
testate sua, sicut vir habet uxorem sibi subjectam, et 
juste dominatur ei. Secundo, ut ostendat quod odium 
implacabile, quod semper fuit inter Romam et Cartha- 
ginem, habuerit (^) originem et initium a primis (*) auto- 
ribus utriusque imperii, sciiicet ab Enea et Didone; unde 
ipse Virgiiius introducit ipsam (^) Didonem dicentem, et 
imprecanlem in recessu Eneae: Litora litoribus etc. Tertio, 
et videtur melior ratio, quia moraliter loquendo Eneas 
est (^) juvenis amans, unde dicetur (''') filius Veneris, qui 
dum navigat in Italiam, idest tendit (^) ad virtutem, ubi 
tamquam in portu requiescat, subito rapitur per tem-^ 
pestatem amari amoris a via recta et defertur in Libiam, 
idest libidinem ; unde AfTrica regio calidissima bene figu- 

(*) S. ipsa nolens» et non yalens contradicere. 

(') S. in Asla, scllicet Creusam flllam Prlami: secandam fai Africa, scillcet 
Didonem; tertiam io Italia, scillcet Lavinlam flliam regis Latini; utperhoc etc. 
(*) S. e 116, faatmit. (*) S. liiitiom ab ipsis autoribus. 

(') 8. illam Didonem imprecantem. (^ E. est tirtutis amans. 
C) S. e 116, dicitur. f*) S. intendlt. 



200 COMENTUM INFERXl 

rat ardorem luxuriae, et ibi captus voluptatibus oUiyi- 
scitur sui hoDorabilis propositi, nec scit inde recedere 
nisi tandem miseratione ^. Ideo bene Vii^lius indudt 
Mercurium nundum JoTis, qui retrahit eum inde, et 
dirigit in ipsam viam suam a qua incaute recesserat 
Et tu dices : non debuit Yirgilius ex hoc facere yiduam 
honestissimam, meretricem. Dico quod excusatur pro 
tanto, quia non inveniebat aliam r^^inam in Affirica, 
quam posset accipere; licet, quicquid dicatur, mihi satis 
dispiicet quod ista clarissima domina tam indigne fumt 
infamata(^. Sicut enim Semiramis luxuriosa fundavit 
imperium Assiriorum, ita Dido pudicav') imperium Pe- 
norum semper emulum Romanorum. Nunc ad propo- 
situm autor ponit Didonem amorosam, quia sequitur 
Virgiiium, et fingit Virgilium hoc dicere. Ad literam 
ergo dicit: L' altra ee colei che s' uccise amorosa, idest 
Dido, quae interfecit se ob amorem Eneae.cum desereret 
ipsam (^). Tamea veritas aliter se habet \^% ut dictum est, 
quia Eneas nunquam fuit in AflTrica, nec unquam vidit 
Didonem. De hac materia dicetur amplius Paradisi ca- 
pitulo IX. El dicit: e roppe fede al cener cU Sicheo. Si- 
cheus enim fuit maritus Didonis, qui fuit mactatus a 
Pigmalione fratre ipsius Didonis, ut habebis Purgatorii 
capitulo XX ubi autor dicil: Noi repeUam Pigmalione 
alloUa. Post mortem vero Sichei Dido voverat non trans- 
ire ad secundas nuptias, sed secundum fictionem Vir- 
gilii violavit fidem voli. Et dicit : al cener, idest memo- 
riadj quia antiquitus corpora mortuorum cremabantur, 
et cineres servabantur. Sed contra videtur quod Dido de- 
beat reponi (•) inter desperantes, quia se occidit (''') gratia 

(*) S. e 116, miseratione diTioa. (') 116, diffamata. 

(') 8. pudiciflsima. (*) 116, qoi ^eaeroit ipMm. 

(*) S. Com tamen yeritas aliter ae habeat. (*| S. Ittdo ponitor. 
C) S. occidit. Dicendum est quod se occidit gratia. — 116, Dioendom uno 
▼erbo quod se occidit gratia amoris. 



CANTUS QUINTUS. 201 

amoris, ideo tamquam amorosa numeratur inter luxu- 
riosos. — l'oi. Hic autor iiominat tertiam reginam faraosis- 
simam ('), de qua brevissime pertransit, quia de Cleopa- 
tra(*)dicetur sxpe aiibi, et prajcipue VI capitulo Paradisi. 
Ista fuit famosissima (^i et sagacissima nmlierum : Cleo- 
patra siquidem regnum Egypti sagaciter recuperavit; 
nam et Cesarem, qui omnium victor erat, ipsa vicit et 
vinxit, regnum magnifice tenuit, viriliter defensavit, ani- 
mose perdidit. Autor tamen describit eam specialiler a 
luxuria pricdominante, dicens : poi, idesl post Semira- 
mim et Didonem, ee Cleopalra luxtiriosa. Sed videlur 
quod autor male dicat, quia Cleopatra non videtur adulte- 
ratat*) nisi eum Cesare, a quo iii pretium('') libidinis obli- 
nuit regimm Egypti, et petiit transferre romanum impe- 
rium in Egypliim. Si dicis de fralre suo Tolomeo, vir suus 
erat, quod erat irrepreliensibile secundum legem gentis 
suae. Si dicis de Antonio, sponsus ejus fuit. Si dicis quod 
autur loquilur hic largc de luxuria pro luxu, hoc niliil 
valet, quia autor hic ^) traclat de libidine venerea. Di- 
cendum est breviter quod aulor bene dicit, el quod me- 
rito(') appellat eam luxuriosam, quoniam Cloopatra adul- 
terata est cum omnibus regibus orientalibus, ut dicit 
Cornclius Tacitus. Non ergo mireris si autor posuit Cieo- 
patram unam de tribus reginis notabilibus, qux sic(") 
magnanima fuit ctiam in vicio, pro quo [^) ponitur dam- 
nata. Nam sicut amicus ejus Cesar adulteratus est cum 
multisC") reginis, et tamen non debent taccri alia; vir- 
tute3(^'), ita Cieopatra adulterata estcum multis regibus, 
et tamen('*) non defaent taceri laudes ejus. — Helena. Hic 



(■) S. ■rjlifEt Cleopilram, de (]ua lirei 
(*) S. quii do ipia diretur. 
(•) IIB, idullera. 

(*) 8. bic loquilur do luiiiria Tenerca. 
I*] 5. qaia «io magnaniina ruil, qitw ii 
(V 116, pro qiiQ sic puuilur. 
("I 116, Ttrlulei ciu<. 



('} S. e lls, rormosisilaia. 

!') 110, pra^ium. 

(') S. el merilo Tocat eam. 
'ilio pro quo poDilur cst daronala. 
('*) llfi, cum lei regini*. 
(") S. c lie, et lamen ei boc. 



202 GOMENTUM INFERNl 

autor nomifiat C) aliam r^^m omnium (^ famosjssimam, 
scHicet Helenam, quam autor describit a memoralHli 
clade, cuius ipsa fuit causa. Ista fuit simpliciter amorosa 
sine virtute magna. Fuit enim Helena famosissima (^ 
mulierum, cuius pulcritudinem, ut de ceteris taceam, 
mirabiliter extoilit Homerus. Ipsa ob sui pulcritudinero 
mirabilem rapta fuit a Tbeseo illustrissimo duce Athe- 
narum, cum esset puella, sed statim recuperata fuit a 
fratribus suis, de quo (*) dicit Ovidius : A juvene et cu- 
pido credalur reddita virgo. Secundo, fuit rapta a Paride, 
licet culpa sua, ex quo natum est tam diuturnum et 
tam atrox bellum. Unde dicit: per cui tanto reo tempo 
si volse; nam per decennium duravit obsidio Graecorum 
contra Trojam cum maxima jactura utriusque partis, 
quae non minus afflixit obsessores quam obsessos (^) ; 
de quibus obsessis ait Yirgilius: Non anni domuere de- 
cem, non mille carinw. Et de obsessoribus dicit indignan- 
ter Ovidius : Quid peUtur tanto nisi turpis adultera beUof 
Et tamen ista serpens venenosissinia et fax ardentissima 
fuit reddita incolumis (^) viro suo Menelao, et ipse cum 
perpetua ignominia receptavil('^) eam. — E vidi. Hic autor, 
nominatis primo mulieribus, in quibus magis (^) viget 
luxuria, nunc nominat aliquot viros, et primo virum for- 
tissimum Grecorum, scilicet Achillem, quem autor de- 
scribit ab interitu suo, quia mortuus est propter amo- 
rem. Iste enim stupravit Deydamiam, rapuit (^) Briseidem, 
et ultimo captus amore Polissenae filidB Priami, fuit sagit- 
tatus a Paride furtive; et sic vide qualiter vir(^°) in- 
victissimus Achilles periit percussus telis amoris, quia 



{*) S. ponil. (•) S. olim. 

(*) S. e 116, mulier formosissima mulienim. 

(^) S. de qua. (') 116, oflTensores qaam oppressos. 

(*) 116, reddita nichilominus riro. C) ^* recoperaTit. 
(*) £. magna yiget. (*) S. Tidafit. 

(••) S. iste Tir. 



CANTUS QUINTUS. 203 

Paris fuit summe amorosus, ut statim dicetur. Ideo bene 
fingit Homerus, quod Achilles erat totus inYulnerabilis 
prseter plantas pedum^ quia scilicet non poterat supe- 
rari nisi per viam amoris ; nam pes hominis est amor 
eius, et sic cessat objectio quare autor non nominave- 
rit(^) supra Acliiliem inter viros illustres, quia Achilles 
viscatus vicio luxuriae mortuus est turpiler; Heclor vero 
pugnans pro patria mortuus est laudabiliter in praelio. 
De Achille dicetur alibi sepe, et specialiter Purgatorii 
capitulo IX. Dicunt etiam aliqui quod Achilles amavit 
Patroclum inhoneste, quod est falsum, quia tunc pone- 
retur alibi, ubi punitur luxuria innaturalis inter flammas. 
Ergo bene dicit autor : e mdi il grande Achille che con 
Amor al fine combalteo, quia usque ad mortem pugnavit 
amoratus, et etiam aliquando cessavit bellare amore 
Briseidis iratus contra Agamemnonem, qui eripuerat 
eam sibi. — Vidi Paris. Hic autor immediate post Achil- 
iem locat Paridem occisorem eius. Hic certe potest dici 
miles Veneris, potius quam Martis. Primo, aspectu, quia 
juvenis formosus, vanus et vagus. Secundo, habitu, quia 
indutus pelle pardi, ut dictum est primo capitulo. Tertio^ 
armatura, quia sagittator agillimus, sicut Cupido pingi- 
tur(*) cum sagittis. Quarto, mollitie virium; unde Ho- 
merus primo Iliados facit quod Hector et Helena incre- 
pant Paridem fugientem. Quinto, alTectu, quia adjudica- 
vit pomum Veneri, spreta Pallade et Junone. Sicjuvenis 
amorosus, neglecta sapientia et opulentia, ponit pomum, 
idest summum bonum in venerea voluptate. — Trislano. 
Hic ultimo autor nominat unum magis modernum de 
extremo Occidentis. Iste peccavit cum uxore patrui sui, 
scilicet regis Marci de Cornovalia, quae vocata est Isotta, 
et cognominata est flava. Hic Tristanus percussus telo 



n S. nomiiMYU. 116, finfitur. 



204 COMENTUM INFERNl 

venenato ex gratia regis, amplexus illam strictam in ul- 
nis suis, in ferventissimo ardore simul secum expiravit 
Et quia ista quotidie vulgi ore celebrantur, ideo sic bre- 
viter pertranseo, etiam quia pro majori parte reputo ista 
frivola et vana. Sed idcirco autor fecit C) mentionem de 
isto Tristano, quia iste eOectus amoris, sive fictus sive 
factus, est satis memorabilis in ista materia, etiam ut 
ostenderet se aliquid novisse de omnibus. Et concludit 
autor, ne de pluribus dicam: et ille Yirgilius mostrome 
e nominome a dito pih di mille ombre, ita poterat di- 
cere plusquam mille milia, ch' amor di nostra vUa di- 
partille, quia amor fuit causa mortis omnium. 

Poscia ch' io ebbi il mio doctor udito. Ista est quarta 
pars generalis, in qua autor tractat de duobus spiritibus 
modernis, et primo praemittit dispositionem suam, quia 
scilicet aflectus (') fuit compassione istorum, quia iste 
multum laboravit ista passione amoris, ut statim pate- 
bit. Dicit ergo : pietd. mi giunse e fui quasi smarrito, et 
ecce quando (^) et quare, poscia ch' io ebbi udito il mio 
doctore, scilicet Virgilium, nomare, idest nominatim ex- 
plicare, le donne antiche, scilicet Semiramim, Didonem, 
Cleopatram, quae habuerunt tantum virtutis, quam (*) ta- 
men maclaverunt labe libidinis, e i cavalieri, scilicet an- 
tiquos, sicut Achillem, Paridem, quos vis amoris ita po- 
tenter vicit. Et ideo, io comindai, scilicet pelere, o poeta, 
scilicet, Virgili, e' parlarei voiontieri a quei due, mascu- 
lum et feminam, cKinsieme vanno, strictim sociati, quasi 
dicat : libenter scirem et describerem de aliquibus italicis 
modernis, postquam tu dedisti mihi cognitionem de ali- 
quibus antiquis externis : et per hoc innuit tacite quod 
Virgilius et alii poetae antiqui fecerunt mentionem de ta- 
libus antiquis; sed ipse convenienter vult et debet facere 

(*) 116. facit. (*} 116, affliclus. 

(*) £. quomodo et quare. (^) 116, quantum maculaTcront. 



CANTUS QUINTUS- 205 

menlionem de aliquibus modernis luxuriosis. Unde dicit : 
€ paian sl esser leggieri al vento, scilicet ad ventum libi- 
dinis, quasi dicat, videntur esse ita amorosi. Amor enim 
leyissimus est, unde : Nudus el alalus, cecus puer el pha- 
rebralus: Islis quinque modis habitus signatur (^) amotis. — 
Et elU. Hic ponit responsionem Yirgilii, qui docet eum 
modum quaerendi. Unde dicit : et elH a me, scilicet Vir- 
giiius dixit: vedrai quando seranno piiipresso a noi, erant 
enim adbuc a ionge, ita quod comode non poterat [^) 
alloqui illos; e tu allor li pregaper quello amor ch' i' mena, 
e quei verranno. Per hoc tangit aulor quod debemus 
adjurare personam per rem magis dilcctam sibi, sicul 
sepe dicimus, pro amore quem habes ad talem dominam. 
Et continuo autor exequitur consilium Yirgilii, dicens : 
mom la voce, idest, ego Dantes movi vocem, et ca*pi 
loqui et dicere : o anime affannate, idest affectae (^) pas- 
sione fortis amoris, venite parlar a noi s' albri nol nega. 
Hoc dicit quia dubitabat forte quod non possent remo- 
rari ad loquendum secum, quia ita velociter portaban- 
lur a vento. Ideo dicil : s\ tosto come 7 venlo a noi H 
piega, idest, plicavit. Sed ne procedam obscure in tractatu 
istorum duorum spirituum, est sciendum quod in nobili 
provincia Romandiola^, in civitate Arimini, Johannes San- 
catus, sic denominatus quia erat crure claudus, filius 
Domini Malatesta^ senioris, qui primus acquivisit domi- 
nium Arimini, vir corpore deformis, sed animo audax 
et forox, accepit in uxorem Franciscam filiam Domini 
Guidonis Yeteris de Polenta, Domini RavennaB, dominani 
corpore pulcram et vagam. In istam exarsit Paulus frater 
dicti Johannis, homo corpore pulcer et politus, deditus 
magis ocio quam labori. Cum ergo dicti Paulus et Fran- 
cisca conversarentur simul sine sugpicionOy tamquani 



(') 11«, monftratar. (*) K. noa poUrtnl. (*) iit, MUAm. 



206 



COMENTUM INFERNI 



cognati, legebant semel in camera ipsius dominse C) in 
uno libro vulgari de Tabula Rotunda, in quo scriplum 
erat quomodo Lancillotus olim captus est amore reginse 
Zinevrae, et quomodo per mediatam (') personam, scilicet 
Galeottum, principem insularum longinquarum, conjuncti 
sunt simul ad conferendum de amore eorum; et quomodo 
dictus Lancillotus virtute istius coliationis cognito amo- 
roso igne fuit osculatus (^) ab ipsa regina. Cum ergo 
predicti Paulus el Francisca pervenissent ad dictum pas- 
sum, ita vis istius tractatus vicil (*) ambos, quod conti- 
nuo deposito libro devenerunt ad osculum, et ad cetera, 
quae sequuntur. Hoc autem in brevi significato Johanni 
per unum familiarem, ambos simul in dicta camera (^) 
ubi convenerant, mactavit. — Qudli. Hic autor ponit suae 
petitionis effectum per unam comparationem, cuius sen- 
tentia est clara : ideo ordina literam sic : et illi duo aman- 
tes, usciro de la scMera ov' ee Dido, idest de turba luxu- 
riosorum, inter quos est (^) Dido amorosa ; venendo a 
noi per l' aire maligm, idest male ignitum, qualis est in 
luxuriosis, cotaK quah columbe chiamaie dal volere, idest a 
naturali voluntate, vengon per F aira portale dal disiOy 
idest ab appelitu, con V ali alzate e ferme al dolce nido, 
ubi scilicet dulci amore fruuntur (^). Et assignat causam 
quare isti venerunt tam leviter et velociter, dicens: si 
forte fu raffelluoso grido^ quasi dicat, tam forlis et ef- 
licax fuit adiuratio, quam feci eis per amorem. Sed ad 
intelligendum quantum predicta (®) comparatio colum- 
barum sit pulcerrima et propriissima, est notandum quod 
columbae sunt dedicatae Veneri, quae est mater Amoris, 
et Dea luxuriap, quoniam sunt aves luxuriosissimae. Co- 



(') S. dominae Franciscas. 
(') E., S. e 116. exo»culatus. 
(') S. camera, interfecit. 
C) £. feruntur. 



(') £. mediatum Persicum, scilicet 

(*) 116, urit ambos. 

(') S. erat Dido, venmdo. 

(*) S. predicta ista comparatio. 



CANTUS QUINTUS. 207 

lumba est C) prole recunda, avis obliviosa nimis, adeo 
quod, sublatis pullis suis, ipsa immemor damni (') in 
eodem loco nidificat. Ita luxuriosus, receptis magnis 
damnis aeris et personae et Tamae, oblitus omnium redit 
ad amatam suam, nec videt nec cognoscit damna sua (^), 
imo, quod plus est et peius, luxuriosus aliquando inter- 
ficit filium proprium, sicut Catilina pro habenda Hore- 
stilia, ut dicit Valerius. Multae etiam feminae interfece- 
runt filios proprios, urgente causa amoris. Unde Virgi- 
lius in Buccolicis; Scevus amor docuil nalorum sanguine 
malres Commaculare manus. Adbuc columba est nuncia 
pacis, societatis amica, mansueta, blanda, humilis, tracta- 
bilis et tales requirit amor. Imo tanta est vis amoris, 
qui (^) reddit serpentes blandos, sicut scribit Ambrosius 
in Exameron de Murena, quae effundit venenum etc. — 
O animaL Hic autor ponit orationem illorum (^) spirituum, 
scillcet Franciscae, ad petitionem Dantis, in qua oratione 
primo ponit exordium : secundo, narrationem. Primo ergo 
dico quod ista prius facit exordium captans benivolentiam 
multipliciter. Unde dicit Danti: o animal grazioso e be- 
nigno, scilicet ex pietate et compassione, quam habes ad 
nos, se fosse amico U re de F universo, idest, si Deus esset 
nobis amicus, ita quod nostrae preces iuste mererentur 
exauditionem, noi pregaremo lui de la tua pace. Ecce 
quomodo optime captat benivolentiam, quia(^) optat sibi 
id quo maxime indigent amantes qui semper sunt in- 
quieti ut dictum est, sicut dicimus egrotanti : rogo Deum 
quod det tibi sanitatem, vel expone sic : de la tua pace, 
idest ut ponat in pace et quiete labores tuos perducendo 
tuum opus ad felicem finem, et sic te ad portum quietis ; 
et ista secunda expositio est melior ; et ecce causam : 



(') 116, etiam est. (*) 116, daiDoi lui. 

(') 116, damiMi sua amore codcatiis, iroo. (*) S. e 116, qaod reddit 

(■) E., S. e 116, imius illorum. (*) £. qoia optlme capUt. 



208 COMENTUM INFERNl 

da c'hai pield del nostro mal perverso (^), idest de quo 
compateris nostro amori perverso, cuius causa ita jacta- 
mur. Isti enim nimis perverterunt ordinem amoris, quia 
cognati erant. Et subdit quod sunt prompti ad vocem 
autoris, dicens : noi udiremo, scilicet vos loquentes e par- 
laremo a txn, scilicet interrogantibus di quel che vi piace 
d' udire e di parlar scilicpt de materia amorosa ; et di- 
cit : menbre che 7 vento si lace, idest, donec ventus cessat 
et non murmurat ; come fa, idest sicut tacet nunc. Sed 
quare (*) autor videtur contradicere sibi ipsi? Dixit enim 
supra quod isli non poterant sperare quietem, nunc vero 
dicit quod quietati (^) sunt: dicendum breviter quod sant 
quietati nunc accidentaliter et ad augmentationem penae, 
quia renovatus(*) est dolor eorum, ut statim patebit. — 
Sede. Hic Francisca facit narrationem et primo describit 
locum originis suae dicens, quomodo fuit de Ravenna 
antiquissima civitate. Dicit ergo : la terra dove nata fui, 
idest, Ravenna (^) prope mare duo vel tria miiiaria, et 
distat a loco ubi Padus cadit in mare per duodecim mi- 
liaria. Unde dicit : dove 7 Po discende ; intellige quantum 
ad brachium rectum : intrat enim Padus in mare in loco 
qui vocatur primarium ; et dicit : per aver pace coi se- 
quaci soi^ idest, cum fluminibus, quia nisi Padus intraret 
mare continuo reluctaretur cum fluminibus suis, et sic 
esset in continuo bello. Padus enim, secundum Virgi- 
lium, rex fluviorum discurrit per medium Lombardiae, 
et colligit omnes aquas fluminum quae intrant ipsum a 
dextris et sinistris, et omnia secum trahit et portat ad 
mare per diversas fauces, ul dicelur Paradisi plenius 



{*) S. perverso, cuius causa i(a jactamur. — 116, perverso^ idest ex quo. 
(*) 116, Sed hic aulor. — E. Sed conlra autor. 
£. quielali sunt nunc accidenlaliter. 
(*) E. renovalur dolor. 

(") S., £. e 116, Rayenna patria mea. Sede^ idest situata est «ti la marina: 
idest super mari adriaco; est enim Rayenna prope mare per duo. 



CANTUS QUINTUS. 209 

capitulo XVI. — Amor. Hic Francisca narrat qualiter Paulus 
primo amoratus fuerit de ea ; et primo ad excusationem 
Pauli assignat(^) causam delicti, et dicit quod ille tam- 
quam nobilis et pulcer faciliter accensus est amore eius, 
quae similiter erat nobilis et pulcra. Dicit ergo : Amor 
cK al cor gentil raUo s' apprende, idest, cito accenditur ; 
et debes intelligere maxime et potissime, quia nobilis plus 
vacat ocio et vivit delicatius, ideo cor eius citius accen- 
ditur quam cor rustici, sicut sulphur citius accendilur 
quam lignum, et tamen generaliter (*) amor in omnibus 
vindicat sibi locum. Unde Virgilius lU Georgicorum: 
Amor omnibus idem; unde omne genus animalium na- 
turaliter currit in amorem pro conservatione suae speciei, 
sed quanto nobiiiora tanto proniora (^) sunt in furiosum 
ignem amoris; sicut equus nobilissimum animal fortius 
inflammatur, ita quod non frena, non calcaria possunt 
ipsum retrahere, non flumina, non montes possunt ipsum 
retinere, quin (*) tendat quo naturalis impetus trahit iilum, 
sicut plene scribit Virgilius ibidem; prese coslui, scilicet 
Paulum, de la bella persona, scilicet mea, quasi dicat : 
et bene poterat capi amore meo, quia eram pulcra et 
ipse pulcer et vir meus turpis, che mi fa tolla, scilicet 
morte violenta, ideo dicit : e 7 modo ancor m' offende, 
quia scilicet adhuc viget infamia et pena. — Amor. Hic 
Francisca narrat quomodo et quare ipsa redamaverit 
ipsum ; et volens se excusare dicit breviter, quod amor 
est tantae virtutis et potentiae quod semper cogit per- 
sonam amatam redamare amantem, et e converso; et 
ideo non potuit facere quod non redderet vicem suam 
tali amatori. Dicit ergo: Amor cK a nullo amato amar 
perdona, idest, amor qui non remittit alicui amato amare 



(*} 116» asserit. (') 116, finaliter amor. 

(*) S. proinptiora. (*) E. quando tendit quo. 

I. 14 



210 COMENTUM INFERNl 

amantem, mi prese del piacer costui si forle, idest ita me 
strinxit ad complacendum isti de mea pulcra persona ; 
cke come vedi ancor non m' abandona, quia sicut videre 
potes ita sumus ligati simul amore post mortem sicut 
fuimus in vita. Sed hic nota, lector, quod sententiaO 
praemissa est saepe falsa. Certum est enim quod sepe 
quis amat unam et non redamatur ab ea, et e converso. 
Ad hoc (') aliqui volentes salvare dictum autoris dicunt 
quod magis debet considerari aflectus quam eflectus. 
Unde dicunt quod nisi sit natus ex saxo amatus amat 
amantem ; sed hoc est penitus falsum ; nam de rei veri- 
tate multae fuerunt et sunt acerbissime odientes amantes, 
imo aliquae prociderunt eis nasum a facie cum dentibus, 
imo aliquae occiderunt se ipsas, sicut scribit Augustinus 
primo de Civitate Dei, et paulo supra hoc narravi de 
Didone quee potius elegit sibi mortem quam amorem 
nuptialem regis Jarbe. Et posito quod esset verum nihil 
faceret ad propositum quia isti devenerunt ad effectum, 
et omnes de quibus autor est supra locutus. Ad hoc 
dicunt alii confirmantes istam sententiam esse veram: 
Si vis amari ama ; et dicunt quod ista est vera intentio 
autoris quia ipse ponit eamdem sententiam Purgatorii 
capitulo XXIL Dico breviter quod autor noster loquitur 
ibi de amore virtutis quae (^) fundatur super honesto, 
ideo sententia est ibi vera. Hic vero loquitur de amore 
voluptatis qui fundatur supra delectabili, ideo hic sen- 
tentia est falsa ; et certe nimis miror de quibusdam qui 
videntur hoc credere et tenere cum videamus clare (*) 
falsitatem istius sentenliae. Quot milia sunt stabulario- 
rum, leprosorum, ribaldorum quorum aspectum (^) hor- 



(') S. sententja Tidelur esse falsa, quia certum est quod saepe quis amat. 

(') S. Ad hoc dicunt aliqui quod magis. 

(*) S. e 116, qui fundatur. (*) £. clarissime. 

(') 116» aspectui horribiliter omnes. 



CANTUS QUINTUS. 211 

ribilem omnes fugiunt, qui amant reginas et nobiles do- 
minas formosas et virtuosas ! ergo redamabunt ipsos si 
viderint se amari ab eis? nimis est hoc absurdum incon- 
veniens; sed ut cito veniam ad veram intentionem autoris, 
considera subtiliter, lector, quod autor non ponit istam 
sententiam tanquam veram, sed fingit istam mulierem 
luxuriosam hoc dicere ad excusationem sui, sicut sepe 
loquitur mulier amorata quando loquitur de suo fallo 
et delicto patenti, quod negare non potest. Dicit enim: 
ego non sum de natura angelica vel saxea; quomodo 
poteram non amare eum qui me tam ardenter amabat, 
et qui sponte subivit tot pericula C) et mortes pro me! 
Ergo bene dixit autor in persona (*) istius meretricis. Et 
sic nota quod multa talia dicta autorum sepe male in- 
telliguntur, quia non consideratur quomodo, et quare et 
quando dixerint. — Amor. Hic Francisca narrat effectum 
amoris eorum, quia ob hanc causam fuerunt simul et 
semel mactati. Dicit ergo ; amor condusse noi ad una 
morte^ quia par fuit culpa, ideo (^) par est pena. Et subiun- 
git autorem mortis eorum, dicens ; quod qui interfecit 
eos ibit ad fundum (*) Inferni ubi ponuntur occisores 
consanguineorum in glacie in ea parte quae appellatur 
Ghaina a Ghain primo interfectore fratris sui. Dicit ergo: 
Chain aUende^ idest expectat chi vita ci spense^ idest Johan- 
nem Sancatum.... (^) qui extinxit vitam nobis, quia sci- 
licet ambos necavit, ut totiens dictum est : et concludit 
autor : queste parole da lor ce fur porte, quia sciiicet Fran- 
cisca pro se et pro socio dixit omnia narrata. — Poscia. 
Hic autor ponit effectum narrationis factaa ex parte sua 
quia dicit quod ex praedictis est factus valde alteratus 

(*) £. pericula, et tandem pro me mortuus estl Ergo. 

('} E. in parte istias. 

(*) £. ideo parem poenam passi sumus. 

(^) S. irit ad profundum Inferni. ~ £. est ibi ad Amdum Infemi. 

(') 8. e 116, Sciancatum maritum menm qui. 



212 COMENTUM INFERNl 

et passionatus : unde dicit : poscia cK intesi quelle amme 
offense, quae, quia offenderant, ideo offensae sunt, chinm 
il viso, idest inclinavi intellectum confusum, e tanto 7 
tenni basso scilicet stupefactus tali effectu amantium, 
finchi 7 poeta, scilicet Virgilius, mi idisse, che pense, quasi 
dicat: est tantum sic: ita facit amor. Et ponit respon- 
sionem suam ad petitionem Virgilii, dicens : lo cominciai, 
o lasso, idest, ah miserum dolenter refero, quanU dutci 
suspiri, quia istud est dulce venenum, suavis mors ; quanto 
disio, idest quam ardens et affectuosum desiderium, meno 
costoro al doloroso passo, scilicet mortis violentae et in- 
famis, ubi fuerunt turpiter jugulati, et dicit : quando ri- 
sposi, quia non potuit statim respondere ad petitionem 
Virgilii ex nimia compassione turbante eum. Et hic nota 
quod tam Virgilius quam Dantes fuit summe passionatus 
ista passione amoris ; ideo secure confert secum de ma- 
teria ista. Nec Virgilius indignatur qui dicit in Buccoli- 
cis : Omnia vincit amor el nos cedamus amori. Haec est 
enim communis peslis omnium poetarum. Verumtamen 
ego hic satis indignor de quibusdam dicentibus hic quod 
autor non debebat ponere ista trufatoria. Considera si in 
tali materia autor polerat C) loqui nobilius et melius. 

Poi mi rivolsi a lor. Ista est quinta pars generalis in qua 
autor petit declarari de uno dubio a predicto spiritu; et 
primo ponit orationem suam ad praedictos, in qua primo 
facit suum exordium; secundo petitionem, et alloquitur 
ipsam Franciscam quae primo fuerat locuta secum. Dicit 
ergo : poi mi rivolsi a lor, idest, postquam locutus fueram 
Virgilio de miserando infelici amore istorum (^), revolvi 
me ad eos ut declararent de uno, e parla' io e cominciai, 
supple, dicere, captans benivolentiam: o Francesca i toi 
marliri, idest, tua dura cruciamina, mi famio Iristo, ex 



(») S. potuerat. (') S. ipsorum. 



CANTUS QLIMIS. 213 

dolore, e pio a lagrimar, e\ coinpassione. - Jarfl satis 
dictum cst (juare : ista enim compassio liabebat ('} ortum 
a proprio amore, et facit petitionem, et petit quomotlo 
illa pcrpendlt quod Paulus amaret eam amore illicito, 
cum honcsta benivolentia videretur esse ab eo crga eam 
propter afBmtatem qua; tollebat omnem suspicionem. 
Dicit er^o: ma dimme a cke e come, idest ad quid et qua- 
liter amor concedeite, idcst permisit tibi, che conoscessi i 
dubiosi cHsiriy quasi dicat; quomodu poluisti cognoscere 
quod Paulus amaret le concupiscenler, quod erat du- 
bium propter vinculum aOlnitatis '. et huc dico : al lempo 
di dolci sospiri, quia scilicet latenter suspirabat antcquam 
detegeretur llamma amoris. — E quella. Hic punit respon- 
sionem Franciscjc (') ad petitionem suam in qua respon- 
sione exorditur et narrat. Dicit ergu: e quella a me, 
supple Francisca respondit ; mirabiiiter captat benivolen- 
tiam, dicens, quod erit sibi nimis aniarum et dolorosum 
referre sibi hoc, sed tamen renarrahit sibi tutum ut sa- 
tisfaciat voto autoris; utide praemittit sententiam nota- 
bllem ad hoc dicens : NuUo ee maior dolore che ricordarsi 
del tempo feOce ve la miseria, idesl, in tempoi-e adver- 
sitatis, et dicit: e cio sa U tuo dollore, idest Virgilius. Et 
hoc exponitur mullipliciter uno modo, quia Virgiiius in 
vita spoliatus est bonis suis ab Augusto, sicut et alii 
Mantuani, ut sepe patet in hbro BuccoUcorum, et sic 
experlus fuerat isluni casum mulationls fortunae ; vel 
etiam quia vixerat in mundo in tanla gloria et gratia 
incliti principis Augusti; nunc vero post mortem erat 
danmatus in indignatione sumnii Imperaturis eterni ; 
vel huc dixit allegorice, quia Virgilius, idest ratio Dantis 
sciebat lioc quia relegatus in exilium ; sed quicquid 
dicatur credu quud autor solumniodo vult confirmare 



('J S, Fr«neisci', in qu» eiorditur. 



214 COMENTUM INFERNI 

istam sententiam autoritate Virgilii ; ideo dicit : e cio 
sa il tuo dottore, quia scilicet Yirgilius ponit similem 
modum loquendi quem facit Eneas Didoni narraturus 
excidium Trojae, quod declarat litera sequens : ma io dird 
come colui piange e dice, quasi dicat : loquar plorando, 
quia non possem sine plantu et lacrimis narrare tibi 
tam amarum casum causam meae mortis et damnatio- 
nis ; et hoc faciam se tu hai cotanto affetto^ idest tantam 
affectionem, quia autor videbatur multum avidus di- 
scendi, a conoscer la prima radice, idest originem prin- 
cipalem et radicalem^ del nostro amor ; unde nota quod 
licet Francisca jam manifestasset eorum amorem in con- 
fuso, non tamen manifestaverat radicem latentem illius 
amoris, quia ut ipsa statim dicet, una lectura detexit 
amorem qui ardebat interius. Noi. Hic Francisca fa- 
cit suam narrationem et narrat signa per quae cogno- 
vit quod Paulus amabat eam et ipsa eum, quia sci- 
licet semel legebant de materia amorosa, quia ubi amor 
ibi oculus, ubi dolor ibi manus; et lingua vadit ubi 
est dolor dentis. Dicit ergo: Noi leggevamo un giomo 
per diletlo di Lancilotlo^ milite nobili, come amor lo 
strinse scilicet erga reginam Zineveram. El sic nota quod 
lectio jocunda librorum amoris provocat ad libidinem ; 
ideo Jeronimus prohibet clericis ne legant carmina ama- 
toria poetarum, et dicit: Soli eravamo senza alcun so- 
spetto ; ecce aliud incitamentum, quia proverbialiler di- 
citur quod opportunitas facit homines fures et feminas 
meretrices. Unde usque ad horam istam latuerat flamma 
amoris, per pih fiatey ecce primum signum, quia dicit : 
quella lettura ci sospinse gli occhiy quia coepimus frequen- 
ter et fixe jactare oculos unius in faciem alterius, et 
impudicus oculus impudici cordis est nuncius, teste Au- 
gustino, e scolorocci il viso; proprium enim est amantum 
pallescere, ut dicit Ovidius magnus magister amoris; et 



GANTUS QUINTUS. 215 

est secundum signum, et subdit: ma sol un punto, idest 
illius lecturae, fu quel che ci vinse, quia scilicet reveren- 
tia et verecundia prius detinebat nos, sed isle passus 
fecit nos sequi exemplum duorum nobilium amantum. — 
Quando. Hic Francisca explicat illum punctum et osten- 
dit quomodo et quando venerunt ad facta, dicens : ques&^ 
sciiicet Paulus, che mai da me non fia diviso, quia semper 
erit sociatus C) mecum in dolore sicut fuit in amore, 
me basd la bocca lullo Iremante^ scilicet ex pudore et 
timore, tunc, scilicet quando legiemo il disiato riso, idest 
reginam ridentem, esser basato da cotanto amante^ idest, 
a Lanciloto qui fuit tam probus miles. Et subdit: Ga- 
leoUo, vult dicere breviter quod sicut Galeottus fuit con- 
ciliator (^) qui conjunxit ipsos duos simul. Dicit ergo: il 
libro e cM lo scrisse, idest et autor libri, fu Galeotto (^), 
idest leno, et addit: quel giorno pih non vi leggemmo 
avanli^ quia illa die non redierunt amplius ad lecturam 
incoatam, quia intenderunt ad aliam lecturam quae fecit 
oblivisci iliius lecturae primae. — Menlre. Hicautor imponit 
finem huic materiae et tangit effectum ultimum tam ex 
parte illorum spirituum quam sui. Et dicit quomodo isti 
amantes erant afilicti pariter amore et dolore, et ipse- 
met respondel eis in simili affectu. Unde dicit: F altro, 
scilicet alius spiritus Pauli, piangeva si, idest tam effuse 
ch' io venni meno sl com' io morisse, quasi dical : incurri 



(*) £. socius meus in dolorc. 

{*) AUa errata lczione del noslro lesto si supplisce con quella degli altri 
codici. E.y S. e 116, concilialor et mediator amoris inter Lanzilottum et Gine?riam, 
ita Liber isle in quo legebant fuit mediator et conciliator qui coniunxit. 

(*) Qui il nostro testo ha in margine: « Galeotto fu U libro, e cM lo scris$e, 
Ita debet iste rersus intelligi. Princcps Galaottus scripsit gallice historiam amornm 
Lancilotti et GineTrie; et cum Paulus et Francisca librum illum oblectamenti 
gratia legerent, ipsa libri lectio eos in concupiscentiam libidinis excita?it, quare fuit 
ille liber galeottus ?el Gorginus yel ruflnus inter eos, et est galeottus nomen 
apud quosdam importans idem quod leno et amorum compositor importat. Ille 
etiam princeps galaottus fuit reyera galaottus, et illorum de quibus scripsit con- 
ciliator et leno. » 



216 COMENTLM INFERM 

in ^ocopim, di la pieta, idest e\ compassioiie bumaiii- 
tatis quae ita ligayit seosus eius, menire che r um jpi- 
rito, idest interim dum spiritus Francisca^ disse questo; 
e caddi come corpo morlo cade. Et hic nota quod illud 
quod autor fingit acddisse sibi, nunc acciderat siU de 
facto in vita dum esset amoratus de Beatrice. Cum ^iim 
semd de industria accessisset ad quoddam conTirium ubi 
erat Beatrix^ et ascenderet per scalas, subito illa a casu 
occurrit sibi, ex quo juyenis cecidit C) semivivus et aspor- 
tatus super lecto aliquandiu stetit sine usu sensuum, et 
considera quotiens autor ostendit se passionatum in hoc 
capitulOy quia ultra modum fuit diu inviscatus isto morbo. 

(*) 116, fubito oeddit seini?iTiis. 



217 



CANTUS SEXTUS, in quo tractat de spiritibus entihm in tertio 
circulo ad phmam grandinum et nivis qui fuerunt gulosi; 
et de dcenione Cerhero, inter quos invenit quemdam civeni flo- 
rentinum vocatum Ciaccum, qui prcedixit Danti mtdta ven- 
tura de partihus Florentinorum, 



A 



L tornar de la mente. Postquam in (*) praecedenti 
capitulo aulor noster tractavit et determinavit de poena 
luxuriosorum qui puniuntur in 2° circulo; nunc conse- 
quenter in (*) presenti VI capitulo agit et tractat de poena 
gulosorum qui puniuntur in 3*^ circulo. Et presens ca- 
pitulum potest dividi in quatuor partes generales; in 
quarum prima autor describit poenam et supplicium gu- 
losorum in generali, et custodem huius circuli punito- 
rem (^) huius vicii. In secunda tractat in speciali de uno 
spiritu moderno qui (*) multum fuit foedatus isto vicio, 
ibi : Noi passavam. In tertia movet qua^stionem illi spi- 
ritui circa mutationem status suae patriae florentinae (^), 
et petit de quibusdam civibus florentinis mortuis, viris 
praecipuis, ibi : lo li risposi, In 4* et ultima tractat ali- 
quantulum incidenter de resurrectione malorum et am- 
pliatione poenae eorum, ibi : El duca disse : Ad primum 
dico quod autor describit poenam gulo§orum in gene- 
rali; sed antequam descendam ad expositionem literae 
est praenotandum quod autor post vicium luxuriae im- 
mediate tractat de vicio gulae; quamvis enim gula na- 
turaliter praecedat luxuriam et ministret sibi fomentum 
et materiam, tamen ponitur post luxuriam, quia habet 

(*) S. in superiori capitulo autor. 

(*) S. in isto sexto. — £. in principio sexti capituli. 

(*) £. et punitionem huius vitii. 

(^) 116, qui fuit foedatus. 

(*) 116 e E. FlorentiiB. 



218 COMENTUM INFERNI 

plus culpac C\ ^^ Quia est gravius peccatum; ideo magis 
tendit deorsum versus centram : ratio autem huius 
est, quia secundum philosophum 3^ Ethicorum, natura 
posuit magnam delectationem in duobus sensibus, scili- 
cet in tactu et gustu. In tactu propter conservationem 
*speciei; in gustu propter conservationem * (*) indivi- 
dui; et maiorem deiectationem posuit in tactu quam 
in gustu, quia natura magis sollicita est circa conser- 
vationem speciei quam unius individui ; imo etiam in 
delectationibus ciborum videmus, quod maior est de- 
lectatio in gutture ubi est tactus deglutiendo cibum, 
quam in lingua ubi est gustus. Unde philosophus adducit 
exemplum ibi de quodam philosopho guloso, qui rogabat 
deos quod guttur suum fieret longius gutture gruis; 
non autem rogabat quod lingua eius fieret latior lingua 
bovis. Conquerebatur ergo quod delectatio gulae esset 
ita brevis quia durat (^) forte quatuor digitis. Nunc (*) ad 
literam autor continuans se ad prcTcedentia dicit: lo mi 
veggio inlorno, quia locus erat circularis, vel ipse iacta- 
bat oculos in circuilum, nuovi lornienti idest alia diversa 
supplicia a superioribus, e nuovi lormenlali^ scilicet gulo- 
sos, al lornar de la menle^ scilicet resumpta speculatione 
mentali quae fuerat interrupta ex compassione afflictiva 
illorum duoruni amantium, che se chiuse, idesl quai fuit 
clausa et confusa, dinanzi a la pield di dui cognali, sci- 
licet Pauli de Arimino et Franciscae de Ravenna, che 
lutlo mi confuse^ idest disturbavit, et dicit: come ch' io mi 
mova; per hoc innuit (^) autor quod ex omni parle ter- 
rarum reperitur magna copia istorum gulosorum, ut de 
se palel : respice [^) tabernas vel C) popinas, e ch' io me 



C) S. culpe cl cst gra?ius. 

{*) Lc parolc fra i due asterischi son supplile dagli altri testi. 
(•j S. dural quatuor. -- E. durarct. (*) E. Nunc ergo. 

(•) E. inquit. (•} E. respicite. ("} S. et popinnas. 



GANTUS SEXTUS. 219 

mlga e come cKio guali, quasi dicat ubicumque reflectam 
visum et quomodocumque circumspiciam. — lo sono. Hic 
autor describit locum et poenam gulosorum. Ad(*) in- 
telligendam autem istam poenam et caeteras volo te scire 
quod autor loquitur de Inferno morali in dando poe- 
nas (^) omnibus peccatis. Dat ergo pcenam congruentis- 
simam(^) gulosis sicut supra luxuriosis. Fingit enim quod 
isti gulosi iacent turpiter et inepte per terram et con- 
tinuo pluvia cadit super (*) eos, macerans semper eos, quia 
scilicet ut plurimum isti iacent infirmi; nam propter 
superfluitatem et diversitatem ciborum incurrunt diversa 
genera morborum, ut experientia ostendit, et omnis me- 
dicina clamat, imo plures interfecit {^) crapula quam gla- 
dius. Nunc ad literam dicit autor : /o sono al terzo cer- 
ckio de la piova. Et nota quod pluvia capitur (®) hic large 
pro omni vapore nocivo qui cadit ab aere, scilicet aqua, 
nive, grandine etc. elema^ idest continua, quia quamdiu 
vivit gulosus non deficit sibi poena sua ; maledetta, quia 
est vicium detestabile, nimis vituperosum, ignominiosum, 
fredda e greve; quia propter indigestionem generantur 
humores frigidi et gravantes naturam, et dicit: regola 
e qualitd mai non gli e nova, quia semper stat (^) in istis 
poenis; nam gulosi dum vivunt nunquam emendantur 
neque mutant mores nisi in morte(®); nunquam restrin- 
gitur gula ex quo est aperta : quamvis enim dicatur 
proverbialiter quod paupertas castigat gulosum: casti- 
gat(^), idest punit, non tamen corrigit; et distinguit varia 
genera morborum qui (^®) nascuntur ex gula dicens: gran-- 



(*) S. Ad quam pcBnain inlelligendam est sciendum quod autor loquitur 
hic de Inferno roorali. 

(*) 116, pcBnam. (') £. convenienlissimam. 

(*) 116, supcr eos quia scilicet ut plurimum. 

(■) S. e E. interOcit. (•) E. accipitur. 

f) 116 c S. stant. (') £. in morte, non quod restringatur. 

(*) 116, castigatetpunit, et distingvit. (**) £. quae nascuntur. 



220 COMEMUM INFERM 

(Hne grossa: ista sunt apostemata grandia et grossa, 
fistulae, glandulae^ bubones, podragae [^)^ eiragrae et multa 
similia; aqua tinla, idest humores turbidi et comipti, 
neve (*), humores frigidi, rheumata, catharri^ se riversa 
per Faire lenebroso, idest per sanguinem turbulentum 
gulosi pervertentis (^ totam complexionem ; sanguis enim 
causatur ab aere, et dicit: pule la terra che questo ri- 
ceve. Sicut enim aliquando fcetet terra propter pluviam, 
ita corpus gulosi foetet, quod assimilatur sepulcro aperto. 
Unde propheta; sepulcrum patens guttur eorum; imo(*) 
etiam ipsa terra vere foetet, quia quanto delicatiora ci- 
baria, tanto fcetidiora stercora, ut ait Hieronimus. Et hic 
nota lector quod aliquando viri sobrii, sapientes et sancti 
afficiuntur passionibus istis sine culpa sua, quia hoc ha- 
bent a parentibus vel a coelo vel ab alio accidente ; sed 
autor loquitur ut in pluribus, quia communiter tales 
passiones adveniunt delicatis splendide vivenlibus, ut me- 
dicina et experientia docet. — Cerbero. Nunc autordescri- 
bit custodem tortorem animarum istius carceris nomine 
Cerberum : sed quis est iste Cerberus ? certe Cerberus 
flngitur ab omnibus poelis esse canis infernalis triceps 
stans ad portam Inferni, de quo mulli multa dixerunt 
allegorice. Sed ne vadam per impertinentia autor per 
Cerberum representat nobis generale et besliale vicium 
gulositatis, quod est Iriplex; ideo iste canis habet tria 
capita, tria ora, tres latratus. Aliqui enim sunt gulosi in 
quantitate quia volunt multum, sed pascuntur ita vicia 
sicut Mocho (^). Alii sunt gulosi in qualitate tantum qui (^) 
volunt sapida et delicata cibaria, sed contentantur pauco. 
Alii sunt gulosi in utroque qui volunt et multa el splen- 

(*) S. e 116, podagrffi. (») E. neve, idesl humores frigidi, reumatici. 

(•) 116, perTertunt. (*) E. imo ipsa terra. 

(") Cosl il nostro testo. 11 codice E., ita Tilia sicut modico. Lo Strozz., ita 

Titio sicut modico. II 116, ita Titia sicut Mocco. 
(*) S. quia Tolunt. 



CANTUS SEXTUS. 221 

dida. Nunc ad literam autor describit hunc Cerberum 
ab habitu et ab actu dicens : Cerbero, est conveniens 
nomen ; dicitur enim quasi vorans carnes, fiera, quia 
scilicet reddit hominem maxime bestialem. Unde Macro- 
bius libro Saturnalium dicit de mente philosophi : Quis 
habens aliquid humam pudoris, his duabus voluptatibus 
luxuria el gula delectetury quce sunt communes sui et 
asino: — crudele, quia crudeliter pervertit gulosum(^), 
e diversa, scilicet ab aliis, quia est fera monstruosa ha- 
bens tot capita tot guttura etc. Nonne est species monstri 
videre hominem(^) gravatum vino, cibo? Certe nuUum 
animal horribilius; ideo bene dicit: con tre gole canina- 
mente latra. Hoc dicit quia a predictis tribus speciebus 
gulae manantur (^) aegritudines, quae faciunt gulosos ita 
clamare (*), sopra la gente che quivi ee sommersa, idest 
supra gulosos hic iacentes per terram sub pluvia, et di- 
cit: gli occhi ha vermigli: ista est propria passio ebrio- 
sorum, unde dicunt isti ebriosi quod melius est habere 
oculos rubeos vino, quam albos aqua ; la barba unta et 
atra, idest obscura,et hoc bene convenit guloso; e'l ventre 
largo^ quia gulosus facit de ventre lacunam, unde pro- 
pheta : quorum Deus venter est, et unghiate le mani; 
quia continuo rapiunt (^) quod devorent ; graffia li spirti. 
Hoc fingit quia gulosi aliquando inciduntur (^), aliquando 
incenduntur ; ingoia^ quia vicium gulae de rei veri- 
tate d) devorat et deglutit saepe gulosos, vel quia in- 
gurgitat et absorbet totum patrimonium; e disquatra, 
nunc(®) cum cauterio nunc cum rasorio lacerantur (^) ; 
ideo bene subiungit: urlar^ quia continuo clamare co- 
guntur ex dolore; unus enim habet passionem iliacam, 

(*) 116, gulosum ebrietas eius, e diverta. 

{*) S. hominem monstruosum grayalum. 

(») E. manant. (') E. latrare. (•) S. capiunt. 

(•) S. inciduntur, ingoia. — 116, aliquando incenduntur; ingoia. 

C) S. gulae rerera de?orat. (•) 116, quia nunc. (•) E. laceratur. 



aJter podragkam : oode joiel <fici : loi i^yeomt e 
ffum — ; et w: imxok powiflliir ad raliijiiiefli eoram. sinil 
dicdbal quidam medicw qoamlo Tidelat afiqoem fiKere 
uoam inordiiiatioiiem in dba pobi. Td coilii. IMcft ergo: 
to p^jggM, idest raria paa§io. If /a loiiirif . ide^ latrare, 
come cam,ei Sdt: da r m di^ ki6 fammo a r attn srkenm, 
idest temperatiooem ^ more dimicaiitiuiiL Hic e^t einm 
oKjs infirmoninL quod credentes ^itare dolorem aul re- 
perire quietem. nuoc Totrunt se super latus deitrum, 
nunc super sinistrum: et hoc magi» habet augere ets 
pcenam. quia omnia membra issa necesse est ut a la- 
tiore quiescant, ut inquit ATicenna : e i miseri profamy 
idest isti infelices, gulosi. Tiles. quo$ autor appeDat ,'' 
pn^iphano», idest non sacros. non autbenticos, inlames (u- 
giendos, quos bomo debet ^itare sicut eicomunicatos ; 
prc^ihanum enim dicitur procul a phano. idest longe a 
templo. >am phanum graece. latine templum ^ : unde 
sa^pe sacra scriptura utitur verbo ,^ propbanare. quando 
illi gentiles inimici .^ proprii Dei facidbant templum et loca 
el vasa 7) sacra privata. Ideo bene isli gulosi ebriosi ^^ 
possunt dici prophani qui (^ fugiunt loca autentica. et di- 
cunt quo<l tutius est commorari ,^^ in tabernis quam in 
If^mplis, quia templa sa^pe fulminantur, tabernae,**) vero 
rare vel nunquam. Sed paulo post non inveniunt quie- 
li5m, quia volyomi spesso, idest volvunt se in lecto, nunc 
supirie, nunc resupine. — Quando. Xunc autor ^^^*} quia 
osti^ndit qualiter Cerberus se habebat ad animas iUorum 
mis(3rorum, nunc ostendit quomodo se habuerit (^^ erga 

(^) E. podfgralicain. (*) ?., 116 e E. reparationem. (•; S. Tocat 
(*y S. teniplum dicitur. Unde. (•) S. utitur hoc verbo. 

(*; 110, tntmict populi Dei. — £. inimici Dei et populi sui faciebanL 
''') K. loca lacra et Yata pri?ata. 
(*) H. et ebriofi poiiunl. — 116, gulosi possunt. 
(•) S. e K. quia. ('•) K. roorari. 

(*') 116 e K. tabema ?ero raro. ('•) 116, autor ostenso qualiter. 

(") 116 e £. se habuit. 



CANTUS SEXTUS. 223 

ipsum, et dicit : Cef^bero el gran vermo. Nam non est 
vermis maior isto, quia omnia rodit, vorat(^) et consu- 
mit. Vicium enim gul« est gurges profundus et pela- 
gus immensus. Le bocche aperse e mostrocce le sanne. 
Oslendit (*) ea instrumenta quibus exercet vicium gulae, 
scilicet buccas et sannas (^), quia habebat tria capita et 
per consequens tria ora; et dicit sannas, idest dentes 
quibus gulosus omnia terril (*) et consumit. Per hunc 
actum Cerberi figurat autor quod vicium gulae tentave- 
rit ipsum in omni specie sui; vel hoc fingit quia Cerbe- 
rus dolebat et irascebatur quod autor sobrius veniebat 
ad Infernum ut vinceret ipsum et alia monstra Inferni 
in se et in aliis; et ideo tamquam portarius (^) inclama- 
bat contra autorem, et dicit quod hoc fecit, quando ci 
scorse, idest quando vidit et cognovit quod non eramus 
gulosi remansuri ibi in poena cum aliis, sed triumpha- 
turi de eo et aliis, et ideo conabatur terrere nos toto (®) 
corpore, unde dicit : non avea membro che tenesse fermOy 
vel hoc forte dicit quia gulosus et ebriosus toto corpore 
tremit debilitatis (''^) nervis, vel quia invadit cibum cum 
tanta aviditate quod totum corpus movet: et quae non 
potest dentibus, oculis devorat. — £ 7 duca. Hic autor 
ostendit qualiter Virgilius quietaverit iram vel voracita- 
tem illius canis, unde dicit: Lo duca mio, scilicet Virgilius, 
distese le sue spanne, idest extendit suas palmas, prese 
la lerra, manibus suis, e la gittb denlro a le bramose 
canne, idest intra fauces avidas, gurdas (^) con ambo le 
pugna. Per hoc autem(^) dat intelligi, quod vir sapiens 
cum ratione sedat importunum appetitum edendi(^^) et 

(') £. deyoral. (*) S. idest ostendit omDia instrumenta. 

(') 116, sannas, et bene dicit in plarali iMicchas, quia habebat. 

C) 116 e £. terit. (*) 116, portenarius. 

(*) 116, toto corde. Unde. C) £• debilitatus. 

('} £. ingurdas. (*) S. autem autor dat intelligero. 

(**) S. bibendi et comedendi cum cibis. 



224 COMENTUM INFERNl 

bibendi cum cibis vulgaribus et grossis et vinis vilibus, 
imo saepe cum aqua, sicut ego vidi in moderno poeta 
Petrarca, qui saepe comedebat carnes bovinas et dimit- 
tebat fasianinas C) et nota quod praecipue hoc fuit verum 
de facto in ipso autore, quia fuit summe sobrius et tem- 
peratus, unde erat solitus dicere quod isti gulosi vivunt 
propter comedere, et non comedunt propter vivere. — 
Quale. Nunc autor ostendit quietationem illius Cerberi 
per comparationem canis, et dicit quod Cerberus est 
quietatus more canis post cibum (^) istum, et quia sen- 
tentia est plana ordina sic literam: quelle fdcde lorde, 
idest turpes, quia istud vicium gul» deformat (^) faciem 
hominis quantumcumque sit de se formosa, del dimonio 
Cerhero, idest islius vicii(*) diabolici, cKintrona Fanime, 
quia terribiliter latrat super eas et ipsas latrare facit in 
modum tonitrui (^) ; scilicet ch' esser vorrebber sorde, ne 
audirent, sS fer cotal, scilicet tam turbatae, qual quel 
cane, supple flt, che abbaiando agogna, idest latrando cla- 
mat, e se raccheta poi che 7 pasto morde, che solo intende 
e pugna a divorarlo. Et per hoc notat quod licet gulo- 
sus conqueralur de tam vili epulo exhibito sibi, tameu 
cum illo sedatur ingluvies eius et satisfit gulae vel (^) ces- 
sat appetitus. Et hic nota {^) leclor quod comparatio esl 
optima (^) canis ad gulosum. Sicut enim canis vult esse 
sine pari super osse coquinae, ita gulosus non vult so- 
cium in cibo. Canis exonerat stomachum (^) ut reperiat 
appetitum ad cibum, ita gulosus aliquando evomit pri- 
mum cibum ut oblectet gustum alio sapidiori cibo, sicut 



(*; £. faxianas. Kt nolandum quod hoc praecipue fuit. 
(') S. cibum, et quia. ('} 116, Yalde deformat. 

(*) E. nuntii diabolici. t') S. tonitrui. Si cKesser vorrebber, 
(•) S. et. f ) S. nola quod. — E. notandum, lector, quod. 

(*) S. optima: Canis est animal gulosum. Sicut enim. — £. optima, Canis contra 
gulosum. Sicut enim. 

(*) £. stomachum et reparat appetitum. 



GANTUS SEXTUS. 



225 



narrat Svetonius de Nerone qui fuit ingluviosissimus 
hominum, et de quibusdam aliis. Idem faciunt ebriosi 
sicut scribit TuIIius libro Philippicarum de Anthonio 
omnium ebriosissimo qui (^) fecit librum de ebrietate sua, 
in quo testatur nullum unquam fuisse ebriosiorem se 
praeter filium ipsius TuIIii. Ganis etiam secundum fabu- 
lam dimisit veram carnem pro umbra, ita saepe gulosus 
qui habet coenam determinatam cum uno, si audit vel 
sentit signa maioris ingluviei recedit (*), et saepe perdit 
utramque, sicut accidit de facto Ciacho de quo statim 
dicetur. 

Poi passavam. Ista est secunda pars generalis in qua 
autor tractat in speciali de uno spiritu particulari mo- 
derno^ qui multum fuit servus gulae ; ideo fingit quod ex 
illis animabus iacentibus gulosorum una surrexit, idest 
occurrit menti sua) in speculatione istius vicii. Dicit ergo 
primo continuans partem parti : noi passavam su per 
r ombre, idest ('^) animas, cK aduna la grave pioggia, idest 
quas comprimit gravis pluvia, quia multiplex infirmitas 
facit corpus grave iacere, e ponavam le pianle sopra lor 
vanitd^ quia sapientes calcant et parvipendunt tales gu- 
losos vanos ut iam patuit, et vult dicere : ibamus cum 
plantis, idest cum affectionibus discurrendo per istas ani- 
mas vanas, quia umbrae sunt sine corpore, et dicit : che 
par persona. Hoc potest intelligi sic, quod umbra vana 
est visibilis et passibilis tamquam corpus, sicut dicitur (*) 
XXV capitulo Purgatorii; vel dicatur, che par persona^ et 
tamen non est, quia licet videantur homines quantum 
ad figuram humanam, tamen sunt bestiae qualitate mo- 
rum, et sicut porci iacent in luto; unde subdit : elle gia- 
cean per lerra tutle quante fuor cK una^ et ista erat anima 
Ciachi, cK a sedet^ si levd^ erat enim ita gravata infirmi- 



(') K. cl fecit. 

(') £. idest super animas. 

I. 



(') K. recedit ab ipso et sspe. 
(*) S. e E. dicetur. 

15 



226 COMENTUM INFERNI 

tate quae C) non potuit se erigere nisi ad sedendum, ralto 
ch' ella ci vide passar davante: sic (*) facit saepe infirmus 
decumbens in lecto quando videt amicum familiarem (^) 
sibi venire ad se. Sed ne procedam in aliquo obscure 
videamus quis fuerit iste Ciachus. Est ergo sciendum 
quod tempore nostri autoris paulo ante sui expulsionem, 
fuit in civitate Florentiae quidam civis nomine Giachus, 
qui in vicio gulositatis excessit omnes qui fuerint (*) suo 
tempore, et etiam in praeterito de quibus esset memo- 
ria ; vir (^) aliter bene moratus et satis placidus, plenus 
scomatibus et pulcris dictis, et quia eius parva facultas 
non poterat satisfacere debito gulae, quae est nimis im- 
portunus exactor, factus est ioculator mordax et visita- 
bat domos nobilium et divitum qui epulabantur splen- 
dide et pinguiter, et cum invitatione et sine invitatione, 
semper tendebat quo maior spes ciborum et poculorum 
vocabat eum ; de cuius loquacitate (®) et scurrilitate di- 
cetur plenius (J) Infra capitulo VIII. Et nota hic quod 
aliqui mirantur quod autor (^) faciat hic mentionem de 
uno ioculatore (^) tractans de vicio gute, qui (^®) poterat 
dicere de multis et magnis principibus. Sed certe bene 
facit (^^) si dat tam vile vicium tam infami generi per- 
sonarum ; quamvis enim multi nobiles (^*) divites et po- 
tentes fuerint viventes splendide et gulose, non vixerunt 
serviliter amore ventris, sicut isti qui posuerunt finem 
suum et felicitatem suam in edacitate et bibacitate, et 
vendiderunt suam libertatem suadente gula; ideo bene 
dixit lupus cani, quod nolebat fieri servus amore ven- 



(') S. e 116, quod non potuit. — £. quod non poterat. 

(') S. sicut facit. 

(*} S. e 116, familiarem yenire ad se. (*) 116 e £. qui fuerunt. 

(') 116, Yir alias moratus. (*) £. leccacitate. 

(^) £. plenius in fine cap. Vin. (') S. cur aulor. 

(*) S. de ioculatore tractans. ('*) £. quia poterat. 

(*') S. facit cum dat. ('') 116, nobiles et potentes. 



LANTUS SE\TIIS. 227 

tris. Nota etiam <|uod autor potius voluit ponere istum 
quam aiium, tum quia nielius noverat eum, lum quia 
Florentini, quamvis sint comuniter sobrii in cibo et potu, 
tameii, quando [*] regula tallit, excedunt gulositalem 
omnium hominum niundi, sicut testantur duo alii Flo- 
rentini poetae, scilicet Petrarcha et Boccacius. — tit. Hic 
autor ponit petitionem Ciachi ad se dicens: ille, supple 
Ciachus : mi disse : o tu, sciiicet Dantes, che sie' tratto per 
queslo Inferno, scilicet a Virgilio mediante divina gratia 
per (*) speculationem mentis, recogmscimi se sai, quasi 
dicat : diiBcile erit tibi recognoscere me quamvis olim 
me noveris, et dicit : lu fusti piima fallo ch' io disfatlo, 
idest tu fuisti natus antcquam ego mortuus essem [^), 
et bene me novisti in vita licet forte non possis me 
recognoscere (*) nunc. Et subdit responsionem sui per 
quam conrirmal dictum Ciachr, scilicet quod non plus 
recognoscit (") eum quam si numquam vidisset ipsum {^), 
unde dicit : el io a lei, idest ego Dantes resijondi anima; 
eius: 1'angoscia c/ie tu hai, idest angustia infirmitatis, et 
poena; (^) qua tam turpiter iaces per terram, forse ti tira 
for de la mia menie, idest forte non permitlit me me- 
minisse tui, s\ che non par cKio te vedesse mai, quasi 
dicat ac si nunquam (^) ego te novissem (*). El nota quod 
autor ideo hoc fingil quia islud vicium gulK sa,>pe ita 
transformal hominem in brevi, quod non videtur ille qui 
prius erat, sicut videmus in imaginibus Tibcrii tertii Im- 
peratoris Romanorum, quod atiqua: sunt omnino diversae 
et dissimiles ab aliis, quia eral totus mutalus crapula 
et ebrietate et omni inordinationc vita>, quia ultra alia 



I') K. quia ri'gul>. l*J 116, et ipcculalione mentl*. 

l') 116, ego ruissem morluus: e( beoo. ['J IIB, cogooscere Dunc. 
(') llfl, pliu cognotcit. — E. plu* cognoscere eum poteil, quaai si. 
(*) S, e E. eum. (') E, pcena, qua lic lurpiier. 

C) S. nnmquam non novis»em (e. «') 116 e E. le viditscm. 




228 COMENTUM INFERNI 

vicia damnabilia eius, fuit senex luxuriosus {% ingluviosus; 
ebrietatem autem incoeperat a iuventute, unde cum vo- 
caretur Glaudius Tiberius Nero, iuvenes socii in castris 
per iocum dicebant Galidius Biberius Mero (^). Ma. Hic 
autor recognoscens (^) istum spiritum petit quis sit : unde 
dicit : fna dimme c/d tu sie, ut scilicet recognoscam te (*), 
che 'n s\ dolente loco sie messa, idest quae in infirmitate 
iaces cum tanto dolore quem indicat magnus clamor 
tuus, et hai s\ fatta penay idest tam turpem et taediosam^ 
che nulla^ scilicet alia poena Inferni, ee s\ spiacente, idest 
molesta s^altra k magior^ idest quamvis alia poena^ 
imo omnis poena secutura (^) sit maior : et bene dicit; 
nam de (^) rei veritate nulla poena est displicentior quam 
stare in lecto, et exonerare onus ventris et vesicae sub 
se C) vel evomere cibum receptum ex stomacho, et re- 
cipere clisterium, et ita de multis necessitatibus aegri- 
ludinum; et subdit responsionem Giachi, qui manifestat 
se a patria, a nomine, a vicio quo est damnatus. Dicit 
ergo: et ella a me, idest illa anima Giachi respondit 
mihi, la tua citta, idest Florentia quae non est amplius 
mea che ee piena d' invidia sl che gid trabucca el sacco^ 
vult dicere quod invidia in tantum excrevit(^) in FIo- 
rentia quod iam disponitur ad precipitium et ruinam; et 
est conveniens methaphora, quia saccus nimis plenus ad 
parvum motum facililer cadit, crepat et effunditur; ita 
Florentia quae tunc erat plenissima (®) gentibus et divitiis 
ad parvum motum civilem cito(^^) cecidit et crepuit, quia 
divisa est et lacerata in partes, ut statim dicetur: seco 



(') 116, iuxuriosus; cbrietatem autem. 

(') 116, Mero, quia sciiicet bibendo calescebat incro. Ma, Hic autor aon 
recognosccns. 

(') S. autor non recognosccns istam umbram ycI istum spiritum. 

(*} S. c 116, Gognoscam te. (') S. futura. 

(•) S. quia revera nulia. (") E. sub se, el emitlere cibum. 

(•; S. excrcvcrat. (•) S. plena. (••) E. cito cadcret ct-creparet. 



CANTUS SEXTUS. 



229 



me tenne in la vila serena, idest in vita temporali, quam 
vocat serenam ad diflferenliam illius vita^ infernalis tur- 
bidae, ubi sunt sub perpetua pluvia, nive, grandine ; vel 
habet respectum ad illud tempus tunc praesens, in quo 
nebula discordiae turbabat (^) tranquillum statum Floren- 
tiae quae florebat serene tempore mortis Giachi, ut statim 
dicetur; et nominat se dicens: voi cittadini, idest FIo- 
rentini, mi chiamaste Ciacco^ et est nomen consequens 
rei. Ciachus enim dicitur quasi ciens (^) , idest vocans ci- 
bos; et tangit causam suae damnationis dicens : et io mi 
fiacco a la pioggia^ idest frangor et maceror inflrmitate, 
continuo me volvendo nunc super unum latus, nunc 
super aliud; ideo bene rumpor, et continuo cadunt 
imbres et tempestates super me, come tu vedi^ quasi 
dicat, nec celare possum si vellem, quia mea poena est 
patentissima, et ecce quare, per la dannosa colpa de la 
gola, quia istud vicium damniflcat et vastat personam, 
substantiam et famam, et concludit Ciachus, et io anima 
trista non son sola. Ista est excusatio tristium (^) et vi- 
lium ; che queste allre a simil pena slanno per simil colpa. 
Nam solatium est miseris socios habere pomarum. Et facit 
finem autor sermoni Ciachi, dicens : e piii non fee pa-- 
rola: mos est enim infirmantium facere pauca verba. 

lo li risposi. Ista est tertia pars generalis in qua 
autor facit petitionem dicto spiritui circa mutationem 
status Florentiae, et primo facit exordium dicens : o Ciacco 
il tuo affanno, idest gravis poena, mi pesa si^ idest tan- 
tum gravat me in animo, quantum te in corpore; ideo 
dicit : che a lagtimar me 'nvita. Scilicet ex compassione, 
ratione patriae pietatis. Ma. Nunc facit petitionem et petit 
de tribus : primo ad quid devenient (*) cives Florentiae : 



(•) E. turbal. 

(*) £. (ristium semper ct Yilium. 



(*) £. quia ciens cibos. £t tangit. 
(^) 116. TenienL 



(^) 116, yenient. 



230 COMENTUM INFERNI 

secundo, si aliquis C) est justus in ea ; tertio, quare tanta 
discOrdia invasit eos ('). Dicit ergo primo : ma cUmme a che 
verrarmo li cUtadini, idest Fiorentini, de la ciUd partUa. 
Hic dicunt aliqui quod autor vocat Florentiam divisam, 
quia olim facta est ex Foesulanis et Romanis, sicut ipse 
autor scribit infra capitulo XV, sed niliil ad propositum ; 
quia autor non loquitur hic de tali divisione, imo inten- 
dit de divisione civilis discordiae de qua statim dicetur. 
Et dicit notanter : se tu sai, quia petit de futuro, et du- 
bitat utrum damnati in Inferno scirent (^) futura: unde 
movebit (^) istam dubitationem infra in capitulo X. Et 
tangit secundam petitionem cum dicit: s'alcun v'ee giuslo: 
deinde tertiam cum dicit: e dimme la cagione perche 
lanta discordia F ha assalUa. — E quelli. Hic autor ponit 
responsionem Giachi ad interrogata, qui primo (*) respon- 
det ad primam petitionem, et dicit, quod cives civitatis 
divisae devenient (®) ad vulnera, mortes et expulsiones. 
Ad cuius rei cognitionem est praesciendum. quod FIo- 
rentia erat in maiori flore et potentia, quam unquam 
fuerit, in MCCC, in quo anno autor noster inceperat C) 
istud opus floridum. Sed, ut plerumque fit, res secundae 
pepererunt C) discordiam; nam tota civitas divisa est, 
primo inter nobiles, secundo inter populares (^), in duas 
sectas, scilicet Alborum et Nigrorum. Quae partialitas 
primo habuerat originem in civitate Pistorii in domo 
magna et potenti Cancellariorum, sicut dlcetur infra ca- 
pitulo XXXII (^^). Sed cito iste morbus contagiosus trans- 
iverat Florentiam et infecerat totum corpus civitatis, 
repletum malis humoribus. Nam, ut dicit Valerius, nullum 



(*) S. 81 quis justus cst in ca. (*) S. illos. 

(•} S. scianl. (*) 116, movebat istam. 

(») S. e E. el primo. (*) 116 e E. Tcnient. 

C) E. incoepit. (') 116, pariunt. 
(*) 116, popularcs et in sectas. 
('•) 116, XXn, huins Inferni. Sed. 



CANTUS SEXTUS. 



vitium Bnitur ^') ibi ubi oritur. Partis Albae fuit pritici- 
piura et caput quidam miiea, nomiiie Verius de Grculis. 
Erant autera Circuli tunc temporls arrogantes et superbi, 
tum quia erant valde divites et potenteSj tum quia ve- 
nerant pauto antc a rure ad civitatcra ; et nulla eral tunc 
maior societas in Fiorentia. Parlis vero Nigrre luit prin- 
cipium (') et dus alter miles nomine Cursius de Donatis, 
qui tempore suo non habebut parem in Italia. Erant 
autera Donati nobiles ab antiquo, non divites, sed saga- 
ces. Circuli habebant maiorein sectain in populo, quia 
videbantur magis favere Reipublicse, ideo penes eos erat 
quasi totum regiraen: Donati autem magis (^) videbantur 
intendere ad dorainium. Sed Bonifacius VIU volens obviare 
scandalo quod parabatur Florentia;, misit pro Domino 
Verio, et rogavit, quod faceret pacem cum Domino Cursio, 
vel (*) quod committeret rem sibi, promittens se factu- 
rum (^) sibi unum Cardinalera, et multas alias gratias. 
Verius, Ucet aliter prudens, noluit parere Papai ; irao 
dixit, quod non liabebat guerram cum aliquo. Et sic in- 
fecto negotio reversus est Florentiam. Et (''), ut breviter 
dicara, uno sero ad unum Iripudium Dominarum orta 
lite inter C) aliquos de utraque parle, fuit aniputatus 
nasus uni Recoverino de Ctrculis; et boc fuit principium 
raagnl raali. Alla vice Ciiculi invaserunt Dorainum Cur- 
sium de Donatis (*), sed fuerunt repulsi lurpiter. Deinde 
Cursius, celebrato consilio cum suis, decreverunt {") mlt- 
tere ad Papam, ut faceret venire unura de domo Fran- 
ci», qui deponerei Circulos ('") et populura. Quo scito fuit 

1') S. Cdilur uiii oritur. 

(') S. e 110. nigT(D ruit princopB el dui b11u« milei. 
C) E. niagii intcntlebant ad. I') S. c E. el quod. 

118, rictuniCD aoum. i") S. El brCTiter, uno scro. 

n iin, inter atrimque parlem iuctEpti per aliquos ipBariim psrliuin, ruit 
■mpntaini. 

(') 116, Donali» i|ucri liirpiter rcpulcrunl, Dcioile. 

(•) B. decrcvil. {") E. CJrculos. Qiio scilo. 



232 COMENTUM INFERNl 

bannitus cura multis (') suis sequacibus, et multi (*) eorum 
relegati. Bonifacius ergo, procurante Domino Cursio, qui 
semper sequebatur (^) Curiam, et Domino Gerio de Spinis, 
qui erat Mercator Bonifacii, vocavit Karolum sine Terra, 
qui erat frater Philippi Pulcri Regis Franciae. Qui Phi- 
iippus paulo post fecit mori istum (^) Bonifacium ; et fecit 
venire istum Karolum tamquam paciarium, ut pacificaret 
Florentiam, et deinde iret in auxiiium Karoli II contra 
Siciiiam; dans sibi inteUigere (^), quod faceret ipsum 
eligi Imperatorera Romanorum, vel saltem locum tenen- 
tem Imperii. Karolus ergo in MCCCI venit Anagniam ad 
Papam Bonifacium cum quingentis equitibus francis (^) : 
Et non intravit Florenliam propter partialitates praedictas. 
Regentes autem in Florentia, sentientes Karolum venire, 
miserunt legatos ad eum ; quibus ille benigne respondit, 
quod veniebat, pro bono pacis. Intravitque Florentiam 
cum sua gente inermi et receptus fuit cum magno honore. 
Post paucos C) deinde dies voluit dominium, et potesta- 
tem pacificandi cives. Et continuo convocatis Prioribus, 
nobilibus et multitudine populi, iuravit conservare civi- 
tatem in bono et pacifico statu ; et continuo conlrarium 
fecit de consilio Domini Musatti Francesii, militis Floren- 
tini, qui venerat semper secum de Francia in Italiam, 
et suis expensis conduxerat eum, et corruperat magnis 
donis et denariis, quia erat pecuniosissimus in partibus 
Gallide. Ante (^) ergo quam reverteretur domum, Karolus 
fecit armari gentem suam, et introduxit Dominum Cur- 
sium de Donatis cum aliquot amicis suis. Tunc quidam 
Dominus Schiatta de Cancelleriis, Capitaneus Florentiae, 
cum CCC equitibus, ofTerebat se Prioribus et Circulis ire 

('] S. mullis aliis sequacibus suis. 

(') £. et multi cum eo releg^ati. (') £. prosequcbatur. 

(*} 116, ipsum. (') S. intelligere ipsum cligi. 

(') 116, francis. Deinde iyit Florentiam, et non intravit Florentiam. 

C) S. paucos vero dies. (•) 116, Antequam reYerleretur. 



CANTUS SEXTLS. 233 

ad capiendum Dominum Cursium. Sed Dominus Verius 
dixit: permitte(^) tantum ipsum venire. Confidebat enim 
in favore et furore populi. Populus autem (*) sine capite 
erat totus territus. Et breviter : Cursius sine resistentia, 
clamantibus suis : Vivat Dominus Cursius, ivit ad car- 
ceres, liberavit (^) captivos. Quo (*) tumultu Priores ti- 
mentes fugerunt de Palatio; et sic discursum est ad 
praedam ad domos Alborum, et duravit quinque diebus 
cum magna ruina. Deinde haec pestis transivit in Comi- 
tatum cum magnis incendiis et populationibus. His rebus 
gestis, Karolus reformavit civitatem pro suo velle. Et 
cardinalis (^) Matlieus de Aquasparta venit Fiorentiam, 
qui alia vice fuerat ibi, et non potuerat componere par- 
tes. Et fecit fieri multas paces et affinitates, et voluit 
ordinare officia comuniter; sed Nigri, qui erant fortes, 
non permiserunt. Unde ipse turbatus recessit, et dimisit 
civitatem interdictam. Pax parum duravit; nam Simon 
filius Domini Cursii interfecit quemdam Dominum Nico- 
laum de Circulis, et vulneratus ab eo decessit; qui Simon 
erat iuvenis valentissimus. Tandem aliqui viri praecipui 
de parte Alba citati, timentes comparere, recesserunt, 
alii Aretium, alii Pisas, alii Pistorium, qui adhaeserunt 
GhibeUnis exulibus de Florentia, de quorum numero fuit 
Dantes ; et eorum bona confiscata sunt per Karolum. Et 
sic vide, quomodo fuit destructa pars superba Alborum 
per Karolum sine Terra in MCCCII. Karolus deinde cum 
Roberto filio Karoli II ivit in Siciliam cum magna classe 
et numeroso exercitu. Sed (^) inde cito recessit cum turpi 
pace, et redivit in Franciam, perdita magna parte suo- 
rum militum, sicut dicetur Purgatorii capitulo XX. Nunc 
vide literam qua) de se obscura satis faciHter ex dicta 

(*) 116, pcrmiUite. (*) 116, enim. 

('} £. liberavitque. C) 116> Qtiod tumuUum Priores. 

(«) S. cardiDal. (*) S. Sed cito recessit. 



234 COMENTUM INFERNI 

historia declaratur. Dicit ergo: e quelli a me: idest ille 
Giachus respondit mihi : iili cives Florentiae (^), qui iam 
nunc sunt divisi et discordes, verranno al sangue^ idest 
ad sanguinis fusionem i^\ dopo lunga lenzone, quia diu 
contenderunt intus et extra coram cardinali Matheo, et 
Papa Bonifacio, e la parle selvaggia scaccerd V altra con 
molla offensione. Hic nota (^) quod aliqui dixerunt ex 
ignorantia facti quod autor loquitur hic de parte guelfa 
et ghibelina, et quod vocat guelfam silvestrem, quia 
est rebellis et inobediens Imperatori. Sed hoc est penitus 
falsum, quia expulsio ghibellinorum fuerat per multa 
tempora ante ; nec litera potest aliquo modo intelligi de 
illis. Cum (*) ideo autor dicat partem expulsam reditu- 
ram intra tres annos ; et tamen pars ghibellina non est 
reversa Florentiam usque (^) ad diem istam. Dicendum 
ergo quod sicut patet clare ex dictis autor loquitur de 
parte alba et nigra quarum utraque erat guelfa. Ideo 
expone sic : e la parle selvaggia, idest pars Circulorum, 
quam appellat silvestrem, idest (^) agrestem, quia vene- 
rant (^) de agris et rure, unde alibi saepe male loquitur 
de ista parte et praecipue Paradisi capitulo XVII. Scac- 
cierd F altra, scilicet partem Donatorum, quia Dominus 
Cursius et multi (^) fuerunt expulsi con molla offensiom, 
quia fuerunt banniti de (^) aere et persona. Deinde tangit, 
casum istorum Circulorum et reversionem Donatorum 
dicens : poi apresso^ idest paulo post, convien che questa 
caggia, scilicet ista silvestris cadat a statu suo, e che 
l' allra^ scilicet Donatorum, sormonti, idest super exal- 
tetur; et per principes partium dat intelligi consequenter 
ipsas partes albam et nigram, infra Ire soli, idest tres 

(') 116 e £. norentini. (*j S. c £. efTusionem. 

(*) £. notandum. (^ 116 e £. Cum autor dicat. 

(') 8. usque in diem. — £. usque nunc ad diem istam. 

(•) £. et agrestem. (') S. e £. venerat. 

(') £. multi aiii. (*j S. in src. — £. dc habere et persona. 



CANTUS SEXTUS. 235 

circulationes solis, hoc est infra tres annos. Cursus C) enim 
solis per XII signa efficit nobis annum, et dicit : con la 
forza di taly scilicet Karoli sine terra, che teste piaggia^ 
idest qui nunc stat ad plagiam, quasi dicat, qui nondum 
est in motu, nec in procinctu veniendi, ita quod adhuc 
stat in terra sua Parisius nec intravit adhuc iter. Et subdit 
statum istius partis Donatorum dicens : alta terrd longo 
tempo la fronte^ idest capita, quia erit multis annis in flore 
respectu partis Circulorum quae (^) duraverat forte duo- 
bus annis ; pars vero Donatorum per V, usque ad mortem 
violentam Domini Cursii, de qua dicitur (^) PurgatoriiXXIV, 
tenendo f altra^ idest partem Circulorum, sotlo gravi pesiy 
idest gravaminibus realibus et personalibus, quod autor 
expertus est in se ipso, ut alibi saepe dicetur ; tamen (*) 
postea tractu temporis pro maiori parte redierunt, unde 
istud nomen partialitatis est hodie penitus extinctum (^^ 
et abolitum, et modo actu novae discordiae civiles exor- 
ta5 (®) sunt, nescio quem finem habiturae, et dicit : come 
che di cio pianga, quasi dicat quamvis doleam de hoc, 
o che n' aonte, idest, et quamvis faciam contumeliam tibi 
qui es de parte ista (J) tibi praenuncio quia sum de eadem 
parte tecum. Et hic nota quod autor merito fingit se 
petere de novitatibus Florentiae ab illo Ciacho, quia iste 
tamquam ioculator erat solitus visitare domos nobi- 
lium et praecipue principum partium, scilicet Cursii et 
Verii, ut pulcrius tangetur (^) capitulo octavo huius In- 
ferni. — GiustL Hic autor ponit (®) responsionem Ciachi ad 
secundam petitionem, et hic nota (^^) quod aliqui ad ex- 



(') £. Circulus enim solis per XII slgna facit nobis. 
(■) S. qui durayerant. (•) 116 e E. dicetnr. 

(*) 116, cum postea. — £. tamen pauco tractu. 
(') S. cxtinctum. et modo. (') S. ortae sunt. 

C) S., 116 e £., ista tam cito casura, ita quod male lil>enter ista tibi prae- 
nuncio. (*) 116, tangetur infra capitulo. 

(•) S. ostendit. ('•) E. notandum. 



236 COMENTUM INFERNl 

positionem istius C) literae dixerunt quod autor loqui- 
tur (^) de iustitia et iure sive de iure civili et canonico, 
quibus duobus iuste regitur genus humanum ; sed istud 
est alienum dicere. Nam cum peto simpliciter et abso- 
lute si aliquis est iustus in civitate, secundum commu- 
nem modum (^) loquendi non debet intelligi nisi de homine. 
Dicendum est ergo quod autor loquitur de se et Gui- 
done Cavalcante, qui (*) de rei veritate tempore illo erant 
duo oculi Florentide, sed autor non exprimit nomen, sed 
relinquit intelhgi iudicio prudentum. De se enim nuUus 
sapiens dubitabit (^); de Guidone autem et laudibus eius 
dicetur infra Inferni capitulo X et Purgatorii capitulo XI, 
tamen latenter tangit dicens: e non vi sono inlesi^ quia 
pars regens non adhaesit consilio istorum duorum : imo 
Guido fuit missus ad confinia ex quo mortuus est; et 
consilium Dantis spretum. Dicit ergo : giusli son dui^ sci- 
licet Dantes et Guido Cavalcante, e non vi sono inlesi, sed 
certe cito poenituit eos. — Et ultimo Ciachus respondet 
tertiae petitioni autoris, scilicet causam istius civilis dis- 
sensionis quam dicit esse triplicem, unde dicit : Superbia^ 
invidia el avaricia son le Ire facelle, vel faville^ idest quod 
ista tria vicia sunt (^) tria incitamenta incendentla corda 
eorum l^)^ ideo : ch' dnno i cuori accesi^ et (^) inflamma- 
verunt animos Florentinorum ad furorem in se ipsos, 
ita quod recte potest exclamari contra eos : Quis furor^ 
cives (^) etc. et autor imponit C^) finem verbis Ciachi 
dicens : ille Ciachus qui pose fine al lacrimahil suono^ idest 
hic fecit finem flebili ('') sermoni, tum quia infirmus erat, 



(•) S. huius. («) 116, loquilur hic. 

('} S. usum loquendi debet iotclligi de bomine. 
(*) S. qui illo tcmpore erant duo. (') 116, dubitabat. 

(•) S. sunt incitamenta. (^) S. hominum, et ideo. 

(*) S. idest flammaTcrunt. 
(•) S. civest qv(B tanta licentia ferri. 
('•} S. e 116, ponit fincm. (••) E. lacrimablli. 



CANTLS SEXT13S. 237 

tum quia loquebatur de materia lacrimosa quantum ad 
ipsum et autorem. — Elio. Nunc C) autor dicto de statu 
Florentiae in generali petit a dicto Giacho de statu quo- 
rumdam clarorum virorum particulari (^), ut det eis 
meritam famam; unde dicit: et io a lui, supple dixi: 
quamvis sis gravatus et extoediatus(''), amor vo'che me 'n- 
segni^ quasi dicat : dixisti mihi aliquid de futuris, nunc 
velim (*) quod dicas mihi aliquid de aliquibus praeteritis, 
e che di piu parla?- mi facci dono, idest facias mihi libe- 
raliter gratiam loquendi adhuc mecum parum, ergo : 
Dimme ove son Farinata e 7 Teghiaio. Ita debet ordi- 
nari litera ut feci: Farinata fuit magnanimus miles de 
Ubertis de Florentia princeps partis Ghibelinae, de cuius 
virtute et gestu (^) dicetur plene capitulo X huius Libri. 
Thegliiaius (^) nobilis et prudens miles de Adimarris, de 
cuius consilio dicetur infra capitulo XVI Inferni, et dicit : 
che for si degni^ scilicet honore et laude. Et hic nota quod 
aliqui (J) dicunt quod autor (^) loquitur ironice, quod est 
penitus falsum; quia licet sint damnati propter aliqua 
vicia enormia, tamen sunt laudabiles et famosi mundo. 
Unde autor facit magnam comendationem de eis in 
suis locis. Jacopo Rusticucci. Iste fuit miles prudens et 
liberalis, non tamen nobilis sed plebeius de humili genere, 
quo (^) dicetur infra capitulo XVI. *Arrigo C^). Istum num- 
quam nominabit amplius(^^); debet tacite poni cum Musca, 
quia fuit secum in eadem culpa; fuit enim nobilis de Sifan- 
tibus, * ^ 7 Mosca. Iste fuit nobilis miles de Lambertis de 
Florentia, de quo dicetur Inferni capitulo XXVIII et dicit : 



(») S. Hic autor iiosler diclo. (•) E. in particulari. 

(•) S. lopdialus. — E. atediatus. (*) S. volo. 

(•) S., 116 e E. geslis. 

(•} S. Tbegiaius fuit nobilis,— 116, Tbegiaius autem nobilis. 

C) E. ali(iul bic dicunt. (•) S. autor hic. 

(*) S. c E. de quo. 

('•) Manca ncl Codice Estense quanto d racchiuso fra i due asterischi. 
(") S. amplius, sed debct. 



238 COMENTUM LXFEEM 

i? fffcKio U comsca, quia noa sunt prartereuiidi ^) si- 
leDtki, et assignat causani quia quaerit ' cogooscere eos 
dicens : che gran disio mi siringe di sapere, idest magiia 
afleetio cogit me scire, se 7 ciel gli adolcia ^ , idest dul- 
corat eos, o f Inferno gli atosca, idest toxicat eos, idest 
si inficiuntur amaritudine damnatonim : et sic nota quod 
autor Yult dicere : dubito utrum } isti sint danmati an 
salvati ^^y quia habuerunt magna vicia et magnas vir- 
tutes, ita quod videbantur bene salvabiles si poenitentiam 
habuissent in ultimis, quod ignoro; et subdit responsio- 
nem eius ad se dicens : e queUi, scilicet Ciachus re^pondit 
mihi : ei, idest illi ^j spiritus pranominati* son tra T anime 
piu nere, idest inter animas peccatrices magis denigratas 
turpioribus viciis, quam sint luxuriosi vel gulosi, quia 
Farinata peccavit in fide, credens animam simul mori 
cum corpore. Th^hiaius, Jacobus J peccaverunt contra 
naturam : Musca et Arigus contra proiimum. Ideo bene 
dicit: diterse pene, quia ad di^ersa vicia sequuntur di- 
versa supplicia. Alil enim istorum puniuntur igne, ali- 
quis (^) ferro, ut patebit in suis capitulis, giu /i grava al 
fondo, magis (^; versus centrum, quia gravius peccave- 
runt, ideo sunt remotiores a Deo, et ideo: Id r potrai 
redere, scilicet infra, se tanto scendi, idest si vadis tam 
deorsum ut videas omnium inferiorum poenas, sicut iam 
vidisti nostras. — Ma. Hic ultimo Ciachus facit finem suae 
brevi narrationi pelens famam ab autore, unde dicit: 
ma pregote a la tnenle allrui me rechi, idest reducas me 
ad memoriam hominum C^) faciens mentionem de me. 



(') £. prstermUtendi. {*) £. quare qucrat 

(') £. dulciat eos. — 116, dulcorat eos, idest si fruuntur dulcedine beatorum, 
o /' Infemo, 

f) 116, an isti. (*) S. mIti. (•) S. illi superbi spiritus. 

C) 8. et Jacobus. — 116, Jacobus et Arigus peccaverunt contra naturam ; 
Musca contra proximum. 

"*) 8. alii ferro. (*) 116, idest magis. ('*) S. omnium. 



CANTIS SEXTUS. 239 

Aliiid non poterat petere Ciaclms quia nulla spes re- 
demptionis potest esse in Inferno, ideo raortuus optat 
vivere in mentibus hominum per scripturam autoris, et 
bene habet (') quod petiit, quando lu serai al dolce mondoj 
idest cum rediveris ad mundum vestrum (*} viventium 
qui est dulcis respectu istius mundi amari mortuorum; 
quia in illo potest homo mcereri, et si demceretur {^) 
potest reconciliari Deo ; non (*) autem hic. Et imponit 
autor Qnem huic tractatui tangens recessum illius (^ 
spiritus, unde dicit, quod ilie Ciachus lorse alor gli oc- 
cM dritU in biechi, idest re^ohit tunc oculos in obli- 
quum, guardome iin poco, scilicet cum visu isto (*) obliquo, 
e poi chind la tesla: haec fuerunt signa dolentis quasi 
diceret tacite ; heu me miserum, pro tam vih culpa (^) 
ffiterne damnatum ! cadde cmi essa, scilicet testa, a par 
degli allti ciecfd, quasi dicat, recidit in terram ubi primo 
iacebat intirmus pari pama cum aliis gulosis qui fuerunt 
ita ccecati lucc rationis quod ita ignorantes secuti sunt 
brevissimam delectationem gustus qui (") tam amara 
poena continuo implicatur. 

E 7 dtica. Ista est quarta el ultima pars generalis in 
qua autor tractat de resurrectione malorum, ut osten- 
dat ampliationem pcente eorum; et videtur autor modi- 
cum extravagari, quia ista digressio non videtur heue 
pertinens materia; pertraclatae. Unde fmgit Virgilium di- 
cere quod iste non resurget usque (') ad diera judicii. 
Dicit ergo : el ducadisse a me: iste spiritus, piu non se 
dcsta, idest nun excitabitur ulterius, quasi dicat, non 
resurgel^'") a iacendo, di qiia dal son de rangelica tromba, 
idest citra diem judicii quando Angelus clamabit: sitr- 



(■I E. habuii. 

(•) E. demercalur. 

{", lle, isllui. 

C) S. culpa damQtluinl 

('} S. usqne in diem. 



(') S. lunni. 

[•) 9. non nulcm ii 

I*) lle, ila obltquo, 

('*) S. furgel. 



240 GOMENTUM INFERNI 

gUe, morlui, venite ad Judicium^ et ideo dicit ; quando ve- 
drd la tiemica podesta^ idest potestatem Dei inimicam 
sibi et aliis damnatis, sed amicam salvatis. Per hoc au- 
tem inteliigit quod iste stabit semper iacens in ista poena 
usque ad diem judicii et tunc resurget sicut et caeteri, 
unde subdit: dascun rivedrd la trista tomba^ quia scili- 
cetomnis anima(^) tunc revidebit sepulturam suam, quam 
autor vocat tristem quia in ea iacuit corpus, quo tam- 
quam organo et instrumento anima usa fuit ad peccan- 
dum, vel (*) duplicabitur eius poena ; ripiglierd sua came 
e sua figura^ quia unusquisque reinduet sibi propriam 
carnem et figuram humanam et non aliam. Udird quel, 
scilicet sententiam Dei, che rimbomba, idest resonat, in 
eterno, quia, scilicet Christus, dicet: ite maledicH in ignem 
wternum. — Sl. Hic autor concludens tangit unum dubium 
incidens circa praedicta, et primo continuans dicta dicen- 
dis, dicit : si trapassamo, scilicet ita conferendo de ultima 
resurrectione corporum, per sozza mistura de F ombre e 
de la pioggia, quia anim^e illee gulosorum erant turpes 
et transformata) propter varias inOrmitates et phivia erat 
turpis, sicut grando et nix, sub qua isti macerabantur 
turpiter, ideo (^) bene erat turpis mixtio, a passi lenliy 
quia deliberate et apensate procedendo, unde dicit: toc- 
cando un poco de la vita fulura, quia enim erat facta 
mentio de die judicii per Virgilium, ideo autor conve- 
nienter (*) movet sibi dubium utrum poenae damnatorum 
sint augendae vel minuendae vel aliquaUter (^) mansurae 
post diem judicii. Unde dicit : ch' io^ disse, ecce illud mo- 
dicum quod tangit (^) de vita futura, quia dixit : dimmi 
maestro, scilicet o Virgili, esti lormenli^ idest supplicia 
gulosorum et caetera inferna et aeterna, cresceran ei^ 



(') 116, anima revidebiL C, 116 e E. et. 

(') S. ila bene. (*) S. consequenter. 

(•) S., 116 e E. SDqualiter. (•} S. e 116, tetigit. 



CANTUS SEXTUS. 241 

idest * erunt ne maiora? o fien mnoriy idest * (^) an effi- 
cientur minora et diminuentur, e seran $i cocenH, idest 
an erunt aequaliter (^) cruciantia sicut sunt nunc; dopo 
la gran senlencia, idest universalera diem iudicii quando 
aeternus iudex feret iuste sententiam diffinitivam a qua 
nullus poterit appellare? et subdit responsionem Vir- 
gilii (^) qui dicit quod ista tormenta erunt maiora per 
rationem naturalera; unde dicit: e quelli a me, scilicet 
Virgilius respondit: ritoma a tua sdenzia, idest ad 
philosophiam naturalem cuius tu es doctus, che vuol 
quanlo la cosa S piu perfetla piu senta 7 bene, sicut gratia 
exempli, homo magis sentit delectationem lirae quam 
asinus, e cod la doglienza, idest et ita similiter magis 
sentiat(^) dolorem et poenam, quia homo magis sentit 
laborem vel verbera quam asinus, propter nobilitatem 
complexionis, et ita (^) nobilis quam rusticus, et dominus 
quam servus et ita de aliis. Ad quod est notandum quod 
animae magis cruciabuntur post resurrectionem corpo- 
rum, quia erunt perfectiores ratione corapositi, non vera 
perfectione sed mala et damnosa, ideo subdit : questa 
genle maiedetla, idest damnata, aspelta esser piii di id, 
idest diutius uUra diem iudicii; quantumcumque enim 
tempus sit magnum usque ad diera iudicii, tamen est 
finitum, sed postea non erit amplius tempus sed aeter- 
nitas, che di qua, scilicet citra diera iudicii, tutlo, idest 
quamvis, giamai non vada in vera perfezione, quia sci- 
licet ista reconiunctio anirade cum corpore cedet ad maio- 
rem poenam. — Noi. Hic autor claudit capitulum et dicit : 
Noi agiramo altorno quella strada, idest circuivimus, quia 
locus ille erat circularis, parlando piii assai cV io non 

(') Le parole fra i due aslcrischi sono state supplite dai Codd. 116 e Strozz. 
('} 116, leque cruciamina. — £. »que cruciantia. 
(') 116, Virgilii dicens quod. 
(*) S. sentiet. — E. sentit. 
(') £. ita plus honio nobilis. 

I. 16 



242 COMENTUM INFERNI 

ridico^ quia multa occurrebant menti eius circa mate- 
riam praetactam resurrectionis, quae tamen autor pruden- 
ter omittit, ne videatur recedere a materia principali; 
unde autor se apparat ad aliam materiam describendam 
scilicet avaritiam, unde dicit : Venimo al punto dove se 
digrada, idest(^) devenimus ad locum ubi iste gradus 
sive circulus separatur ab alio ; et ecce novum monstrum 
Inferni peius Cerbero occurrit mihi, quia : Quivi trovammo 
Pluto U gran nemico, idest avaritiam maxime inimicam 
humani (^) generis de qua iam dictum est in primo ca- 
pitulo et plenius dicetur in isto sequenti et alibi ssBpe. 



(*) S. idesty ubi iste gradus. 

(*) S. hnmanc genti. — 116, e £. humaiuB genUs. 



CANTUS SEPTIMUS, !« quo poniiur Flutum dcBmonein ad 
custodiam ^iriluum gui sutit in quarto circulo, qui fuermt 
avari, revolventes pondera cum pectore, stiij titulo miUtorum 
prcdatorum; et in fine alitiuantulum de fortuna. 



Mai-e salfiait. Poslquam (') in superiori capitulo 
proxinic prascedeiiti aulor iiosler tractavit de pcena gu- 
losorum qui puniuntur in tertio circulo Inferni, nunc con- 
sequenter in islo VII capitulo agit et traclal de poena 
avarorum et prodigorum qui puniuntur simul in quarto 
circulo, et de pa^na iracundorum et accidiosorum qui 
puniuntur in quinto circulo. Et preesens capitulum potest 
dividi in V partes generales; in quarum prima describit 
cuslodem et dominum istius circuli. In secunda tractat 
de pcena avarorum et prodigorum C) in generali, ibi : 
Ah iusticia. In tertia ostendit in quibus principaliter et 
generaliter vigeant ista duo vicia, neminem particula- 
riter nominando, ibi : El io ch' avea U cor giiasi com- 
punlo. In quarta facit unam digressionem in qua tractat 
de fortuna, ibi : Maestro mio. In quinta el ullima tractat 
de pcpna iracundorum et accidiosorum qui puniuntur in 
quinto circulo, ibi: Noi reccdemo. — Ad primara dico quod 
autor primo descriliit dominum el cuslodem istius cir- 
culi, scilicet Plutonem. Ad quod nota {^\ antequara ve- 
niara ad expositionem litera;, quod Pluto apud omnes 
poetas dicitur re\ Inferni, et ponilur pro elemento terraej 
et quia ex terra nascitur omnis opulentia divitiarum 
ex quibus nascitur avaricia, ideo autor per Plutoiiem 



('} S. Poitquam aulor in «uperioTi capil. proKima prrtedcnli IraclaTil. 

['} K. prodigorum, ibL 

{'] S, Ad quod DoU quod Plulo (pud OnuieB, — lil, o illl, Ad quoil tiotandui 



244 COMENTUM INFERNI 

regem terrenarum et mundanarum diviciarum reprae- 
sentat in generali universale vicium avaritide. Modo ad 
propositum autor fingit Plutonem clamare terribiliter 
viso autore vivo : pape salhan, pape sathan aleph. Hoc 
autem figurat quod Pluto videns hominem vivum in re- 
gno(') avariciae, idest non mortuum in vicio avaricide^ 
venientem ad destructionem avariciae, non valens (*) im- 
pedire eius iter, miratur, dolet et implorat auxilium 
alterius. Quod miretur patet, quia dicit : pape (^), quod 
est adverbium admirantis. Quod doleat patet, cum dicit : 
aleph, quod est adverbium dolentis; cum verp dicit: 
sathan, implorat auxilium alterius; nam satban inter- 
pretatur princeps daemoniorum. Dicit ergo : Plulo comn" 
cid, supple, clamare et dicere : aleph (*), sathan sathan, pape 
pape, idest ab, ah, dyabole, dyabole ! quale monstrum est 
istud quod vivus bomo videatur in loco isto! Et nota 
quod apud hebraeos aleph est prima litera alphabeti: 
Graeci vero dicunt alpha; latini(^) a, et ah aliquando 
est adverbiura dolentis, et tunc debet aspirari, et ita ca- 
pitur (®) bic. Et dicit, con la voce chioccia, idest rauca et 
aspera, quia cum indignatione et ira clamabat. Aliqui 
tamen dicunt quod aleph est vocabulum graecum, et tan- 
tum (^) valet, quantum vide; et secundum hoc autor vi- 
detur dicere quod Pluto ex admiratione coepit vocare (®) 
Sathan et dicere : veni \^) et vide rem mirabilem quae 
raro vel numquam accidit, et tunc dicetur con la voce 
chioccia, idest submissa. E quel. Hic autor ostendit quo-/ 
modo Virgilius confortaverat (*^) ipsum, unde dicit : e quel 



') 116 e £. in regno ayaricis, yenienlein ad destructionem avaricis. 
*) £. non Tolens. 

') 116, Pape, cum vero dicit aleph dolet, quod est ad\erbium dolentis. 
'} S. Aleph, Aleph. {^) £. latini autem dicunt a, 

*) £. accipitur hic. C) £. et quod tantum. 

') S. coepit clamare. ('} 116, yeni, yide. 

('•) S. e 116, confortaTerit.~£. confortaTit. 



CANTUS SEPTIMUS. 245 

savio gentU, idest nobilis Poela Virgilius, qui quamvis 
esset ignobilis genere (') fuit lamen uobilis scientia el 
virtute; vel genlil, idest paganus, che tuUo seppe, quia 
Virgilius(*) novit de omnibus scientiis aliquid, sicul et 
ipse Dantes; unde litera potest esse vera de generibus 
singuloruin, et non de singulis generum. Autor taraen 
loquitur '■?) yperbolice, idest superlative : disse per confor- 
tarmi,non ti noccia la Im paiira; hoc est clarum in primo 
capitulo, ubi autor ostendit se plus timere avariciam 
quam aiiud vicium, et ibi assignavi (*) causas; unde as- 
signat causam quare non debeat limere, che poder cke 
r abhia, idest quamvis (") avaricia sit potens, adeo quod 
vincit sacerdotes et proplietas, tamen non poterit vincere 
te, non ci torrd lo scendei- qiiesla i-ocda, idest non eripiet 
nobis descensum ad istum circulum quartum. Uoccia 
enim, idest ripa, appellatur (") superficies scrupulosa rei 
sicut saxi, et bene dicit, quia (') de rei veritate autor 
non fuit avarus, imo istud vicium i^\ plus displicuit 
sibi quam ca^tera, et magis detestatur ipsum (^) ubique, 
ideo audacter ('") intrabit istum circulum, et ostendet 
istani peslera fore(") fugiendam. — Poi. Hic autor ostendit 
quomodo Virgiiius quietaverit Plutonem dicens ; poi se 
rivolse a quella infiala labia, idest (") ad supcrbiam Plu- 
lonis, quia opulentia diviciarura inflat ; labia enira appel- 
latur habilitas faciei apud Florentinos; unde nota('^) quod 
sicut scribit philosophus II Rheloricorum describens mores 



i') S. genere, lamen ersl nobilis scientia. (') E. ipse Virgilius. 

{'} E. loquHur hic hiperbolice. 

('] E. tMignst caoM»; unde hic agslgnal caiisani iguarc non debeal limere. 

l'j S. qnamvii babeat Hcerdoles, el propbetaa, lanien uoa polcrit. 

[') tl6, Hoccia enim appellalur guperndcs scropnlosa. 

C) S. quia autor noa fuil. 

(*) S. Tidiiin displjcuit sibi plus qnain ctelera. 

n S. Ipsuni: ideo. (") E. ludenter. (") S. esw. 

(") S. Idest superbum Plulonem quia opulenUa. — Ilfl, idcst od iiuperhuin 
t Plulonis quia opulenlia diTitiarum innal: unde nola itiiod sicul scriliit. 
("J E, undfl nolandum quud. 



246 COMENTUM INFERNl 

diyituin, *dicit quod*(*) divites inter alios malos mores ba- 
bent (*) hoc qui sunt elati^ quia liabendo divitias reputant 
se liabere caetera bona, quia (^) diviciae sunt quoddam prae- 
tium omnium aliorum; et adducit ibi dictum Symonidis 
poetae, qui scribit (^) quod uxor Jeronis interrogata utrum 
esset melius fieri divitem quam sapientem, respondit: 
quod magis frequenter videbat sapientes frequentare 
ianuas divitum, quam e converso; vident ergo {^) se di- 
vites abundare his, quibus indigent seepe etiam sapientes ; 
sed certe divites indigent maioribus bonis quam sapien- 
tes; ideo bene alius philosophus dixit, quod medici visi- 
tant domos aegrotorum et non e contrario, et tamen non 
sequitur quod aegrotus sit melioris conditionis quam me- 
dicus; et ecce quomodo contumeliose Yirgilius alloquitur 
Plutonem: e disse : taci maledelto lupo; bene vocat ava- 
rum lupum, quia in primo capitulo vocaverat (^) avari- 
ciam lupam ; consuma dentro te con la tua rabbia^ quasi 
dicat : rode te anxietate curarum C) tuarum quibus (®) 
semper mordetur et consumitur avarus (% ut statim di- 
citur C^). Et assignat Yirgilius causam quare Dantes de- 
scendat ad Infernum, quia habet hoc ex gratia divina C^). 
U andar al cupo^ idest descendere ad profundum Inferni 
de gradu in gradum, non ee senza cagione, sed audi cau- 
sam optimam, quia : vuolsi cosi cold dove Michele fee la 
vendella del superbo slrupo^ quasi dicat : in ('*) coelo, unde 
tu et Lucifer superbus quem tu vocas in auxilium prae- 
cipitati fuistis. Et hic nota C^) quod autor appellat stu- 



Le parole fra gli asterischi son dcl Codice Estense. 

(') S., 116 e £. babent hunc» quod sunt. 

(') E. quasi diTitie sint prctium quoddam omniuro. 

(') S. scripsit. (') S. e E. ergo divites se abundare iis. 

(*) £. Tocavit. C) 116» curarum, quibus sepe mordetur. 

(') S. quia semper mordetur. (*} E. aTaritia. 

('*) 116, dicetur; et asserit Virgilius. 

('*) 116, diTina; unde dicit: Vandar, (**} S. de coelo. 

(*') E. Et noUnduro. 



CANTLS SEPTIMUS. 247 

prum elationeni sive violentiani quam Lucifer facere 
voluit, quia stuprum esl delloratio alienae virginis (') in- 
corruptie, ita iste, quantum in ipso fuit, voluii violare 
alienam lucem et gloriam incorruptibilemj quia voluit 
fleri similis Allissimo. Nola etiam quod debuissel dicere 
slupro sine ?■ in principio et cum r iti flne, sed contra- 
rium fecil, quia sic vulgariler profertur (*), et propter 
consonanliam Rhitmi. — Quale. Ilic autor ostendit confu- 
sionem PhUonis quando audivit eKprobari (^) sibi et suo 
maiori ruinam, et quod non poterat (*) nocere autori 
qui (^) veniebat munitus clipeo divina;(^) gratia; contra 
eura ; et dicit quod vana superbia eius cecidit('^) ad ter- 
ram per comparationem velorum deiectorum (") a vento. 
Ordina sic literam. La fiera crudele, scilicet avaricia, quia 
avarus facit stentum de se ipso, nam luxuriosus, gulosus 
et omnis peccans habet aliqualem deleclationem de vicio 
suo; sed avarus(^) non, nisi curam et laborcm ; cmlde 
tal a terra, scilicet victa et confusa ex verbis Virgilii ('"), 
quale le vele gonfiale dal vptito caggiono avvolle, idest con- 
tracta non extensa, poi che /* arbor fiacca, idest postquam 
arbor navis frangitur. Et nota quod comparalio est pro- 
pria ; nam pro C) vela inllata intelligit superbam gloriam 
quam habet avarus de sua possessione vanarum divicia- 
rum, qua ('*) avarus non potest vincere virum virtuosum, 
sed vincitur ab eo ; unde cupiditas nuniquam poluit pe- 
netrare, neque expugnare pectus munitum ipsius autoris. 
— C'o*!.Hic autor ostendit quomodo intraverunt circulum 
libere et sine impedimento, unde dicit : cosi, sicut dictum 
est, quietato Plutone, scendemo nella quarta lacca, idest 



(<) S. TiTginiUti*. 
("} E. eiprobrari. 
(') S. c E. quia. 
C) S. concidil. ( 

{*] E. aTarus nonquani 
("1 E. per ie\». 



C) S. proHbrlur propter consonanliam rllhimaram. 
I') E. poluil. 

{') S. dJTioilalis el gralis. 
CJ S- deTeclornni.— E. dejeclonim a renlo «d lerram, 
('•) E. ipiius Virgilii. 
f") E. qoa ipae Tioccre nou poK»! tinim. 



248 COMENTUM INFERNl 

in quartum circulum. Dicitur enim lacca, idest costa, 
ut patet VII capitulo Purgatorii, pigUando pih de la do- 
lente ripa, quia descendimus magis inferius et C) cepimus 
plus de ripa Inferni quae est ripa doloris et (^) continet 
plus poenae, unde dicit : che 7 mal de Vxmverso taUo iw- 
sojcca, idest quae ripa claudit et conservat intra se tam- 
quam in sacco inclusa omnia mala et peccata mundi. 

Ah iusticia. Ista est secunda pars generalis in qua 
autor tractat (^) de poena avarorum et prodigorum in 
generali; et quia poena est diflicilis et quasi inexplica- 
bilis, autor (^) incipit ab exclamatione, dicens admirative : 
Ah iusticia di Dio, chi sHpa, idest quis claudit et conti- 
net ; ita ut litera legatur interrogative, lante nuove tra-' 
vaglie e pene qmnt^ io vidi ? quasi dicat durum est posse 
dicere quot et quae sunt poenae (^) et curae avarorum 
et prodigorum ; vel dicas (®), che, idest quae iusticia Dei 
stipat, idest claudit; et est stipa verbum literale et non 
vulgare Bononiensium, ut aliqui dicere voluerunt. Et 
petit causam huius iusticiae divinae dicens : e nostra colpa, 
quasi dicat et C) nos cur sumus in culpa, ne scipa sit, 
idest ita vastat nos, et est scipa vulgare florentinum hic, 
non bononiensium (®). Dicunt enim Florentini quod mu- 
lier est scipata quando peperit abortivum. — Come. Hic 
autor volens describere supplicium avarorum et prodi- 
gorum, praemittit (^) unam comparationem propriissimam 
per quam ostendit qualitatem poenae eorum. Ad intelli- 
gentiam comparationis est sciendum quod in flnibus Ita- 
liae versus Orientem, scilicet inter Galabriam et Siciliam, 
est unum angustum brachium maris quod appellatur C^) 



C) E. et sic cepimus. {*} £. quia contlQet. 

(") 116, tangit. ('] S. ideo autor. 

('} S. e £. et qu» sint paenie et cur». (*} S. dicas quod, che. 

{'•} S. et nos incursimus in culpa. (*) £. bononicnse. 

(*) S. prffimittit comparationem. ('*) S. Tocatur. 



CANTUS SEPTIMUS. 249 

pharum Messanse, et est forte latitudinis trium(^) railia- 
riorum, ita quod stans in nno litore potest videri liomi- 
nem stantem (*) in lilore alio. Istud pharum est famo- 
sissimum, et (^) describitur ab Homero et Virgilio et niultis 
aliis; in eo enim sunt illa dno pericula formidata Scilla 
et Caribdis, de quibus dictum est r Incidit in Scitlam 
cupiens vitare Caribdim. Est autem Sctlla saxum undi- 
sonum procellosum. Caribdis (*) vero est gurges profun- 
dius in quo periclitantur saepe naves improvidai, quia 
mare currit ibi a Septentrione in Austrum et e conver- 
so [\ ita quod fluctus obvii et contrarii concutiuntur et 
colliduntur inter se cum magno fragore. Modo ad pro- 
positum autor fingit quod a simili avari el prodigi con- 
currunt (^) contra se cura magno claraore irapellentes 
ante se gravia onera. Nunc ad lilerani dicit autor ; c(wi 
comm che la gente, scilicet avarorum et prodigoruni, 
liddi, idest tripiidiet et (^) dancet, qui, idest in isto cir- 
culo; turpe tripudiuni est istud, come fa r onda, idest 
aqua niaris concurrens, la sopra Cariddi, scilicet in mari 
siculo, cfte se frange con qneUa in tm s' incoppa (^), sci- 
licet cura aqua Scillae ; ut (°) videas quantum ista com- 
paratio sit^'") pulcra et artificiosa debes scire("1 quod 
mons Apenninus, qui dividit totam Italiam per mediura, 
olim continuabat Italiam Sicilife ; sed impelus duorum 
marium tantura percussit montem hinc inde, quod aqua 
utriusque raaris concurrit. Mons ergo medius altus figu- 
rat virtutem liberalitatis ('*) qute est media duarum ma- 
litiarum extremarum, quam ('^) ista duo contraria ma- 



('J 5. daorum te\ Irliim. 

[') E. Qt dcimhilur. 

C^ E. e conlrarto. 

n S. el cintel. 

(•) tf6, Scills: el ut. 

("} S. artiBcJosa, sciaa <|uu 

{") S. ipiia isla. 



(*) S. e E. ■lantem in Ma. 

C) S. Cirihdis «I. 

Ci tm, roucurranl. 

(•) S. e E. (" inloppa. 
{") tlfl, ait propria el ■rljflciou. 
(") 116. liberlali». 



250 COMENTUM INFERM 

ria C) avaricia et prodigalitas continuo impiignant, donec 
tollant de medio et destruant; quo focto, continuo con- 
currunt et se invicem concutiunt et collidunt, et bene 
avaritia figuratur per Caribdim, quae absorbet et ingurgi- 
tat aquas, et prodigalitas per Sciilam per quam discurrit 
aqua cum ruina. — QuL Hic autor explicat poenam pra^ 
dictorum dicens : /o vidi gente troppa piu qui cK allrove, 
quia maior est numerus avarorum, quam caeterorum 
peccatorum, voltando pesi. Et tiic notandum (^) quod au- 
tor dat debitam poenam istis ; nam per ista onera reprae- 
sentat nobis magna pondera laborum et curarum quae 
continuo premunt et gravant corpus et animum avari 
et prodigi; corpora enim non quiescunt dum continuo 
discurrunt per mare, per terram, per montes, per valles 
exponendo (^) se omnibus periculis coeli, aquae, pira- 
tarum, latronum, et omnia incomoda tolerando, scilicet 
famem, sitim, algorem, calorem ; et si forte corpus quie- 
scat, numquam animus, imo semper (^) secum luctatur. 
Dicit (^) avarus intra se ipsum : si vendis frumentum et ca- 
reflat (^), tu crepabis dolore : si non vendis et vilefiat, tu 
morieris dolore. Nonne avari acquirunt cum labore, pos- 
sident cum timore, perdunt cum dolore ? Bene C) Dyo- 
genes proiecit sacculum pecuniae post furem, qui saepe 
de nocte tentaverat solicitus et tremens subtrahere (^) 
illum de sub capite eius. Quid prodigus (^ ? quali onere 
premitur cum deficit sibi ad expendendum ? violenter 
rapit, clam furatur, mentitur, periurat, prodit, saepe ven- 
dit pudorem filiae, imo libertatem suam. Certe Caius Ga- 



(*) 116, maria, idest duo yilia amara, aTaritia et prodigalitas. 
C) S. c 116, nota quod. ('} 116, eiponcntes. 

(^) 116, semper luctatur. ('} E. Dicit enim avarus. 

{*) S. carefiat, crepabis dolore ; si condis et gubernas, morieris dolore si 
postmodum viletiat. Nonne avari. 

C) S. Et ideo bene. (») S. trahere. 

(*) E. prodigi? quali onere premuntur cum deficit sibi ad spendendum? 



CAML1§ SEPTIMUS. 251 

Figula cum terarium vacuassett') prodigaliter et insane, 
constiluit proslibulum (') in palacio, et imposuit vectigal 
meretricibus (^). Vere ista sunt onera imporlabilia (*) et 
incredibilia inexpertis, et dicit : per forza di poppa. In 
hoc tangit actum impellentis onus, quia cum pectore to- 
tus incumbens [^] impellit; per lioc innuit quod in pectore 
stant i,") isla pondera ubi est cor sub mamilla sinislra ; 
unde lusco vulgari mamiila appellatur (') poppa, el dicit : 
e d' una parle et allra, quia scilicet a dextra slant prodigi, 
lanquam minus delinquentes ; a sinislra vero avari. Ad 
inteliigendum autem modum istius pcena; debes imagi- 
nari unum circulum rotuniJum, et in eius medio unam 
lineam rectam per longum ductam, qua^ aequaliler di- 
vidat ipsum circulum in duas partes. Modo ex una parle 
slant prodigi currentes usque ad lineam mediam, sed 
nunquam altingunt illud medium signum ; e contra ex 
alia parte pariter concurrunl avari impetuose, impausa- 
bilitcr (^) usquc ad idem signum. Hoc autem Ogural quod 
neulri attingunt medium virtutis, scilicet liberalitatis, 
aut si allingunt interdum non persistunt in eo, imo ce- 
leriter retrofugiunl et recedunt. Unde nola quod \i- 
cium (^) liberalilatis esl niedium duarum maliliarum, sci- 
licet avariciffi et prodigalitalis. Liberalis enim est qui dat 
ubi, quando, el quo i'") oportet. Avarus vero est qui de- 
tinet tenenda et non tenenda indifferenter. Prodigus e 
contra dat danda et non danda indiscrete, et uterque 
nocet sibi et alteri (") quod nulli prodest. Prodigus vero 



[') E. eTKUuwl. — 116, vacuasMl, 
diealller el insane. 

(') ttC e E. poslril)ulum. 

(') S. e E. impoTlBbilLR inexperli*. 

(') E. Hjnl i.ta. 

(*) 116, iinpeDMbililCT. 

(") S. e E, quomodo oporlel. 

("} E. alleri; sed aiirui ila nocel Hil 
■licni. NolanduTii etiam. 



1 omnen) pecuniam consumpiissci pro- 

I') S. mulii-Tit)U9 nicrelricibua. 

(') E. incnmbil impellens. 

(') E. ■ppehiiiit popam. 

(•) IIO e H, quod Tirlu» libordlitsli*. 

i el alleri ijuuJ noii prudusl aliquanilo 



252 COMENTUM '^INFERNI 

ita nocet sibi et alteri, quod tamen prodest aliquando 
alicui. Nota etiam quod autor mirabiliter (ingit ista duo 
vitia contraria puniri simul in eodem circulo et eodem 
supplicio, quia babent fieri circa idem medium et sepa- 
rantur ab eodem medio^, et avaricia est magis insa- 
nabilis et plus nocet, ut iam dictum est, et probat phi- 
losophus Libro Ethicorum. Ideo autor ponit prodigos a 
dextra, avaros a sinistra; et avaros magis detestatur, ut 
statim videbis in tertia parte generali. Notandum est 
etiam quod ista duo vicia sunt maxime damnosa publicae 
utilitati. Avarus enim recte potest assimilari gripho qui 
eruit aurum ex terra, et tamen ex quadam naturali in- 
vidia non permittit aliquem tangere. Prodigus vero (*) as- 
similatur araneae quae se eviscerat ut {^) faciat aliquid 
opus vanum, et dicit : cum grandi iirli, quia enim (*) 
avarum lupo, ideo bene dat sibi vocem lupi; ululatus 
enim est vox luporum. — Percoteaim. Hic describit mo- 
rem istorum et(^) dicit, quod ita occurrentes percutie- 
bant se adversa fronte, deinde vertebant sibi terga, do- 
nec iterum obviabant sibi in alia parte inferiori circuli, 
continuo improperantes una pars alteri (^), dicit ergo : 
percoleansi incontra^ scilicet avari et prodigi ; e poscia 
cimcan si rivolgea pur ll^ scilicet cum pervenerant ad 
lineam mediam, voltando a retro, idest retrocedendo per 
eamdem viam per quam venerant. Et (^) hic nota quod 
autor per hoc figurat quod avari, et prodigi semper 
adversantur sibi factis(^) vel verbis, sicut videmus de 



(*) 116, medio; tamen avaritia est peior, quia roagis recedit a medio et est 
niagis insanabilis. 

C) 116, autem etiam. 

(*) E. ut aliquod opus faciat licet in yanum. 

C) S. e E. enim autor assimilaTerat avaruro. — 116, hic enim aulor etc. 

(*) S. e 116, istorum, dicens. 

(*) S. alteri et allera alteri, dicens ergo. 

C) S. £t nota quod hic autor. ~ E. Et hic notandum quod autor. 

(*) S. e E. factis et verbis. — 116, factis et dictis. 



CANTUS SEPTIMDS. 233 

facto in isto Inferno vivenlium quod avarus sa^pe occupat 
bona prodigi, et(') pro modico pra;(io emit bona eius, 
quando laborat inopia vel urgetur debito, et e converso : 
prodigus t*) sa^pe violenter invadit bona avari quando 
deficiunt sibi, visa opportunitate. Verbis sioiiliter (^) se 
impugnant cum dicit prodigus de avaro : isle miser in- 
fclix iiunquam bonum habet, nec babet propinquum, nec 
amicum nisi inimicum (*) : timet semper ne terra defi- 
ciat sibi, fame morilur, accumulat alteri, servus pecuniEe 
non dominus. Avarus vero dicit de prodigo ; iste fatuus 
vanus bene parta (^) a patre et praedecessoribus disper- 
git (°) meretricibus, lenonibus, gulosis, infamibus, cito ibi( 
ad bospitale ; pedicuii comedent eum C), nec aliquis mi- 
serebitur eius, nec porriget sibi sitienti cipbum(^) aqua^; 
ideo bene dicit autor : gridando : percfie lieni. Ista est 
vox contumeliosa prodigorum contra ayaroSf perche burli. 
et ista est vox contumeliosa avarorum contra prodigos; 
burli, idest proiicis, et est vulgare lombardum; et subdit 
quod sicut venerant, ita redibaiit usque ad aliud punctum 
circuli clamando ; unde dicit : cosi, idest sicut dictum est, 
tomavanper lo cerchio lelro, idesl obscurum (") sicut sla- 
lim patebit, da oyni maiio, scilicet dextra et sinistra, a 
C opjmsilo punlo, scilicet inferius ad aliud punctum linea.', 
grulandosi atico, idest clamando adhuc alteri contra alte- 
ros, lor ontoso metro, idest eorum contumeliosum versura, 
scilicet : perche lieni e percfie burti, quasi dicat prodigus 
avaro ; qiiare teoes miser ? et avarus dicit^'") prodigo : 
et tu quare proiicis vane ? et addit autor quod no» se- 



('] Ue, el modico prKlio. 

[*i S, prodlgas yero Mepe. — 116, proJigus scmper violenler. 

(*) llfl, limililGr impugnant. ('; S. nnmmum. 

[') B. pirU hona a patre, ct pnedecessoribus fuii. 

(*i 116, dltpertil. 

0} IfS, etini, el iUi quibus dedlt buuiu prlDcipalltcr irridebunl enm, n 

(■) S. cJdum aquB. ('1 S. pcr obscuroni. (") E. dicH. 



254 COMENTUM INFERNI 

mel faciebant hoc, sed continuo iterabant sine intermi^ 
sione(^) vel requie, unde dicit: poi se volgea cifmm 
cmC era giunto^ idest cum pervenerat ad lineam quae 
est terminus medius eorum per lo suo mezzo cerchio, 
quia avari tenent unam medietatem circuli -per quam 
continuo currunt; et prodigi aliam medietatem. Et sic 
vide quod avarus et prodigus semper accedunt contra 
se invicem contendentes (*) de medio, quia uterque vult 
defendere quod agat virtuose et tamen neuter potest 
capere medium vel retinere, ideo bene dicit: a f oKra 
gioslra, idest ad alium concursum quem vocat giostram 
metbaphorice. Sicut enim armigerantes concurrunt quae- 
rentes prosternere unus alterum ('*), et babere victoriam 
unus de altero, et de hoc gloriantur, ita avari et pro- 
digi, ut iam dictum est. 

El io cK avea il cor. Ista est tertia pars generalis, in 
qua autor tractat in generali de praedictis et (*) in spe- 
ciali de uno genere hominum in quibus fundamentaliter 
viget avaricia, et petit autor a Yirgilio de duobus: primo 
in genere, qui sunt (^) isti : secundo in specie, si illi 
avari qui sunt a sinistra fuerunt omnes clerici. Dicit 
ergo : et io ch' avea il cor quasi compunto, sciHcet ex tanta 
contrarietate et repugnantia bominum, dissi : o Maestro, 
or me dimostra che gente e questa, idest, quae genera 
hominum sunt ista in isto circulo, qudB divisa per me- 
dium continuo decertant linguis inter se, et nunquam 
videntur facere pacera; et dic mihi in speciali de istis 
qui sunt ad sinistram qui (^) videntur habere extraneum 
habitum; se questi chercuti, idest (''^) clerici, sive habentes 



(*) 116, irremissioQe. (') 116, contrudentes. 

(') S. alium. (*) £. et etiara in. 

(') S. sint isti duo, in spetie, si illi. — E. qui sint isti ; secundo, in specie. 
(*) £. et Tidenlur. 

(^) 116 e £. idest si isti clericati yel habentes clericam. ~S. idest clericati 
fuerunt onmes sacerdoles. £t. 



CANTUS SEPTIMUS. 255 

clericam, fw hitii cherci, ideat fuerunt omnes sacerdotes. 
Et subdit responsionem Virgilii ad primani interrogatio- 
iiem dicens : et elli a me, supple Virgilius respondit : 
tutti for giierci, idest omnes c|uos fu vides (') in ista briga 
fuerunt caicati mente propter avariciam et prodigalita- 
tem, neila vita primaia, idcst in raundo viventiuin, unde 
tu venis, che ferci millo spendk), idest quod t*) fecerunt 
nuUam expensam, con misura, quia avarus retinendo et 
prodigus dando ubi, quando, et quomodo non oportet. 
Et nota quod est conveniens raethaphora ; sicut eiiim 
luscus vel strabo non recte respicit sed oblique, ita isti 
non cernunt medium virtutis recte sed indirecte. Et dicit 
Virgilius quod non expedit amplius declarare, quia ex 
verbis eorum satis manifeste datur intelligi, dicens : la 
wce lor, idest oratio eorum clamosa, l' abaia assai claro, 
idest clamat satis clare, qnando vengon ai due pimli del 
cerchio, idest ad punctum superius et inferius, ut iara 
ssepe dictum est, dove colpa conlraria, sciiicet avaricia 
et prodigalitas, li dispaia, idest disseparat (^) ct dissociat 
quia non possunl invicem convenire, quia contraria nou 
possuut simul (*) jungi. — Quesli. Nunc Virgilius respon- 
det i^) ad secundam petitionem autoris, et conflrmans 
dictum illius dicit : qiiesli for cherci che non han coper- 
chio piloso al capo, idest omnes isti qui sunt a sinistra 
non habentes coopertorium pilosum ^*) ad caput propter 
clericam rasam fuerunt clerici. Clerica enim significat 
in prelalis quod defaent reiicere et resecare superflua 
temporalia; nam capilli ex superfluitate nascuntur, et 
tangit principaliores dicens : e papi e cardinali, in cui 
usa avaricia il suo soperckio, idest quod avaricia istorum 



(') S. quM ridea. — ItS e E. omnes isti c|uos lu vides iu isla. 

(*) E. iiul flMerunl. (*) S. disiipil cl, (') S. invicen) jungi. 

[*) 110, mpondHt wcunds polilioni spcciali aulori». 

I') 116, pilosum capillorum ad rapul. 



256 COMENTUM INFERNI 

excedit avariciam caeterorum ; ideo bene Zeno episco- 
pus veronensis dicit in suo libro de avaricia, quod ava- 
ricia a mundo pro crimine non habetur, quia non in- 
venit (') a quo reprehendatur. Et hic nota lector quod 
autor loquitur hic tam aperte ex indignatione, quia in 
istis nulla videtur causa avariciae: primo quia ut plu- 
rimum sine magno labore perveniunt ad ista beneficia 
et bona temporalia, et nos videmus quod qui succedunt 
in alienis diviciis sine labore suo communiter solent esse 
prodigi; secundo, quia isti non habent uxores vel filios 
pro quibus accumulent, et si habent, non audent dicere 
quod sint sui ; et quamvis autor videatur fuisse nimis 
audax, tamen multi alii habuerunt hanc libertatem, sicut 
Bernardus qui dicit : Vos aulem sacerdotes fecistis Deum 
fabulam mundi. Sed certe nescio videre causam avariciae 
in prelatis, nisi forte quia prohibitio auget concupiscen- 
tiam. Nota etiam quod autor loquitur solummodo de 
viciosis(^) et omnino laborantibus isto morbo. — Elio. Hic 
autor ostendit se avidum ex praedictis faciendi men- 
tionem de aliquo famoso inter istos, unde dicit: et io, 
supple dixi : o Maestro, io dovre' ben reconoscere atcuni, 
de quibus possem facere memoriam (^) ; che fuoro im" 
mondi di cotesti mali, idest qui fuerunt maculati istis 
viciis, tra quesH cotali, idest inter istos prodigos et ava- 
ros. Et subdit responsionem Virgilii, qui primo tangit 
diflamationem vitae dicens : et elli a me, scilicet Virgiiius 
respondit : vano pensiero aduni, idest frustra cogitas dare 
famam istis, quia fuerunt tam (^) miseri quod nullam 
moerentur famam, unde dicit : la sconoscente vita che fee 
sozzi, idest quae ita denigravit eos infamia, quia scilicet 
in vita nesciverunt uti temporalibus (^) vilibus quibus 

(') E. non repcrit. (') E. de avaris. 

(') E. menlioneni. (*) 116» ita miseri. 

(') £. uti temporalibus, quibus. 



CANTUS SEPTIMUS. 237 

poterant sibi emere honorem iu mundo et thesaurizare 
sibi in coelo, ur U (a bnini, idest nunc post niortera 
facil eos indigoos omni gloria, et praecipue avaritia 
facit homines odiosos ; ideo ad maioreni inrelicitatcm 
addit ffiternitatem pipnae, dicens : m etettio verranno a H 
due cozzi, idest ad duo puucta pra^dicta sive angulos, 
ubi cutiunt (') et percutiunt se more arietum, qui sa^pe 
retrocedunt ut durius se cutiant (,'1 ; quod est dicere 
aeternahter cruciabuntur in isla pugna cum gravibus 
saxis quK ante se semper trahunt. — E queslu Hic autor 
tangit formam resurrectionis istorum, dicens brevtter el 
clare : questi, scilicet avari gravius dehnquentes sorge- 
ranno del sepulcro, idest resurgent in die iudicii colpu- 
gno cMuso, idest cum utraque manu clausa secundum 
lllud ; Una sacerdoUs matius accipit, allera condit; Tertia 
cum fuerit, lunc dare promptus eril. — E qttesti, scilicet 
prodigi, resurgent coi crin mozzi, idest capiflis tonsis, 
quia omnia abiecerunt, et debes addere cum utroque 
pugno aperlo. Liberaiis autem tenet (^) unum pugnum 
apertum, alterum clausnm. Et nota (*) quod pra^dicta lictio 
figurat quod in die iudicii avarus damnabitur propter 
nimis retinere, prodigus vero propter nimis dare; unde 
subdit: inal dare e mal tenere /la tolto loro, idest abs- 
tulit {^) to momio pulcro, idest Paradisum; vel construe 
et expone literam sic ; mal dare e nuU tenere lo mondo 
pulci-o, idest mundum sive mundana, quae de se sunt 
pulcra et bona si homines non abuterentur ipsis, ha 
(olto loru, idest accepit eos, * e posti a questa zuffa, 
idest destinavit eos* (*) ad istam pugnam et poenam, 
el ideo ; non c" e pidcro, idest non est rfelectabile, par~ 



(') E. curronl. (*) E. le percnU«ni. 

(*j S. tenet nnam cUusum, altcTum apertiini. 

(') B. Et Dolwidum. (') IIB e E. alwlutit eis. 

(') Le parole fra i due «sleriKhi WDO »Ule iupplitc jBgli ailri Iro Coiliii. 



238 COXEVrUll IXFEEXI 

lar qual el'a sia, sctlicel in particulari rel ampUus, qoia 
nimis dictum est de ista materia. Or puoi. Hic ultimo 
antor ostensa aeternitate poenae istonim, nunc ponit ir- 
remediabUitatem pcenae. quia totum aes mundi non po&- 
!^t prestare \ istis modicam ~ quietem nedum Tenm 
felicitatem. quam ista fortuna promittere videtur. Dicit 
ergo: o figliaol or puoi veder, scilicet ex pramissis^ 
la corla buffa, idest brevem vanitatem. de' ben che jon 
conunessi a la forluna, scilicet de temporalibus, per 
cui, idest propter ,^ quac bona fortun^. f umana gente 
si rabuffa, idest altercatur ^^) et rixatur ad imicem, ut 
patet, che tuUo Foro ch' ee sotlo la luna. quod est di- 
cere in tota terra, sive orbe terrarum. e che gia fu 
di quesle anime stanche, quia sunt in continuo discursu 
et labore, non potrebbe far riposar una. Et ^^^ hic nota 
quod istud est totum verum in isto muudo. quia si ava* 
rus haberet quicquid auri, aeris, gemmarum et divida- 
rum est apud omnes homines mundi, nou quietaretur 
eius animus cupidus, imo magis cupiditas invalesceret ; 
et ita prodigus totum abiiceret et nihil sufficeret ad quie- 
tandum animum eius. Exemplum avari in Mida, exem* 
plura prodigi in Nerone. 

Maeslro mio. Ista est quarta pars generalis in qua 
autor digressorie tractat de fortuna : quia enim Yirgilius 
in responsione sua feceraf mentionem de fortuna ^^), ideo 
autor petit incidenter quid est fortuna, quae habet tam 
amplam potestatem super bona temporalia, unde dicit: 
diss^ io, idest, ego Dantes pelivi, o maestro mio^ or tne 
df anche, idest ultra pra?d!cta dic mihi adhuc, che ^ que- 



{*) £. procurare islis. 

(*} 116, ipsis modicam quietem. — S. modicum quietis. 
(■) S. per qua?. (*) 116, alteralur. 

'*) S. £t nola quod totum istud est Tenim. — £. £t hic notandum quod 
iiitud est totum Terum in hoc mundo. 

^*) 116, de fortuna, quae habet tam amplam. 



CANTUS SEPTIMUS. 259 

sta fortum, di che tu mi tocchi, quasi dicat : aliquid ma- 
gnum videtur esse licet ignotum, che ha i ben del mondo, 
idest ista (^) transmutabilia s\ tra le branche^ idest omnino 
in sua bailia. Et subdit responsionem Virgilii (^) qui tra- 
ctaturus de fortuna primo increpat ignorantiam morta- 
lium qui multa et falsa et vana dixerunt de fortuna; unde 
dicit: e quello a me: scilicet Virgilius respondit: o crea- 
lure sciocchCy idest o homines rudes et ignari, quanta 
ignoranzia e quella che v'offende, quasi dicat magna, et 
dicit in speciali (^) auctori : or vo' che tu imbocche mia 
sentenzia, idest quod (*) capias (^) meam opinionem, et sen- 
tentiam tamquam veram. — Colui. Hic incipit declarare 
quid est fortuna et (^) quod eius ofBcium, et incipit mo- 
dicum a longe, dicens: Colui il cui saper tutto trascende^ 
idest Deus cuius sapientia est infinita, fece li cieli^ de nu- 
mero et ordine coDlorum dicetur alibi saepe et pra*cipue 
primo et secundo capitulo Paradisi, e die lor chi li con- 
duce, quasi dicat dedit orbibus motores suos qui appel- 
lantur C) intelligentiae sive angeli, qui movent coelos et 
regunt et gubernant omnia inferiora ; unde dicit: si c'ogm 
parte ad ogni parte splende, quod declarat : dislribuendo 
egualmente la luce, scilicet secundum debitam aequitatem 
et proportionem ; ideo dedit varios motus in coelo quibus 
lux variatur diversimode, proportionabiliter (^) secundum 
qualitatem materiae receptabilis (®). — Similemenle. Hic re- 
stringit dictum suum ad fortunam; et breviter vultdicere 
quod sicut Deus omnia coelestia regit et gubernat per 
angelos moventes^ ita per influentiam coelorum C^) regit 



(*) E. Uta transibilia. (*) S. Virgilii dicens quod tractaturus. 

(') 116, speciali aulor. (*) E. quod accipias meam etc. 

(') S. quod capias et intelligas meam sententiam et opinionem tamquam Teram. 
(*) 116, et quot eius efTeclus et incipit. 

C) S. Tocantur. (*) 116 e E. et proportionaliter. 

(*) 116 e E. receptibilis. 
('*) E. ccelorum movet et mulat omnia inferiora. Ideo. 



260 COIIENTUII INFERNI 

et gubernat ista temporalia, ita quod sicut motores mo- 
vent et volvunt coelos, ita influentia coeloram moTet et 
mutat omnia inferiora. Ideo bene dicit : similemmte, Uie 
Deus cum summa sapientia sua, ordino general mimstra 
€ duce, et ista est generalis influentia coeli, quia omnes 
coeli operantur circa ista fortuita dando, auferendo, mu- 
tando. Unde Martianus libro de Nuptiis dicit quod for- 
tunae per^eniunt ab omnibus planetis, agli splendar nnm- 
dani, idest temporalibus bonis quae sunt quaedam oi^na 
ad felicitatem, ut dicit philosophus in(^) suo libello de 
bona fortuna, et dicit: che permutasse a lempo K ben 
vani, idest ista mundana qua; non sunt vera bona, sed 
habent imaginem boni, quia scilicet nunc recedunt ab 
illo, nunc accedunt ad illum. Unde coelum facit more Za- 
batarii(^) qui aufert hinc et confert illuc. Ergo non*ab 
una spera sed ab omnibus fortuna causari videtur; se- 
cundum (^) enim diversos aspectus et coniunctiones (*) pla- 
netarum diversae sunt fortunae nascenlium ; di gente in 
genie e d' uno m altro sangue. Lege historicos, lege poe~ 
tas et videbis fortunam semper variatam apud omnes: 
imo, quid oporlet (^) legere scripta antiqua cum continuo 
videas mirabiles vices et mutaliones (^) fortunarum de 
quibus * possent fieri magna volumiiia si haberemus ali- 
qua ingenia, el dicit : oltra la diffension di senni humani^ 
sicut videmus de facto quod consiha hominum non pos- 
sunt impedire mulationem fortuitorum de quibus * C) non 
habetur certa scientia; quod declarat per efTeclum, dicens: 
perch' una gente impera e F altra langue. Ubi sunt im- 
peria C) mundi, Assyriorum, Medorum, Persarum, Grae- 



S. in libello. 

(*) £. cabalataris qaia aufert hinc et confert illinc. 

(*) S. secundum diyersos. (*) 116, commutationes. 

('; E. quid opus legere. (•) S. conditiones. 

('') Manca nel Codice Estense qnanto 6 racchiuso fra i due asterischi. 

(') S. imperia Assyriomm. 



CANTUS SEPTIMUS. 261 

corum, Romanorum ? imo quotidie videmus de facto 
mutationes regnorum. Nonne (^) diebus nostris Rex Fran- 
ciae potentissimus Regum christianorum, victus et ca- 
ptus a Rege Angliae; et Rex Hispaniae superatus et 
interfectus a fratre naturali! ut dimittam alia dominia 
particularia ; et statim reddit causam quia (^) non possit 
provideri, dicens : segnendo lo giudicio di coslei (^) che v' ee 
occulU). Et hic nota quod autor ex hoc ostendit quid 
proprie sit fortuna ; est enim effectus particuiaris non co- 
gnitus ab humana scientia. Illud enim appellamus (^) for- 
tuitum cuius causam ignoramus, cum tamen causa sit 
in se, sed occulta ; et dabo exemplum grossum ad decla- 
rationem huius. Quidam pauper(^) lentus et negligens 
habitabat sub vili tugurio in riperia (®) Januae cum uxore 
et filiis parvulis; qui dum saepe increparetur ab uxore 
quod d) non laboraret, ex quo caderet a paupertate in 
miseriam cito, semper respondebat per istud unum (^) 
dictum vulgare : A chi Dio vuol bene dormendo gli vene. 
Et hoc rei probavit eventus. Nam uxor eius, ipso ster- 
tente de mane in lecto, invenit magnum cumulum aureo- 
rum in stipite eiecto ad litus per tempestatem, et sic 
factus est dives dormiendo. Hunc ergo casum appellamus 
fortuitum, quia nescimus causam quare iste tristis in- 
venerit(^) aurum, qui debuisset potius invenisse stercus; 
unde Philosophus in C^) suo libello de bona fortuna dicit : 
quod si quis interroget fortunatum(^^) quare sic agat, re- 
spondebit se nescire. Unde ibidem dicit Aristoteles, quod 
fortuna est sine ratione natura, idest impetus naturalis 



(') £. Num ne. (*) E. quare. 
(*) 116, costei, scilicet forlunae, cke. 

(*) S. appellatur. (') 116, pauper piger, lentus et. 

(*) 116, ripa ianuae iuxta mare cum uxore. 

C) S. quia. (*) S. unum coromune Tulgare. 

(*) E. habuit. (**) S. in libello. 
(**) S., 116 e E. quis interroget fortunam. 



262 COMENTLM INFERM 



adveniens homini sine ratione. Sic ergo patet quod igno- 
rantia bumana,'} imposuit istud nomen fortuna, nani 
unum et idem appellatur fortuitum ab uno, quod non 
appellatur fortuitum ab aUo, sicut patet ,^ in casu quasi 
ponit pbilosopbus 11 ,^ pbysiconim, et Boetius in Y. Si 
cultor conductus praetio a Domino agri dum foderet 
agnim reperit tbesaurum, modo ista inventio auri (^) yi- 
detur fortuita apud ignorantes causam : tamen unus ma- 
gnus astrologus qui cognoscat nativitatem illius rustiei 
et videat causam quare v^) ille invenerit aurum, non re- 
putabit boc fortuitum: et declarat occultationem fortunae 
per simile (*j dicens: coine in et^ba F angue^ idest serpens; 
anguis enim qui latet in berba prius mordet bominem 
quam perpendat: et ita forluna praevenit bominem et 
prosternit antequam cogitet, dum est iu flore prosperi- 
tatis et reputat se magis securum. Et subdit: Vostro 
saver non ha conlrasto a lei^ propter iam dicta, quia for- 
tuna est ignorata, et liberuni arbitrium non est ubi non 
est electio, et electio non esl in ignoratis. Fortuna enim 
est praeter propositum, et per accidens; unde Augusti- 
nus IV de Civilate Dei: eas causas, qua^ forluilcB dicunlur^ 
fwn esse dicimus nullas sed occullas. Et Thomas de Aqui- 
no : ea quce per accidens hic agunlur sive in rebus natu- 
ralibus sive humanis, reducunlur in aliquam causam prceor- 
dinanlem, quce esl (^) providenlia divina. Et hic nota \^) 
lector quod non solum theologi christiani, sed et multi 
philosophi et poeta; pagani negant fortunam ; unde Macro- 
bius Libro Saturnalium V, dicit : Uometus maluit nescire 
forlunamy et soli Deo omnia regenda commitlif. Virgilius au- 
tem attribuit ei omnipotentiam, quam et philosophi qui 



C) E. hoininuin. («) 116, apparct. 

{•} E. primo Physicoruni. (*) 116, thesauri. 

(') S. quarc inYcnerit, non reputabit hoc. (") S. simililudinem. 

C) S. est ipsa providentia, (•) S. nota quod non solum. 



CANTUS SEPTIMliS. 263 

eam nominant voluerunt niliil posse sua vi, sed mim'stram 
decreti et divinae providentise. Unde Juvenalt.s : sed te Non 
facimus /brluiia lh'am ccploque Incamm, quasi dicat: cum 
nihil(') scis. Ergo bene ilicil autor: Questa, sciliceL fortuna, 
sive sit ab iufluentia orbis, sive intelligenlia; moventis, 
sive ab utroque, ut aliqui volunl, sive ab ipsa providentia 
immediate, provede, dando cuique quod convenit, licet 
nos ignoremus ; yiudica, ita quod nihil est causale (*), imo, 
ut dixit Plato, iiihil fit cuius ortum legitima causa non 
precesserit j prosf^Hc, idest mandat sententiam execulioni 
secundum pra;ceplum (^) providentiae aeterni Judicis, suo 
reym, idest poteslatem sive iurlsditionem temporalium, 
quorum fortuna est domina; et dicit a simJli, come yli 
altri Dei, idest planeta; qui colebantur (*) pro diis apinl 
paganos, vel dic : sicut intelligentife sive angeli qui saepe 
appellantur dii in sacra Scriptura, i loro, idest eoruni 
regna et potestates prosequuntur; et dicil idem quod 
supra (^), ubi dixit : similemcnle, quasi dicat quod sicut mo- 
tores moveut orbes, ita iiiHueutia cneli movet ista iafe- 
riora qua; fortuna est, quam etiam pagani colcbaut pro 
' Dea. Unde multum miror de aliquibus qui hic multi- 
plicanl verba et conantur defendere dictum autoris, velut 
si esset dubium vel erroneum; unde dicunt, quod e\ lioc 
non sequitur quod providentia cuiusquani non possit re- 
frsenare pravas cogitationes ; sed nescio videre quare 
oporteal istud dicere, quia autor non vult dicere nec 
aliquid dicit, quod fortuiia possit aliquid in auimum vet 
liberum arbitrium, imo solum habct vires circa tempfh- 
ralia bona, quorum mutalio est occulta quia ignorata; 
unde mulla futura contingentia posscnt vitari vel raulari 
sl ptffividerentur, sicut dicit Tliolomeus et Haly comen- 



(•; E. . 



264 coxEvruif infeem 

tator eius et Albumasar .^* aemulus dus. — Le sm. Hic 
autor tangit cootinuam mutationem fortun» dicens : Le 
$ue permutation non hanno Iregue, idest quielem vel pau- 
sam, quia continuo ut videmus vices fortunse mutantnr, 
unde subdit ^: : necessitd la fa esser teloce. Et hic nota (*) 
lector quod circa literam istam ^^ est toto animo insi- 
stendum, quia tstud dictum non videtur bene sanum; 
ideo multi multa dixerunt, alii pro autore, alii contra 
autorem, sicut Cechus de ^) Esculo qui satis improvide 
danmat dictum autoris exclamans : In cio faUasH fioren- 
tm poela. Sed parcat mihi reverentia sua, si fuisset tam 
bonus poeta ut ,^^' astrolc^s erat, non inveiisset f ) ita 
temere contra autorem. Debebat enim imaginari quod 
autor non contradixisset expresse sibi ipsi, qui dicit Pur- 
gatorii cap. XM: El cielo i voslri movimenti initia, Xon 
dico tuUi, ma poslo cK io 7 dica, Dato v' ee lume a bene 
et a maUtia. Est ergo notandum quod istam ^^^ literam 
per autorem ^^) aliqui exponunt sic : si fortuna est, de ne- 
cessitate est mutabilis, quia ut dicit Boetius : Si manere 
incipit, sors [^^ esse desisUt. Unde est hic necessitas con- 
sequentia^, sicut verbi gratia, si dico necesse est futura 
contingentia ad utrumiibet se habere; aut si dicam ne- 
cesse esl hominem esse rationalem ^^V? vel necesse est 
me habere liberum arbitrium ; verumtamen quidquid 
dicatur potest exponi breviter et clare, quod necessitas 
sit ex parte hominis (^^), quia semper el subito unus oc- 
cupat fortunam alterius, quod indicat litera sequens : Sl 
losto ven che vicenda consegue. Nam ut videmus ^^^) con- 



(•) S. Almansor. (*) S. dicit. (■) S. nola quod. 

(*) S. islam totis viribus insistendum cst, quia. (') S. de Esculis. 

(*) S. pocta quam bonus erat aslrologus. C) £. inYchisset 

(*) S. hanc literam. — 116, quod aliqui per autorcm exponunt istam literani 
Hic : si fortuna, de ncccssitate est. 

(•) E. pro auctore. ('•) S. fortuna. ('«) E. rationabilem. 

C^ 116, hominis utentis, ut semper. (") £. videtur. 



CANTUS SKPTIMUS. :J(ij 

¥nuo quando unus moritur vel deponilur a slatu suo, 
slatim alius subit et succedit in vices eius, puta(') di- 
gnitalem, potentiam [% divitias et hunores, irao siepe 
pnevenit(^) cum vi vel fraude, vel alia quacumque via. 
— Quesle. Hic aulor potiit efTectum (*} isUus mutabilitatis 
fortun^, et dicit quud ex hoc sequitur quod illi conque- 
runtur et obloquuntur de fortuna, qui rationabilius de- 
berent ipsam laudare. lUi enim damnant et blaspliemaot 
fortunam quibus (^i ipsa est mutata de prusperitate in 
adversitatem, et tamen fortuna adversa est utilior pro- 
spera et melior, et per consequens laudabilior, sicut tra- 
diuit omnes autores, et Boettus iti III. Adversa enim facit 
hominem prudentem, sobrium, lemperatum ; *prospera 
vero infatuat sensum hominis et reddit ipsum iulempe- 
ratura*("),mollem, effoeminatum, et verc dilDcillimum est 
scire regere prosperam fortunam, qua? non patitur froe- 
num. Unde Ale\ander Macedo dicebat militibus suis : fa- 
(Mus est vobis adversam qiiam secundam reyere forlanam, 
ul refert Quintus Curtius; imo ut accipiam notiora exem- 
pla, Romani duranle adversitate fecerutit umnia memo- 
randa gesta et virtuosa; adveniente prosperitate (') fece- 
runt{*) omnia horrenda et viciosa facinora. Dicit ergo 
bene : Qiiest' ee colei, scilicet fortuna, ch' ee tanto posla 
in croce, idest qua; (^) tanlum cruciatur quierelis vel ma- 
ledictionibus, pur da color che li dovrian dar loda, idest 
ab iltis qui habent eam adversam; tunc enim fortuna 
parat insidias homini, quando sibi applaudit prosperitate; 
ipsa enim est familiaris inimicus eOicacissimus ad nocen- 
dum. — Ma. Hic ultimo autor concludit in ista materia, et 



^'} S. ul pula. 

(') E, pwvenit *t, seu fraude, 

(V S. eiTeclum niuKbiliUli^. 

<'J Le pirole fra i iliic «tlGrisclu S' 

1') E. Mcitate. 

(*) S. feccrunt horriJa ct iltioa». 



(') V.. poleslateni. 



266 COMENTUM INFERNl 

dicit quod rortuna non curat ^^) sibi de lamentationibus (^ 
hominum. Unde dicit : nia ella s' ee beata e cio non ode, 
idest non videtur audire vel curare, quia non potest 
recipere laesionem ; ipsa dico : coh f altre prime creature 
lieta, idest cum inteliigentiis, quia Angeli fuerunt creati 
simul cum coelis (^), qua; habent movere et gubernare, 
et ita influentia coeli quae habet movere (^) omnia infe- 
riora: ergo Tortuna fuit simul creata cum coelis et mo- 
toribus coelorum. Volge sua spera, idest rotam quae at- 
tribuitur fortunae^^), e beata si gode, quasi dicat, facit 
officium suum et permittit homines clamare (^) et latrare 
in vanum. Unde nota quod fortuna merito flguratur cum 
rota ; si enim applices candelam rotae quae continuo mo- 
veatur (^\ nunc praestabit lumen huic parti, nunc illi, et 
ita facit influentia coeli. 

Or discendiamo. Ista est quinta et ultima pars genera- 
lis, in qua autor agit et tractat breviter et succincte (*) de 
poena iracundorum et accidiosorum qui puniuntur in 
quinto circulo: et primo Virgilius invilat autorem ad istam 
materiam pertractandam dicens: Or discendiamo omm 
a maggior piela, idest transeamus inferius ad maiorem 
poenam, ubi puniuntur maiora vicia quam sint avaritia et 
prodigalitas; et probat quod non est amplius immorandum 
circa dictam matcriam propter temporis brevitatem, quia 
scilicet iam steterunt in Inferno per medietatem noctis ; 
undc dicit : gia ogni stella cade che saliva quand' io mi 
mossi, vult dicere in eflectu quod iam transiverat prima 
medietas noctis, quia stellae quae ascendebant in principio 
noctis quando intravit Infernum nunc cadunt, idest va- 
dunt vcrsus occasum, quia iam transiverunt (^) medium 

(') S. curat de lamcntationibus. (') 116, de malediclionibus. 

(') £. coelis, qu» habcnt movere omnia inferiora ; crgo fortuna. 

(*) S. movere et gubernarc omnia. (') £. ipsi fortunap. 

(•) U6, clamarc in vanum. C) E. moYCtur. (•) E. summarie. 

(') K. transi?erant ipssB stellffi medium. 



CANTUS SEPTIMUS. 267 

coili, ideo bene dicit : el Iroppo slar si viela, idest prolii- 
betur nobis C) quia non habent stare nisi per tres dies (*), 
ideo non poterant amplius stare in dicto circulo si vole- 
bant visitare (^) caetera loca Inferni, in quibus puniuntur 
tot alia vicia. Noi. Hic autor describit introitum ad quin- 
tum circulum dicens: Noi ricedemmo, idest transversa- 
vimus, el cerchio, idest praedictum circulum quartum, 
a f altra riva, quae scilicet est media inter quartum et 
quintum circulum. Sed hic notandum antequam ulterius 
procedam, quod autor hucusque tractavit de quatuor 
peccatis corporalibus et Isevioribus, scilicet luxuria, g^ula, 
avaricia et prodigalitate : nunc compendiose tractaturus 
est de quatuor spiritualibus et gravioribus (*), scilicet acci- 
dia, ira, invidia et superbia. Ad propositum ergo autor 
tractaturus (^) novam materiam ostendit quod(^) primo 
invenerit introitum istius quinti circuli, et primo fingit se 
invenisse unum fontem ebullientem et eflundentem aquam 
quae facit unum rivum decurrentem per unum fossa- 
tum, qui rivus (J) stagnat et facit unam paludem quam 
vocat stygem. Ad quod ulterius est notandum quod per 
hoc autor flgurat quod ista quatuor vicia, de quibus 
modo intendit tractare, sunt quasi fraterna et habent 
eamdem originem et tendunt ad tristitiam. Ideo autor 
punit ipsa in stygia palude quse interpetratur tristitia. 
Alii tamen dicunt quod isle fons flgurative est creatio 
irae, ideo autor dicit : sopra tma fonte che boUe e riversa. 
Nam ira est accensio sanguinis circa cor; ideo in fonte 
nullus punitur, quia non est in culpa nec moeretur poe- 
nam, quia (^) irascimini el nolite peccare. Rivus manans 

(') £. nobis ct meri(«, quia non habebant illic stare. 

(') 116, dies in Infcrno, idco. (') S. Tidere. 

(*) K. gravloribus peccatis, scilicet. (") 116, intraturos novam. 

(*) 116 c £. quid prlmo Invencrlt in introitu istius. 

['') S. riyus factus stagnat unam paludero. 

{*) £. qula pcr Prophctam dlcitur in psalmo : irascimini. 



268 COMENTUM INFERM 

a fonte est ira cito transiens, ideo bene figuratar in 
fluxu cum dicit: per un fossalo che da lei diriva: nam 
leste Horatio : Ira furor brevis est etc, et in rivo etiam 
nullus punitur; nam ira aliquando laudabilis est quando (^) 
iionio irascitur ubi, quando, et quomodo oportet, ut yuU 
pliilosophus libro Ethicorum; sed ira inveterata et in- 
durata punitur in styge quia eflectus talis irae est tri- 
stitia. — U aqua. Hic autor describit(^) qualitatem aquae 
quae oritur ex fonte praxlicto dicens: f aqua era buia, 
idest bura (^) more lombardo, assaipiu che persa, idest (*) 
plusquam sit color persus qui non est in totum niger, 
<it bene fingitur obscura. quia ira et tristitia obfuscat (^) 
animum cuiusque. Et(^) ostendit quomodo intraverunt 
viam suam sequentes cursum istius aquae nigra; dicens : 
e noi inlramo gih per una via diversa, scilicet a prima, 
in compagnia de F onde bige, idest aquarum fuscarum 
qualis est pannus qui dicitur bisus('); unde bige, idest 
brunae, et subdit locum in quem tendit ista aqua dicens : 
queslo trislo ruscel, idest rivulus qui tendit ad tristitiam (^, 
va in la palude cK d mme Stige, vel secundum aliam li- 
teram, fa una palude cK d nomc stigc^ et videtur melior 
litera, quando ec disceso apjne de le maligne piagge grige, 
idest postquam pervenit ad (^^ plagias grisas quaj habent 
colorem subnigrum, qualis est veslis nigra monacalis, 
ila quod locus conformatur aqua^, quia scilicet aqua erat 
grisa, et ripa per quam decurrebat in vallem erat grisa. 
Et io. Nunc autor describil pa^nam iracundorum dicens : 
Et io che mi stava inteso, idest altenlo, di mirar, idest 
speculari novam poenam, vidi gente fangose in quel pan-- 



(*) K. quando scilicel. (*) S. srrihil. 

(') £. idcst obscura. (\ S. idcst quam sil. 

(*) £. obfuscant. ') 116, rt dicit. 

(^) IIG, biscius. — S. bissus. 

(') S. tristitiam» nam rivulus qui tcndit ad tristitiam, va, 

{*) S. ad plagas. 



CANTUS SEPTIMLS. dtii) 

tano, scilicet iti Styge, ignude Mle, idest nuUEe; oiunes 
aainia: dicuntui' nudu; quia spoliata; veste carnis, con 
senibiante offeso, idest apparentia ollbnsa, et statim mani- 
festat oflensioneni, dicens : percoleansi. Ad quod notanduni 
quod autor dat propriissimam ('] poenam istis iracunilis. 
Fingit eiiim quod inter se furiose steviunt lacerantes se 
invicem membralim et frustralim muUlantes. Hoc enim 
figurat (|uod (*) iracundi in isto mundo liabent istam atro- 
cem pa'iiani, quia alios crudeliter lacerant et obtruncant, 
sicut patuil in Mario vel i,'') Silla tot miilia hominum cru- 
deliter lacerantibus, et saepe convertunt furorem* in se si- 
cut ipse Silla qui in nimio furore*(*) iracundije suk, evo- 
muit simul spiritum et iram, et ita de multis dicere 
possem, et ultimo iratus, cum desinit irasci alteri, irascitur 
sibi, sicut rtscte Alexander Macedo qui voluit se ipsum oc- 
cidere cum occidisset in furore Clitum familiarem suum, 
ut alibi dicam plenius. Dicit ergo bene ; quesli, scilicet 
iracundi, percoteansi, idest feriebant se inviceni, nott pur 
con mano, sicut solent facere praeliantes inter se, ma con 
la lesta, col petto e coi pedi, quia: fia^or arma ministrat: 
— Ironcandosi coi denti a bratio a brano'^), membratim, 
quia saepe irati, deficientibus armis, se ferarum more di- 
lacerant, tantum potest ira qiia; est appetitus vindicUe, 
sicut dicetur infra de Tideo capitulo XXXII. Et ego vidi 
de facto in duobus scolariis meis ("), qui non contenti ceci- 
disse, se (!) pugnis et unguibus lacerasse, momordenint 
se cum dentibus. Et sulHlit quod Virgilius ne procederet 
obscure in tractatu suo explicavit qui essent spiritus pra'- 
dicli, unde dicit : l.o bon maeslro, scilicet Virgilius qui 
bene me instruebat de omnibus necessariis, disse : o figHo 



('] B. propriam. ('} S. qaod In Islo munJo. I*) S. c E. e( Sill«. 

(*) Le pirole U» i due aalcriKhi lono dei Codd. 116 ed Eslenw. 
(■) S. e E. idesl membnlim. C) 116, S. c E. uulHrilius meis. 

C) S. Hitue pngniB. — E. Se le pugnii. 



270 COMENTLM INFERM 

or vedi, idest videre potes per talia signa : f anime di 
color cui rira vinse: quia enim nesciverunt vincere iram, 
ideo male victi sunt ab ea. Et vide quam breviter (*) et 
pulcre autor perstrinxit istam materiam et sequentem, 
de qua tamen (^^ difTusius et curiosius tractabit in Pur- 
gatorio. — Et anco. Hic autor detegit poenam accidiosonim 
quos fingit occulte puniri sub iracundis, et dat eis pGenam 
verissimam quia portant intra se poenam occultam, sci- 
licet tristitiam suam. Dicit ergo : El anco vo' che tu per 
certo credi. Hoc dicit quia non videbatur bene credibile 
quod sub aqua punirentur aliqui graviter, et tamen sic 
est de accidioso, che ymte ee sotto F aqua che sospira, 
quia non videtur manifeste planctus eorgm, qui fit sepul- 
tus sub aqua, et non apparet nisi per quaedam parva (^ 
signa exteriora; ideo dicit : e che fan pullular quest aqua 
al sommo, quia superficialiter aqua ibi faciebat bullas ex 
murmure quod faciebant isti sub aqua, come r occMo te 
dicCy idest sicut visus ^^) intellectualis indicat tibi, o che 
s' agira^ idest ubicumque circumspiciat, qnia ubicumque 
est magna copia istorum accidiosorum. — FiltL Hic au- 
tor explicat qui sunt isli, ponendo oralionem eorum ; 
unde dicit quod isti accidiosi, fitti nel litno, idest fixi 
et submersi in palude, dicon: trisli fommo ne faire 
dokCy idest in vita temporali dulci ad difierentiam istius 
infernalis amara^; che dal sol s' alegra, quia in Inferno 
non lucet sol neque sensibilis, neque divinus, et vult 
dicere : nos merito tristamur in ista vita poenali quia 
fuimus tristes in vita temporali ubi debebamus laetari (^) 
\\\ claritate solis. Et speciflcat nominatim vicium ipsorum, 
cum (^) dicit : portando denlro, idest intra animum clau- 
sum, accidioso fumo^ idest tristitiam accidi« quam vocat 

(') i:. levitor. (») 116, tani difTusius. 

[") S. aperla signa. — E. qusdam signa. {*) E. oculus. 
.»; S. delectari. (•; S. unde dicit. 



CANTUS SEPTIMUS. 271 

fumum, quia ila obscurat hominem quod(^) nihil praeclari 
facit, imo marcet turpi ocio. Et quia sic (^) tiistati sumus 
in luce serena, ideo bene nunc tristamur in tenebra 
obscura. Ideo dicit: Or ci atristam nella belletla negra, 
idest in ista palude nebulosa. Belletta enim est proprie 
illud liquidum lubricum quod remanet in superficie terrae 
quando modicum pluvit (^), sive quod flumen reliquit (*) 
extra alveum, et est vulgare florentinum, et ahbi in 
Tuscia dicitur melma et melmelta, quasi dicat : semper 
fuimus tristes in vita et semper sumus (^) post mortem. 
Et subdit autor modum pronunciationis istorum, quia 
imperfecte loquuntur, dicens : questo inno si gurguglian, 
idest gurguliando dicunt : nella strozza, idest intra gu- 
lam. Et hic nota quod hymnus est laus Deo debita, quae 
cantatur in ecclesiis; et ideo autor bene dat hymnum 
istis, quia sacerdotes, quorum est cantare hymnos, maxime 
iaborant vicio accidiae et asinitatis, unde tales accidiosi 
saepe dum canunt divinum officium vix possunt labra (®) 
movere, et dum dicunt pigriter (^) et tacito murmure : 
Domine labia mea aperies, ponunt se ad sedendum, ideo 
bene addit (^) causam talis gurguliationis dicens : che dir 
nol posson, scilicet praedictum hymnum con parola in- 
tegra, quia saepe non exprimunt verba (^) psalmorum in- 
tegre, imo diglutiunt. — Cos\. Hic autor ultimo concludit 
imponens finem dictae materiae, et aperiens viam ad (^°) 
futura. Unde dicit : cosi girammo, idest, ita, sicut dictum 
est, circuivimus, grande arco, idest magnum circulum 
vel girum, de la lorda pozza, idest paludis turpis ex 
luto et foetore, tra la ripa secca e 7 mezzo, idest inter 



(*) 116, qui nibil. (') 116, sicul trislati. 

(*) 116 e £. phiit. (*) 116, reliDquil. 

(') 116, fuimus post morteni, et semper Dcos faciat nos tristes; et subdit. 
(') 116 e E. labia. (^) S. pigre. 

(') S. dicit. (*) S. Terba intpgra sed deglutiunt. 

('*) 116, ad futuram. 



272 COMENTLM INFERM 

ripam vV' extremam quae sicca est, et medium, quod est 
ipsa palus; et iu extremo circuitu Stygis erat una turris 
de qua statim dicetur in sequenti capitulo, unde dicit : 
venimmo a pie^ idest juxta, (f una lorre al da sezzo, idest 
ad extremum. 

('; S. ripaiii sjccam extremam et mediuro. 



a73 



CANTUS OCTAVUS, in quo tractatur de iracundia is entibus 
in paiude a Stygis, et sictU FJdegias dtBmon transivit eos in 
nave sua sub tittdo multorum istius vitii, et maxime FJd- 
lippi Argenti de Florentia; et in fine appropinquaverunt 
dvitatem Infemi, et non fuerunt dimissi intrare. 



L 



o Dico seguitando. Postquam in praecedeQti capitulo 
circa finem autor noster tractavit de poena iracundorum 
et accidiosorum qui puniuntur in quinto circuk) infer- 
nali C)y nunc consequenter in isto Vin capitulo praesenti 
agit et tractat de vicio et supplicio superborum qui pu- 
niuntur in eodem circulo praedicto (^) quem facit Stigia 
palus; et totum istud capitulum potest dividi in quatuor 
partes generales, in quarum prima describit custodiam 
quae (^) fit in fine istius circuli, et nautam qui transpor- 
tat animas(^) per aquam ad civitatem infernalem, quam(^) 
autor vocat civitatem Ditis. In secunda tractat de uno 
spiritu particulari (^) superbissimo qui hic punitur, ibi: 
Menlre rwi. In tertia tractat de signis quffi a longe in- 
dicant infelicitatem huius civitatis, ibi: Qtd il lassamo. 
In quarta et ultima autor describit resistenciam magnam 
quam habuerunt volentes intrare dictam terram, ibi : 
/o vidi piii di mille. Ad primum dico quod autor tractat 
de custodia quae fit^*^) in turri in fine istius circuli, et 
continuans dicta dicendis, dicit: lo dico seguUando. Sed 
antequam descendam ad expositionem literae, ad claram 
intelligentiam istius continuationis est praesciendum, quod 



(*) 116, Inferni. (*) £. circalo prsdictoniiD. 

(') 116, qiuB flt in turri in fine. (*) S. animas ad cifitateoi. 
(') S. qnam Tocant. (*) £. in particulari. 

C) £. flt in circuitn et in flnc hnius circuli. 

I. 18 



274 COMENTUM INFERNI 

Dantes quaQdo expulsus est de patria, sicut plene iam 
patuit supra capitulo YI, fecerat de opere suo soUum- 
modo YII capitula pran^edentia. Cum autem ipse C) 
more exulum incertus suae fortunae pluribus annis va- 
gus moraretur cum diversis dominis, noluit divina pro- 
videntia quod tam egregium opus perderetur. Accidit 
ergo quod cum quidam rimaretur (*) inter ca^teras (*) 
scripluras Dantis in quibusdam cofinis portatis ad loca 
sacra, quando ignita (^) turba magis avida praeda^, quam 
iusta^ vindicta^, cucurrerat ad domum eius, reperit dicta 
YII capitula; quibus cum admiratione lcctis et inspectis, 
subtraxit sagaciter de loco ubi erant, et portavit ad quem- 
dam civem nomine Dinum eo tempore famosum elo- 
quentem in Florentia; et breviter C*^) cognita perfectione 
operis imperfecti miserunt ista capitula Marchioni Mar- 
cello Malcspino^ cum quo tunc Dantes erat. Quae ille 
satis intelligens dominus bene notata ostendit(*^) fide- 
liter Danti rogans, ut non dimitteret sine fine opus cui 
fecerat tam altum principium. Dantes opere viso fertur 
dixisse: redditus est mihi maximus labor cum honore 
|)erpetuo. Ergo fato volente et Marchione instante, non 
sine magno laboro conalus csl resuniere altam fanta- 
siam quam omiserat, et incoepit de novo procedere et 
continuare materiam inchoatam dicens : fo dico segui- 
lando^ idest prosequendo maleriam inlerniissam propter 
exilium; sed antequam ulterius procedam C), lector, volo 
te notare quod istud capilulum, quod quibusdam (®) vi- 
detur facile et(^) de materia communi, est valde diffi- 
cile et pulcrum, in quo autor facit novas et artificiosas 
fictiones. Primo ergo fingit quod in ista turri fiat specula- 

(') K. Cum aulem more exulum. (») 116, rimarct. 

(•) S. e K. cerlas. (») S., K. o 116, ingrala turba. 

(") E. brcviter pcrrcclionc. (•) E. oslcndit eidem Danli. 

■^) S. proccdam, volo tc scire. (•) E. in quibusdam. 
• •) E. facilc dc materia. 



CANTUS OCTAVUS. 27S 

tio vel signum ad civitatem Ditis, ut Phlegias nauta veniat 
et portet animas supervenientes cum navi ad ipsam ci- 
vitatem {% et intelligas de animabus illis qua; sunt pu- 
niends intra terram, quia (^) qux puniuntur eilra num- 
quara recedunt a loco suo, nec accedunt ad fortilicium. 
Et vult breviter dicere quod viderunt duo luminaria in 
summitate istius turris erigi (\ et duo alia respondere 
istis ex summitate alterius turris, qux erat supra portam 
civitatis. Istud autem signum significabat quod duo ve- 
nerant ad portum t*) peregrini ignoti volentes tendere 
ad civitatem. Ad literam ergo dicit autor : lu dico se- 
yuilando che yli occhi noslri, scilicet inleilectuales, andar 
suso a la cima d' un' alla lorre, qua; erat in extremo {'*) 
margine istius vallis, assai pritna che noi giungessimo al 
pie. Et hic nota quod aulor retrocedit ordine artificiali ; 
nam dixerat in fine capituli pra;cedenlis quod pervene- 
ranl ad pedem turris, nunc vero narrat quid(*) viderint 
a ionge antequam pervenirent ad ipsam turrim, et eat 
usitalus modus loquendi ; sfepe enim homo narrans suum 
iler, dicit : nos perveninius tali die ad (') urbem, sed an- 
lequam appiicaremus ad ipsam vidimus a longe in qua- 
dam turri duo luminaria extra; et continuo assignat 
causam quare direxerunt ocuios ad apicem lurris, cuni 
(licit : per due fianmelte, idest faces ardentes, che vedemmo 
porre, et ista; dua; llamma; indicabant quod duo eranl 
qui veniebant; et idco custodes atterius turris civitatiii 
stalim respondentes reddiderunt simile signum \^), sciiicet 
duas alias faculas, sicut videmus de facto in mundo no- 



inlElligaEt. 

[') S. quia animB! qute puiiiunlur cilra lerram nunquam. 
('l S. e E. lurris erigi cl alia iluo rrspondere islis ex sumiDiUle iilius al~ 
riu*. — fte, lurris erigi cl duo bUb respondenlia islis ei iumnijuie «lleriui. 
(*) E. ad porlum ignoli volcnles ad ciritatem adire. 
[') 118, in etlrema. (') E. quod lidcrunl. 

I') S. ad talem urbem. i') E. slgnuni per iluH. 



276 GOMENTUM INFERNl 

stro C) quod aliquis stans in turri ad custodiam fortis 
passus, videns novam gentem yel hostilem apfHropinqimre, 
facit certum signum civitati et statim recipit simile si- 
gnum. Dicit ergo : et un' altra, dicunt aliqui scilicet ffaH 
mellam, sed hoc est falsum, imo aliam turrim ciyitati»(^, 
render cenno, idest simile signum duarum flammarum, 
da longi, quia magnum spatium erat inter turrim et tar* 
rim, ideo dicit : lanto ch' a pena U potea t occhio lorre, 
idest accipere vel comprehendere propter nimiam di- 
stantiam. £t hic nota quod ista lilera potest simpliciter 
intelligi sicut expositum est, tamen moraliter potest ei- 
poni quod turris figurat ipsam superbiam quae est alta, 
et ignis similiter qui (^) semper tendit in altum, quem (^) 
autor fingit se vidisse a longe (^), imo interdum per to- 
tum mundum sicut paluit in^^) Alexandro magno, C«- 
sare et (^) multis. Et ponit autor duas turres et in utraque 
duas flammas; *prima turris est superbia extrinseca et 
apparens et ideo prima offertur visui, idest speculationi 
autoris, et habel duas species qua; figurantur per duas 
flammas (^) * scilicet superbiam iii \^) benefactis et super- 
biam in malefaclis; nam istud vitium non solum habet 
locum inter mala, sed eliam inler bona; puta quando 
quis superbit de scientia, de virtule, de sanctitate, de 
bonitate dando gloriam sibi et noii Deo; de C^) malefactis 
habet locum superbia, quando quis arroganter ascribit 
sibi iliud bonum quod vere non est in eo. Secunda turris 
est superbia intrinseca qua; detegitur et manifestatur per 



(*) E. muiido, quod. 

(*) E. civilalis. Ideo diril: tanto che a pena. 
(') 116, quia sempcr (cndit ad altum. 
(^) 116 c E. qucB aulor. 

(') 116, a longe, et ad ostendendum quod superbia facit se scntiri a longe, imo. 
(*) E. de Aleiandro. C) S. e E. ct aliis multis. 

(') Mancano nell' Estense le parole cbiuse fra i due asterischi. 
(*) 116t E. e S. in bonis fiMtis et superbiam in nialis fectis. 
('*) S. in malefactis. — 116, et in malofactis. 



I 
I 



CANTUS OCTAVLS. 377 

exteriorem; nam (') aliler cognosci non potesl; et ista si- 
militer liabel duas flammas correspondentes illis primis, 
quia similiter habel locum in beuefactis et maieractis: e-t 
est hic bene coiisidcrandum qiiod aliqui expouunt islum 
passum perverse et per contrarium. — Et io, liic autor 
petita Virgilioquiit significet(^) primus(^) ignis et secundus 
correspondens illi, et qui sint autores ignis, unde dicit : 
et io me volsi al mar de Inlto el senno, idest ad Virgilium 
prorunda,- (') sapieiitiie, quia, ut(^) iam alibi dictum est, 
novit aliquid in omni genere scibilis ; loquitur (amen hiper- 
bolice : e dissi: questo foco che dice, idest quid sibi vult, 
quid iraportat? e quel alb'o c/ie risponde, supple("), quid vuU 
dicere : e dii son giiei ch' el femo, idest au homines, an 
dffimones ? et subdit responsiouem Virgilii diceus : et elli 
a tm, scilicet ille sapiens respondit ; giA scorger puoi, idest 
perpendere et comprehendere potes, quello che s' aspelta, 
scilicet unum nautam cum navi, su per le sucdde onde, 
idesl C) aquas lurpes paludis, unde dicit : se 7 fumo del 
pantan nof te n'asconde, et loquitur proprie; nara ex valle 
palustri, ut plurimum exalat nebula quae siepe nou per- 
mittit videre rem parvam a longe, sicul Iiominem navi- 
gantem; quamvis ergo autor vidisset a Ionge{*) turrim, 
lurris erat alta cum igne lucenti. — Corda. Nunc autor 
describit nautam pra^dictum. Ad cognilionem cuius opor- 
tet prasscire quod Plilegias rex Laphitarum in Thesalia fuit 
pater isionis, qui primus in Gr^cia exercuit violentiara (") 
tirannice cum Cenlauris suis; ideo bene Virgilius VI Enei- 
dos dat congruam poenam sibi et aliis superbis. Fingit ('") 
in altis leclis super cultris aurets et(^^) babcnt epulai 

('i lie, «igniacat. 

[') S. proruDdp, quia. 

(■) S. «cilirel quiil vull, 
llicol aquu turpU paluilii. InJe JiciL 

[*) ¥,. TiolcnUni lyraitDideiD. 
quad iedeot iii sllls. 




278 COMENTLM INFERM 

splendidas super mensas paratas regaliter nec possunt 
iliis vesci, quia una maiima furia infernalis non permittit 
porrigere manum in mensam v^;; habent et saium peo- 
dulum supra caput quod continuo cadere videtur ad (*) 
domandum eorum superbam (^) ceryicem (^). Nunc ad 
propositum Phlegias iste fuit superbissimus in mundo, qui 
interfecit fiiiam suam et incendit templum Apollinis ; ideo 
autor inducit eum hic ut per ipsum repra&sentet nobis 
yicium (^) pessimum superbise in generali, et dat sibi ofB- 
cium transportandi animas ad civitatem infernalem intra 
quam punitur violentia et fraudulentia, quia superbia est 
recta via quae ducit homines {^) ad omnia magna mala 
et peccata, unde Salomon : Initium C) omnis mali est su- 
perbia. Ad lileram ergo veniendo autor volens describere 
velocitatem istius nautae venientis {% pra^mittit compara- 
tionem pulcram et propriam de sagitta quae cum summa 
festinantia emittitur ab arcu vel balista. Sicut enim sa- 
gitta velocissime scindit aerem, ita navicula aquam; et 
sicut sagitta la^vis, acuta penetrat et ferit pestifere, ita ista 
navicula superbiaj(^); ideo bene dicit: Corda mn pime 

(') K. in niensas. ('; 116, ad domandam. 

(*j K. corum superbiam. Nunc ad proposilum. 

(*; 11 Cod. 116 qui aggiungc : Exemplo Dionysii Siragusani de quo refcrt Tul- 
lius V Tusculanarum qusslionum quod cum quidam ex adulaloribus eias no- 
mine.... memorarct in scrmonc abundantiam diviliarum, maieslalem, potentiam, 
magnificcntiam domorum rcgalium et dicerct nuUum fuisse unquam beatiorem 
eo, ut dixil Dionysius, vis tu gustarc o Damocle quomodo barc vi(a te delectet et 
experiri forlunam mcam? illo respondcnle quod sic, iussit ilhim collocari In loco 
aureo, piclo ct paralo pulcerrimc et plures mensas parari cum vasis ex argento 
et auro cl pulcros pueros assislcrc et omnia minislrarc ad cius voluntatem et 
apponerc epulas splcndidissimas ct in hoc medio apparatu mandavit suspendi 
gladium lucenlem ad trabem cum scta equina super caput illius beati. Itaque 
Damocles non aspiciebal pueros illos adminislratorcs, nec argcnlum artiOciose 
laboratum, nec manum porrigebal in mensam, et breviter rogavit tirannum ut 
possct recederc, quia nolcbat amplius essc bcalus, ct concludit Tullius quod saue 
vidclur declarasse Dionysius nibil esse bcalum quod seniper habeat in se ali- 
quid terroris, et dicit quod Dionysius in iuventule commiserat ea propter qu« 
salvus esse non poterat si ccepisset essc sapiens de centauris : de Dionysio dice- 
tur plene cap. XII. Nunc etc. 

(') S. vitam pessimam. — £. vitium superbiie. (') 116, hominem. 

(^) K. Initium mali. (*) 116, pervcnientis. (*) £. superbit. 



CANTUS OCTAVllS. 279 

tttm da se saelta, impulsa a manu hominis, che s\ cor- 
resse via isnella, idest velox, per V aire com'io lidi una 
nam picciolelta venir. scilicet impulsa a manu hominis, 
verso noi, quia veniebat pro eis, in quella per t aqm, 
scilicet stygialem. £t hic nota quod ista navicula (igura- 
liter est vita superbi sive eius superbia qua; est parva, 
brevis et velocissimi cursus; ideo bene repraesentatur per 
navim quse est avis (') lignea, domus sine fundamento, 
ut ait Secundus (^) philosophus : et ita vita superbi est 
sine flrmitate, quia nullum violentum est diu durabile; et 
ista navis ducitur per vallem tenebrosam ct continuo 
instabllis vadllat C) m undis et imminet naufragio, et dicit 
notanter : sotto 7 goveino d' un sol gafeotlo, idest guber- 
natoris ad denotandum quod nunquam superbus vult so- 
cium, et est oppositum aliorum viciorum(*); nam com- 
muniter simile gaudet simili, sicut avarus avaro, prodigus 
prodigo ; sed superbus non potest convivere (^) superbo, 
imo semper conatur destruere eum, unde duo sunt quae 
prsecipue nolunt consortium, scilicet dominium et (") ma- 
trimonium, ut dicit Seneca tragccdia secunda; et subdit 
quomodo se habuerit ille Phlegias erga ipsum autorem, 
quiadixit: Or sie" giunla amma /e//a, putabat Phlegias por- 
tare istos ad certam poenam intra civitatem, ideo excla- 
mat, venics ad standum cum aliis damnatis crucianda. — 
Flegias. Hic autor ostendit quomodo C) sedaverit clamo- 
rem impetuosum illius nautse, unde dicit : disse 'l mio 
Signore, scilicet Virgilius, o Flegias Flegias, quasi dicat : 
u superbe superbe; et replicat ad maiorem contumeliam 
et despectum, tu gridi a vuoto, idest tu minaris frustra, 

Cl E. n«*i«, (') E. Dl ait sfloclu» philoMphus. 

[') E. Tolal \a undli. — 11(1, tacillal in undas. (■} H. TJIiiloTum. 

(') S. Wrere cum «uperbo. — E. e Hfi, non polesl coiivenire «uperbis. 

(*) E. et coniogium. vcl milrimouium. 

f) S. quumodo Vireilius «dayerit clamorem iilitis. — 116, quomodo Virgi- 
liu» ledaTcril clamorem eic. — E. t|uomodo Virgiliui sodaTerit clamatilem illiim 
impeluosum naulam : uudo etr. 



280 COMENTUM INFERNl 

quia iste non venit ut damnatus, imo ut praiudicet nui 
tuo, ut scilicet retrahat bomines ab Inferao docens yi- 
tare superbiam, et parum stabit hic, unde dicit : piik 
ci avrai a questa voUa, che sol passando U loto, idest 
num C) istius paludis, quasi dicat : non fociemus (^ mo- 
ram tecum, nec habebis nos in potestate tua, nisi in quan- 
tum velociter transcurremus istam paludem. Hoc dicit 
quia autor breyiter percurrit (^) istam materiam superbie 
ut de se patet, quam tamen dilTuse pertractabit (^) in pur- 
gatorio. — Quale. Hic ponit confusionem Phlegise per unam 
comparationem claram qui (^) conquerebatur amare, unde 
dicit : Flegias si fece, supple talis, ne T ira accolta, idest 
concepta mente et facie, quale colui, supple fit, che ascoUa 
grande inganno che li sia fatto, poi se ne rammarca, idest 
conqueritur el dolet. Phlegias enim solitus portare animas 
defuntorum damnatorum (^) sperabat nunc fecisse lucrum 
et r^rit magnum damnum, quia cogebatur portare 
hominem yivum et positum in gratia Dei licet aliquando 
fuisset superbus. Lo duca. Hic autor ostendit quomodo 
intraverit (^) barcam Phlegia dicens : Lo duca mio, scilicet 
Virgilius, discese neUa barca, quia (®) ratio semper pras 
cedit, e poi mi fece intrar appresso lui, quia ipse bonus 
dux alias(^) fecerat istud iter, et dicit: et illa barca, 
parve carca, idest onusta, sol, idest solummodo, quando 
io fui dentro. Hoc ideo fingit quia ista barca erat solita 
porlare animas separatas qua^ sunt sine pondere; ipse 
vero erat vivus cum pondere corporis vel moraliter lo- 
quendo, quia vir sapiens prudentia sua aliquando fir- 



(*) £. terraro. (*) £. non facimus. 

('} 116, traDfCurrit ('} £. (raclabil. 

('} £• qua comparatur breriter ad mare ; unde dicit : Flegias H fece, supple 
talis, neWira aceoUa, idcst coDfecta mente et facie, quale, 
(') £. damnatorum superbas non fecit lucmm, sed reperit. 
C) £. inlraTit. 

(*) S. quia Virgilins qui est ratio hic lemper. 
(*) 116, aliquando. 



.wJ 



CA.NTUS OCTAVUS. 



281 



mat navim siiperbi [^) qui est in se semper mobiiis, sicut 
saepe Aristoteles circa Alexandrum quem retraxita mul- 
lis erroribus et furoribus consilio suo, et ita Seneca Ne- 
ronem ; et subdit navigationem ipsorum (*) dicens : L' an~ 
tkia.jprora, idest navis; est enim prora prior pars navis; 
et dicit notanter antiqua, quia nulla navis est antiquior 
isla; nam superbia generata est in coelo et(^) fecit pul- 
cerrimum angelum deiici (') de ca'lo, deinde primum 
hominem expelli de paradiso deliciarum, sm va secando, 
idest navigaado {'') et scindendo, piu de V aqm, et non 
intelligas quod irent velocius, imo lentius, sed vult dicere 
quod navis magis profundabatur sub (^) aquam, unde di- 
cit : che mn sol con aUrui, scilicet quando poi'labat ani- 
mas incorporeas la-vissimas, et dicit : losto cfie 1 duca el 
io nel leyno fui. idest quam cito ego et Virgilius fuimus 
in barca, et per Iioc innuit quod nullam nioram fecit 
Phl^ias ibi, imo stalim ctcpit na> igare, ut cito expedite ('^' 
exoneraret se istis qui non eraiit sibi grali, quia non 
erant luituri poenas ibi. 

Afenfre noL Ista est secunda pars generalis in qiia 
autor tractat t^) de uno spiritu moderno arroganlissimo, in 
quo clarc ostendil quie et qualis sit pQGna superborum. 
Ad quod notandum quod autor dat meritam pcenam istis 
superbis; Cngit ipsos trahi et raptari [") inter se invicem 
per lutum et foptorem istius vallis, per quod figurat("') 
quod superbi semper rixantur inler se, et unus deiicit 
alium et alter facit ruinam allerius, et sic alta gloria 
superbi cadit in lutum, quia efTicitur^") ludibrium for- 



(') E. Rupcrblc quK, (') E. eorum in porlu, direiu. 

(■) E. qu» fecil. (•] E. eiici de ccdIo. 

(') E, niTigindo ct sic «quis «rindeiulo. (') S. e !£. fub ■qua. 

('] S. ci(o et eipedllc. — E. cilo, cipediteqiic etonerarcl m istis Bibi noD 
Itnli» quia nu1la« poinas luituris Ibidem, 

(') 116, Iracljt in gencrali. (•) E, Ciplari. (") E. tiKuralur. 

[") tte, «BlcJlur Tldicutum farlunn, liidjbrium populi. 



282 COMENTLM INFERM 

tunse, ridiculum populi et fabula vulgi; nam post lapsuin 
venit in odium et contemptum omnium et suorum(*) et 
amicorum ; modo ad literam dicit autor : Duianci a me 
si fece un pien di fango, idest occurrit oculis meis men- 
talibus, menlre noi passavam la morta gora^ idest interim 
dum transiremus per illam vallem stygiam, cuius aqua 
erat mortua, idest immota ; gora enim est vulgare flo- 
rentinum, et est aqua qua^ currit per duciam ad molen- 
dinum. Sed ne procedam ulterius obscure ad cognitionem 
istius hominis est sciendum ^\ quod iste erat quidam mi- 
les florentinus nomine Philippus Argenti de Adimaris, vir 
quidem superbissimus, iracundissimus, sine virtute vel ci- 
vilitate, displicentissimus, quia erat de stirpe numerosa 
valde, et pulcer et fortis corpore et dives valde, quae 
omnia sibi materiam arrogantiae ministrabant, babebat 
summe odio populum florentinum, habebat unum equum 
quem vocabat equum populi Florentiae, quem promit* 
tebat omnibus (^) petentibus eum mutuo ; de mane equus 
erat paratus tempestive et dabalur primo venienti; po- 
stea aliis supervenientibus \^) dicebatur : tarde (^), lu fuisli 
praevenlusj et sic eludebat \) spes mullorum, et de hoc 
habebat solacium et risuni. Vide ergo quomodo autor (;) 
bene solvit sibi de vectura si aliquando fuit delusus (®) ab 
eo. Hunc equum fecit aliquando ferrari argento, ideo co- 
gnominatus est Philippus Argenti. Autor ergo ponit pe- 
titionem Philippi (^) ad se dicens : e disse : chi sie tu che 
vieni anzi ora, idest qui venis ad Infernum anle tempus 
morlis? Et subdit autor responsionem suam ad illum di- 
cens : et io a lui, supple respondi de modo mei adventus 



(*) S., £. e 116, eliain suoniin. (') 116, nolandum. 

(') £. omnibus cum mutuo. De mane equus erat. — 116, equus erat. 

(*) £. supervenienlibus, tardc, dicebatur, tu fuisti prsfentus. 

(') S. tardc vcnisti, ct sic eludcbatur spcs. 

(*) 116, illudcbat spem. — £. eludebat spem. 

C) £. Autor sohit. (') £. elusus ab eo. (*) £. Philippi dicens. 



CANTUS 0CTAVU8. 283 

non de nomine meo, dicetis : s' i' vengo non rimaiiyo. Et 
hic nota quod autor de iiidustria sic respondet (') illi ad 
augeiidam pcenam, quasi (*) dicere velit, non vcnio ut 
remaneam, imo ('') ut stalim recedam ; sed tu aUerna- 
liter remanebis in pocna, quia si fui aliquando superbus, 
tamen semper {*) amator virtutis et scienlia;, recedo a loco 
superborum, et te superbum, inulilem, pertinacem di- 
milto in mala liora, et ideo petit de eo dicens (^) expro- 
branter : ma tu chi sie' chi sie' st falio bruUo, scilicel in- 
volutus lam turpiter in isto coeno, ubi est argentum tuum ? 
et ponit responsionem Philippi dicentis : vedi che sonu nn 
che piango. Verecundatur (") se superbum nominare cum 
videl se in miseria, imo dolet cognosci. — El io. Hic autor 
apertius replicat (') contra eum cum maiori improperio 
dicens ; el io a lui, scilicet respondi acerbe : O spirto ma- 
ledello, scilicet a Deo et ab bominibus, quia de le nulla re- 
manet laus, ut statim dicetur, tu rimarii, Idest remane (") 
ibi in ista poena in qua semper slare possis, ck'ia ic co- 
nosco, quasi dicat bene te cognosco, superbe, ancor sii 
lordo tutlo, idest quamvis sis^") ila deturpatus in islo coeno 
et transformatus, nihilominus {*") recognosco te quamvis 
taceas nomen tuum et solum poenam dicas; quasi dicat 
es tu ille qui paulo anle ita alios superbe spernebas; 
es tu ille tam gloriosus, sicut dixit asellus dextrario ; 
ubi (") sella nitens, ubi nobile fra-num ? Vive diu, sed 
vive miser. — Alor. Hic autor ponit effectum sui dicti, 
quia scilicet ille Philippus offensus verbis auloris exarsil 
in iram volens facere vindictam de eo, unde dicit ; Alor 
distese ambo le mani al legno, quia scilicet totis viribus 





S. quui dical n 


n vcoio. 


Cj B. «od ul cilo. 


{') S. «enipcr fui. 




(') E. dlreni: ma tu. 






('] E- vcrecnailalur iilo superbu 


sc nDtninarc. 




S. e 110. explical. 


C, S. reniancs iii i 


la paim. 


C) S. sii lolut deturpilui. 


("j S. tsnicn. 


(") S. dic ubi. 



284 GOMENTUM INF£RNI 

voluit submergere nayim. Et in boc autor tangit morein 
superbi insani, qui constitutus in infimo statu miseriae, 
non potest pali contumeliam yerborum ; et subdit defen- 
sionem Yirgilii dicens: perche'l maeslro accorto, idest 
Virgilius providus circa salutem autoris, lo sospinse, idest 
repulit C) a navi, et transivit ultra, dicendo : via castd 
con gli altri cani, idest vade cum aliis superbis qui ira- 
scuntur ad omne verbum, sicut canis ad omnem mu- 
scam, et per hoc notat (^) prudentiam sapientis qui cito 
cedit furori, et dimittit talem dicens: vade, morde te 
rabie [^) canis rabide. Sed ut appareat clare qualiter iste 
canis rabidus non potuerit (^) pati aliquam contumeliam 
verborum etiam iocosam, volo te scire novum ioco- 
sum per quod evidenter appareat eius natura (^) clara 
(lisplicenter. Est ergo breviter sciendum, quod tempore 
istius Philippi, paulo ante expulsionem autoris, fuit ia 
civitate Florentiae Ciachus maximus gulosus, de quo di- 
ctum est supra capitulo VI, et quidam alius ioculator 
leccator, nomine Blondellus, homo parvulus de persona, 
sed mullum politus et ornatus ^^), cum ca^sarie capillo- 
rum flava, non habens pilum tortum in capite. Hic Blon- 
dellus una die, tempore quadragesima?, profeclus ad pi- 
scariam, volebat emere duas lampredas pro domino 
Verio de Circulis, qui lunc erat princeps partis Albae. 
Quod Ciachus videns accessit ad Blondellum, et petiit 
quid esset. Blondellus subito finxit quod. heri de sero tres 
pulcriores lampred» \J) cum uno magno sturione pra>- 
sentata^ fuerant Domino Cursio de Donalis, qui erat prin- 
ceps (®) alterius partis Nigra?; et dixit, quod ideo facie- 



(') E. repuHt illum a naTi. (') 8. notat sapientiam pradentis qui. 

Cj S. rabie canis rabidi. — E. te, rabide canis, rabie. 

;*) £. potuit. (•) S., E. e 116, natura clata. 

;') S. ornatus, cssarie. 

C) K. pulcriores lampredae prassentatn fuerant. 

(*) S. princeps partis nignre. 



CANTLS OCTAVUS. 28*i 

bat (') emi alias duas, quia crastina die eral daturus 
prandium quibusdam nobilibus, petens : nonne C) veiiies 
tu 7 Cui Ciachus respondit : bene scis, quod veiiiam. Ivit 
ergo Ciaclius die sequeoti, hora prandii ad domum Di>- 
mini Cursii, quem reperit ante osliura suum cum qui- 
busdam viciois suis. Qui dixit : bene vadat Ciachus; quid 
vadis faciendo ? respondit Ciachns : Dominc, venio pran- 
sum (^) vobiscum. Et iHe: vadamus, quia hora est. Quum 
autem discubuissent, Ciadius perpendens, quod nullus 
erat ibi forensis, putavit se deceptum; sed multo maio- 
rera delusionera habuit, quando vidit se oon habere 
nisi de ciceribus et pisciculis (*) Arni; et cootinuo ca^- 
pit (°) facere vindiclam de Blondello. Post paucos ergo dies 
ivit Giachus ad [^} forum vetus; ibi ex aliis ribaldis ele- 
git unura, qui visus est habilis sibi ad id quod volebat; 
et explorans al) eo, si erat bene agilis in pede, promisit 
sibi unum grossum, si facerel quod peteLat. Imposuit 
ergo sib), quod iret ad Logiam Adimarorum, cum uno 
ilasco vitreo in manu, et diceret domino PLilippo Ar- 
genti, quod Blondeltus mittebat eum et r<^abat, quod 
rubinaret sibi illud vas cum suo vino ruheo, quia vole- 
bat raodicum solatiari cura [~] quibusdam suis zancariis. 
ivil ergo iste ribaldus plene informatus a Ciacho (^), Ciacho 
sequenle panim a longe, et fecit ambasiatam Domino 
Philippo cx parte Blondelli, et slatim aufugit, ne illc iam 
insurgens iniiceret manus (*) in eum. Ciachus, qui nola- 
verat totum ("*), laelus dedit denarium ribaldo et recepil 
Dascum suura. Et sine mora ivit, et invenit Blondelium, cui 
dixit, quod Dominus Philippus faciebat eum (") conquaeri ; 






t') S. faciebil Pimi eme 
(*} lls, piscibus. 
(•) S. in foruiii *elus. — 
E. cuni quitiusdani s' 
S. I Ciicho sequenle |iaruin. 
(") 11«, lolum, benc Imtiis. ~ ii. luluni, dedil. 




28C 



0>lfEVrLll l>rEBM 



quare * Bioflideilus irit ver^us k>jiaiii Adimaronini, et 
Cjachus sequutus est eum. eipectans ^idere eventum ra. 
SerJ dominus Philippns. qui non piituerat contingere ba- 
ralarium ^. stabat totus turbatus et rodebat se ipsum 
in animo ^ . quia eitimabat. quod Blondellus ad ^^ po* 
stam alicuius fecisset sibi unam '■ truflam. Et ecce in- 
terim Blondellum: cui statim dominus Pbilippus yenit 
in rxrcursum. Et quum Blondellus ignarus frandis fadae 
contra eum, salularet illum. Pbilippus. qui erat corpore 
magnus, nervosus. fortis. iracundus. indignans dedit sibi 
cum pugno magnum ictum in faciem. Et Blondello cia- 
mante : Heu mibi ! quid est boc. Domine mi ? Philippus 
apprehendens eum per crines. abiecto caputio, fulmina- 
bat suf)er eum manu. et lingua clamabat : Proditor! bene 
videbis. quid est boc. Quale rubinare niittis tu ad me? 
Bene rubinabo te. Videor ne libi puer irridendus *' ? El 
sic dicendo cum pugnis suis. qui \idebantur sibi ferrei, 
fregit sibi totum visum. et iotum caput depilavit, volu- 
tando ipsum per lutum : et cum tanto studio ;' repetebat 
vert)era, quod numquam BlondelUis [)otuit dicere unum 
verbum ad voram excusalionem sui. Demum quum mul- 
lasset eum multis bussis. el multi concurrentes cum 
maximo Iabf)re oruissent ^ illuni de manibus suis .^, di- 
cebant Hlondcllo, quo^l ipse falue egcrat mittendo Phi- 
lippo'^' ril)aldum cum flasco et truflTis, quia "; bene de- 
bebat scire, quo<l dominus Philippus non erat homo 
moltezandus. lUondellus autem plorans, cxcusabat se, 
quod nunquam miscrat ad cum pro vino; ct stalim co- 
gitavit, hoc factum fuissc opera Ciachi, qui \^^^ sollci- 



V K. qiiare ipM* lUondcUuji. 
.'*) K. animo exiH(iman«. 
') K. hanc (nifTam. 
C) K. (arilo fiiroro. 
:*) K. ot (liccbant. 
IfO, ol qiiod bcne. 



ii> 



' K. baratteriam. 

*) S. ad postulationem. 
(•) S. ridendus. 

(') 116, eripuissent. — E. extraxenint. 
(**) K. domino Philippo. 
(••) E. quia. 



p 



CANTUS OCTAVliS. 287 

tayerat eum ut (') iret ad dominum Phiiippum. Dcinde (^l 
aliquanlulum refocilalus, reversus esl domuni, ubi plu- 
ribus diebus stetit, quod non potuit apparere tristis et 
dolens. Tandem egrediens occurrit Ciaclio, qui petivit, 
quale fuerat vinum domini Philippi. Blondellus respon- 
dit : taies visa^ fuissent tibi lampreda; domini Cursii. 
Tunc Ciachus subridens (^) : in le amodo stat, si velis 
mihi dare {^) (am bene ad comedendum, dal)o tibi tam 
bene ad bibendum. Ad propositum ergo vide, qualiter 
Philippus Argenti pro una vana bulTa distratiavit crude- 
liter vilem homuncionem (*] per lutum cum furore. Ideo 
hene ounc distraliatur vililer, ut canis rabidus ab aliis 
canibus per triste coenum infernale f). Lo colh. Hic autor 
ostendit quomodo Yirgilius ratiBcat vel iusliflcal quid- 
quid dixerat vituperose f) contra illum Philippum, unde 
dicit ; el ille Virgihus, mt citise pai il collo con le braccia, 
scilicet amplexus fuit me ad eollum, badomme U coltoC'^, 
applaudendo mihi cum laetitia, e disse: afma sdegmsa, 
idest, o anima indignans, in bona parte capit istud vo- 
cabulum, quasi dicat : bene et iuste halics ad indigna- 
lionera et abhominalionem istos sujMjrbos sine aliqua vir- 
tute, et quia nobilis est indlgnatio tua, ideo bene (^ : 
BenedeUa colei che in le se 'ncinse, quasi dicat, benedicta ('") 
mater tua qua; portavit te in utero, ita quod quando 
erat gravida de filio cingebal se super ipsum. El liic 
nota lector quod mater Dantis fuit vere beata; vocata est 
enira (iemma, et tamquara gemma prKtiosa misit tantam 
lucem in mundum. Alius tamen textus habcl : jf* incese, 
et tunc exponatur sic litera : beata (") illa Beatrlx quse 

(') tlO, at retilrcl. (') E. Deindu rerodDalUH. 
(') K. lUbridens dixil ; in tc. 
(') £. dire lun beno ad bil>eiii)um. Ad. 

(■) 8. hamincm. (') S. Inremi. 

(') E. TiluperoBe auctor conlTi. Cj tlO, U rolto, idetl apptandendn. 

(•J E. ideo: Btnedetta. ('*! tt6 e E. beala malcr. 
(") E. benedicii. 



288 COIfEVrLlf DklXEM 

se incendit amore tno ' . qas sic inceiisa Tenit ad me 
Virgilium ut ducerem te per istum Infenium. ubi Tidem 
iustam \ioriictam superbomm. et disceres sic spewnen 
Cfiis. ut patuit II capitnlo : <ed prima Utera videtor mihi 
magis propria. ubi secunda Tidetur magis ~ noieiitata. 
Et ut oi^tendat Virgiiius praedictum spiritum fore digiQum 
tali vituperatione. dicit : quei. quem tu vidisti ita frustni 
insaoientem. fu al mondo per$ona orgogiiosa. idest arro- 
gans, de se temere praesumens cum tamen nihil boni ia 
se haberet, unde dicit : bonta non ee cke sua memaria 
fregi, idest nulla virtus est quae omet memoriam suam v% 
et ideo : c(m se F ombra sua qui furiosa, tunc enim su- 
perbus cadens ^ eflScitur rabiosus quando non habet in 
se ^irtutem qua possit se redimere. — (juanti. Hic Virgilius 
ad arguendam vanitatem superborum. dat unum nota- 
bile, dicens : quanti se tengon or lassu. scilicet in mundo 
viventium. gran regi^ idest magnos principes .^ . nam rex \^) 
primum antiquitus nomen est dignitatis. ut dicit Justi- 
nus in prohemio suo: et nota quod dicit notanter. tengon, 
quia istud \icium arro;;antia' Talso de se extimat: nam 
ille est vere re\, qui primo scit regere se ipsum, che 
qui staranno come ])orci in brayo. idesl volutabro, quasi 
dicat stabunt in coeno istius fetida^ paludis sicut porci in 
luti>. £t hic nota quod istud accidit sa^pe de facto in isto 
mundo. Quot reges illustres tabuerunt in carceribus Ro- 
manorum sicut Syphax, Jugurta^ Perses ; . et quot Ro- 
mani principes ? Nonne ^ VileHius imperator Romano- 
rum ductus f?st per urbem in ^'] furore populi cunctis 
iacientibus in faciem et os cius lutum. urinam et faecem ? 



", K. tllO, Ot qUflB. — 116, suo, quv. 

'*) S. ftatis Tiolcnta. — IIG e E. magis \loleDta. 

'*, K. memoriam eius. 'V' £. ardeiis. 

'V 116, principes et dominos. ;*) K. nani rex antiqnitus. 

'') K, Xerses. (• E. Num ne. 

'*, S. in furoroni. 



CANTUS OCTAVUS. 289 

Valerianus autcm imperator (^) consenuit in carcere regis 
Persarum cum hac ignominiosa perpetua servitute, quod 
semper regem ascensurum equum sublevabat tergo suo, 
sicut scribit iElius spartianus, licet non oporteat ire per 
exempla veterum, quia quotidie habemus exempla prae (^) 
oculos, et ideo bene dicit : di se lassando orribili dispregi^ 
quia redduntur contemptibiles apud omnes. — Elio.Uic 
autor ostendit quod (^) non contentus tali exprobratione 
verborum optaverit sibi videre facta peiora, unde dicit : 
el io, supple dixi Virgilio : o Maestro, molto saria vago 
di vederlo atuffar^ idest submergi, in questa broda, idest 
paludem pinguem unctam ad modum brodi, prima che 
noi uscissimo del lago, scilicet de Styge ,ista marcida 
lacuna, vel (*) sequitur autor humanum appetitum quasi 
dicat: sicut(^) delectabatur distraciare et ludificari alios, 
ita vellem antequam recedam hinc fieri destracium et 
ludibrium de eo. Et subdit responsionem Virgilii qui dicit 
quod autor videbit quod optat antequam perveniat ad 
finem circuli, unde dicit : et egli a me : supple Virgilius 
respondit : tu serai sazio di tal disio e conven che ti goda, 
quasi dicat, eris satur et laetus tali vindicta quam appetis 
tam avide, avanti che la proda, idest antequam extre- 
mitas ripse, ti si lassi vedere, quasi dicat : antequam ap- 
plices ad ripam civitatis ubi exibis de navi; et sic vide 
quod adhuc erant tam (^) a longe quod non poterant vi- 
dere ultimam ripam. Et hic nota quod istud quod autor 
hic fingit, aliquando accidit de facto in mundo isto^ quia 
dicit aliquando vir sapiens videns rabiosam bizariam unius 
superbi: iste ducet adhuc miseram vitam; dicet (''^) alius 
ego vellem videre cito ; respondet (®) sapiens : istud forte 

(') 116, imperalor romanus. (') 116 e E. prae ocnlis. 

(') £. qnod ad contemptura tali exprobratione Terbonim oportuil sibi tidere. 

K) 116 e £. lacuna. £t sequitur. (') 116, sicut ille spiritus. 

(*) S. e £. tam longe. 

n 116, dicit alius. — £. dicet aliquis. (*) 116, respondit. 

I. 19 



290 COMENTLM INFERNI 

accidel priusquam optes vel credas, et sic accidit : sic (*) 
dicebat Boetius exul, et hoc veriGcatum est in utroque. 
Nam si Boetius non fuisset relegatus per superbum re^ 
gem Gothorum, non fecisset opus tam nobile et utile, 
quod fuit multis causa consolationis in tribulatione et 
desperatione ; nec Dantes nisi similiter passus esset per^ 
secutionem superborum fecisset opus tam mirabile, quod 
fuit causa correctionis sibi et aliis. Unde si uterque fui»- 
set interrogatus : velles tu numquam fuisse expulsus (*), 
non dubito quod respondissct (^) : nullo modo. — Dipo cid. 
Hic autor ponit efTectum sua; optationis, dicens clare : lo 
vidi dipo cio, idest paulo post ista verba facta inter me 
et Virgilium, far quello sfrazio, idest lam magnum et 
vituperosum, di costui, scilicel Philippi, a le fangose genH, 
idest illis superbis in eodem luto ^^) positis, unde per hoc 
autor innuit quod superbus punitur et deslruitur (^) manu 
superborum, sicut iam dictum est, unde (^) dicit : che ancor 
fie lodo e ringrazio Dio, et sic vidc quod vir sapiens sine 
la^sione conscientiai J) sa^pe optat ruinam pravi ad uli- 
litatem aliorum, quando ille esl obstinatus et insanabilis 
sicut erat (^) nunc iste. Et statim subdit triste spectacu- 
lum faclum de isto exprimens eius nomen, patriam et 
vicium, dicens: lulli gridavano ah Filippo Argenli, ita quod 
factis et verbis insultabant ei; illc aulem, quia non po- 
terat volvere (^) se contra illos, convertebat rabiem suam 
in se. Ideo dicit : el fioreniino spirilo bizarro, idest C^) stic- 
ciosus, se volgea coi denli in se medesmo, sicut facit homo 
superbus quando nou potest facere vindictam de iniuria 
qua3 fit sibi a polentiore. 

(') S. sic diccbal Ooelius exul pbilosophias, cl ila nunc autor nosler simjli- 
tcr exul, ct hoc. — IIG, sic diccbat exul philosophis, ita autor nostcr similiter 
exul, et hoc. (') E. cxulem. 

(') 116, respondisscnt. (*) £. loco. 

(*) £. dislralialar (") 116, ideo dicit. 

(^) £. conscicntiffi gaudel ruina pravi. (*) S. erat iste. 

(*) £. vulncre ulcisci contra illos. ('*) £. idesl furiosas, si volgea. 



CANTUS OCTAVUS. 291 

Quivi el lassamo. Ista est tertia pars in qua autor, 
terminata materia superbiae, nunc tendit versus tractatum 
novae materi«, scilicet civitatis infernalis. Ideo prius de- 
scribit signa indicantia a longe ipsam civitatem, et con- 
tinuans dicta dicendis dicit : quim el lassammo, idest di- 
misimus istum Philippum ita destraciatum in isto luto, 
che piii non ne narro, quia non intendo plura dicere de 
eo, quia pro C) nunc satis dictum erat de materia su- 
perborum in isto uno superbo praesertim, quia occurre- 
bat alia materia pertractanda, scilicet pcenarum quae sunt 
intra (^) civitatem ; unde dicit : ma un duolo^ idest magnus 
dolor, me percosse ne V orecchie. Hic dolor non proce- 
debat ex valle, imo proveniebat a civitate; ideo direxit 
oculum versus partem a qua venire videbatur. Unde di- 
cit : perch' io sbarro V occhio inlenlo davanli, quasi dicat 
promovi vel aperui oculum intellectualem ulterius ante 
me, quia ubi primo tenebam oculum solum C) ad coe- 
num, ubi ita male tractabatur superbus (^) cum magno 
clamore (^) omnium, levavi oculum ubi audiebam maio- 
rem clamorem et dolorem a longe provenientem a maiori 
poena (®). — Lo bon. Hic autor ostendit quomodo Virgilius 
providus prsevenerit eum, non expectata petitione expli- 
cans sibi, unde proveniat tam intensus dolor, quia sci- 
licet a civitate ad quam incipiebant appropinquare, unde 
dicit : Lo bon maeslro, scilicet Virgilius, disse : o figliuolo 
la ciltd che ha nome Dite omai s' appressa. Ad quod nota 
quod ista civitas fingitur C) esse civitas regalis et deno- 
minatur civitas Ditis a Dite rege infernali, quia in ea 
sunt absconditi magni thesauri inferorum, idest magni 
peccatores clausi, sicut magni heretici, tiranni, raplores, 



(*) 116, pro tunc. (') E. intra hanc ciTitatem. 

(*) £. ftolummodo. (*) £. supcrbns ille, 

(') E. clamore le?avi oculos ubi audiebam clamorem et. 
(*) £. pcena quam ista. C) li6, fingitur regalis. 



292 COMENTUM INFERM 

desperati, blasphemi, sodomitae, usurarii, fraudulenti, fol- 
sarii. proditores. Ideo bene dicit : coi gravi ciUadim, idest 
sceleratis qui graviter peccaverunt. ita quod pondus pec- 
catorum demersit eos in profundum, col gran stuolo, idest 
exercitu, quia hic est multitudo numerosa per varias 
acies ordinata. Est enim ista civitas populosa et plena 
gentihus totius mundi qua?! habitant in diversis vicis^ ut 
patebit in processu. — El io. Hic aulor ponit responsionem 
suam ad Virgilium, in qua profitetur se iam videre si- 
gna pra^tendentia ipsam. Inde dicit : El io, idest ego Dan- 
tes dixi: Maestro, idest, o Virgili, magister mi (*), vere 
videris mihi dicere verum ^)^ gia cerlo, idest certe sine 
dubio, cemo, idest discerno et comprehendo, le sue me- 
schile{^]. Et hic nota quod ista^ Ecclesi» sunt sepulcra 
haereticorum qui puniuntur iuxta moenla murorum intra 
civitatem. Sicut enim accidit in mundo isto, quod acce- 
dentes ad aliquam terram primo solent videre a longe 
templa qua^ communiter sunt alla et apparentia, ita nunc 
isti accedentes ad istam civitatem infernalem primo vi- 
dent templa, idest sepulcra luTcrelicorum, qua^ ad modum 
templorum apparobant in acre, quia eorum coopertoria 
sunt susp(^nsa in alto, ot videntur in forma quasi tecta 
Ecclesiarum acuta in medio. Nota etiam quod autor uli- 
tur vocabulo saracenico ^') ; nam Ecclcsiae haereticorum 
non possunt dici Ecclesi». Ponit etiam ipsa sepulcra hsere- 
ticorum iuxta cxtrema soposita a toto corpore civitatis, 
quia convcnticulae haereticorum sunl tales, quod C) vitant 
consortia aliorum. Et tangit formam poenae istorum a 
qua procedebat ille dolor, quia scilicet puniuntur in igne, 
unde dicit : vermigUe come fosser uscile di fuoco^ sicut a 
simili videmus hic quando faber ignit bene unum fer- 

(*) S. populata. (•) S. mi, videris. 

(') 116, Torum, qaia, gid certo. (*) 116, meschite, idest ccclesias. £(. 

(') K. saraccno. (*) K. quia yilant. 



CANTUS OCTAVUS. 293 

rum quod totum videtur igneum. Et subdit responsionem 
Virgilii confirmantis et declarantis dictum eius, unde 
dicit ; et ei mi disse : idest et ille Virgilius dixit mihi : el 
fuoco elerno, quia semper duraturus, ch' enlro r affoca, 
idesl incendit illas meschitas interius^ le demostra rosse, 
come tu vedi, in questo basso inferno. — Noi. Hic ultimo 
autor ostendit quomodo pervenerint ad istam civitatem, 
quam describit a mirabili fortitudine eius, dicens : noi 
pur giugnemo, idest nos C) tandem pervenimus et appu- 
limus finaliter navigando cum Phl^ia, dentro a Faltefosse, 
idest profundas, che vallan quella terra sconsolata, idest 
cingunt et claudunt illam civitatem infelicem, quia Infer- 
nus est locus inconsolabilis, ut dicit Aristotiles in sua 
poetria. Et hic nota quod autor fingit istam civitatem fore 
fortem et inexpugnabilem cum magnis fossis profun- 
dis et muris altis et fortibus, ut locus conveniat damna- 
tis. Videmus enim in mundo nostro quod qui gravius 
deliquerunt coercentur (^) duriori carcere, et subiiciuntur 
gravioribus poenis ; et ita qui laevius peccaverunt (^) lar- 
gius detinentur et laevius puniuntur: ita in proposito, 
isti qui sunt inclusi intra civitatem, enormius peccave- 
runt ; illi vero qui sunt positi extra in loco ampliore et 
liberiore, laevius peccaverunt. Nota etiam quod per pro- 
funditatem fossarum, et fortitudinem murorum, autor 
figurat profunditatem et diflicultatem materiae, quam nunc 
parabat intrare, sicut statim dicetur; unde dicit: le mura 
mi parea che ferro fosse, idest essent de materia ferrea, 
ut bene videbis infra. Ideo autor bene fingit quod non 
potuerunt (*) pervenire ad introitum nisi (*) per longam 
circuitionem, unde dicit: venimmo in parte, scilicet ad 

(') 116, idesl no8 tamen perTenimus et applicuimus. — £. idest nos tamen 
per?enimus et appulimus. 

(') S. coarclanlur. (*) £. peccaTerunt e contrario: ita in. 

(^) 116, potuerint. (') 116, nisi post. 



294 GOMENTUM INFERM 

terram ante portani civitatis, ubi erat portus illius na- 
vigii, doie 7 mcchier forte, scilicet Phlegias superbus : 
grido: tiscitice, idest exite de navi, quia : qui ee Fentrata, 
et bene dicit quod clamavit, quia cum magna indigna- 
tione et ira deposuit eos ad terram. Sciebat enim quod 
erant Tacturi magnum damnum civitati, et dicit: non 
senza far pria yrande ayirata, quia non sine longo di- 
scursu rationis et magno labore speculationis potuit per- 
venire ad istam materiam. Et hic ultimo nota lector, 
quod i)otes mirari et dubitare^ nonne autor noster de- 
scripsit supra civitatem inrernalem^ ubi tertio capitulo 
dixit : Per me si va nella citta dolente! similiter descripsit 
Charonem nautam qui transi)ortat omnes animas pra- 
vorum in Inrernum per fluvium Acherontis; quare ergo 
nunc describit aliam civitatem et alium nautam, scilicet 
Phlegiam qui transrert animas de valle ad istam civi- 
tatem ? Dico {^) breviter quod autor non est hic super- 
fluus, imo subtiliter facit pulcerrimam flctionem; Gngit 
enim quod ista magna et antiqua civitas habeat tria et 
diversa fortilitia, sicut gratia cxempli habet civitas anti- 
qua Padua in Italia. Modo in primo fortilitio (*) maiore, 
ubi non flt magna custodia, habitant illi qui peccaverunt 
per incontinentiam. In secundo strictiore ubi flt magna (^ 
custodia habitant illi qui peccaverunt per violentiam. 
In (*) tertio fortilitio strictissimo habitant illi qui pecca- 
verunt per fraudulentiam (^), ubi invenitur tertius por- 
titor (®) animarum peior et horribilior ca^teris, scilicet 
Gerion ; et ultimo in centro civitatis ost carcer obscuris- 
simus, scilicet puteus in quo puniuntur proditores. 

lo vidi piu di rnille. Ista est quarta et ultima pars 
generalis, in qua autor ostendit maximam resistentiam 



(') S. Dico quod autor. (') £. fortililio, ubi. 

(•) S. e 116, maior. (») E. Sed in terlio. 

(•) E. fraudem. (•') 116, porlator. 



CANTUS OCTAVUS. 295 

quam habuerunt ad intrandum istam civitatem. Sed an- 
tequam descendam ad llteram exponendam volo te prae- 
scire (^), quod tota ista pars est fortis el comuniter male 
intellecta ; sed ne perdam tempus dicam breviter et sum- 
matim, quod autor noster ideo fingit se hic invenisse 
maximam resistentiam, ut per illam det intelligi maxi- 
mam luctani mentis quam secum habuit. Si enim supra 
autor invenit in singulis circulis unum singularem cu- 
stodem qui voluit sibi denegare ingressum ne videret 
communia vicia et supplicia incontinentium, qua^ sunt 
quasi per se nota ; quanto fortius debet hic invenisse ma- 
gnam multitudinem custodum volentium impedire ne (^) 
intret civitatem, et videat vicia magis occulta? Fingit 
ergo subtiliter quod daemones in magna multitudine cum 
magno furore concurrerint ad turrim magistram, ut bene 
custodirent passum ne isti possent intrare. Ergo per dae- 
mones autor repraesentat nobis malitias, fraudes et falsi- 
tates quas parabat describere, quas non Homerus, non 
Virgilius numquam (^) descripserat ; ideo non mireris si (*) 
habuerit hic magnam resistentiam, quia sine magna dif- 
ficultate non poterat intrare (^) fortem materiam. Nunc 
ad literam dicit autor: lo vidi piii di mille dal cielpiO" 
mli, idest Daemoniorum (^) qui propter superbiam ceci- 
derunt de caelesti civitate in istam infernalem, et ponit 
numerum pro numero, ita poterat dicere C) centum 
milia vel mille milia, quia infinita et innumerabilia sunt 
genera malitiarum et fraudium, et dicit: m su leporte, 
in plurali propter versum, vel ad magnificandam forti- 
tudinem illius portae, cum tamen non esset nisi una porta, 
ut patebit postea. Et primo ponit verba daemonum, di- 
cens : che dicean slizzosamente, idest indignanter et cum 

(*) 116, notare. (') 116, ne intraret ciyitatem et rideret. 

(') S. e £. unquam descripserant (^) 116 e £. si habuit. 

(') £. inlrare tam fortem. (') S. dsmonnm. f) 116, dici. 



296 COMENTUM INFERNl 

ira : cM ee costui, scilicet tam audax, tam valens, che 
senza morte, idest qui antequam sit mortuus, va per lo 
regno deUa morla gente, idest per Infernum qui est locus 
vere mortuorum; et vide quod autor noster non erat 
mortuus cum islis, quia non fuerat usus in vita malitiis 
et fraudibus, nisi parum ad fallendas mulieres in juven- 
tute sua, ut dicetur alibi. — El savio. Hic autor ostendit 
quomodo Yirgilius tentaverit primo per se intrare, quia 
audiebat quod illi solummodo conquerebantur de ipso 
qui (') vivens erat. Unde dicit : el savio Duca mio, sci- 
licet Virgilius sapiens poeta, fece ceiino di voler parlar 
a lor secretamenle, ut minus indignarentur si solus iret^ 
quia \^) erat mortuus, et (^) placaret eos, et sic impelra- 
ret accessum pro autore. Per hoc autem figurat quod 
Virgilius voluit tentare si pcr se polerat inducere(*) au- 
torem ad istam materiam^ sed non potuit. Et tangit 
eflectum dicens quod modicum visi sunt placari^^), unde 
dicit : alor, idest tuac illi da;moncs, chiusero un poco el 
gran desdegno, idest indignationem quam primo conce- 
perant viso autore vivo, e disser: vien tu solo, quia alias 
hic fuisti, et quia noa es exiturus de Inferno, sicut iste 
qui vcnit ut referat ad vivos(^) de summa infelicitate 
peccatorum, et sic revocet homines ab ista patria uostra, 
quam semper petimus et optamus magnificare etaugere; 
uadc dicit: che si ardilo intro per queslo regno, quasi 
dicat: nimis fuit audax ia iatraado laferaum et audacter 
veait hucusque, sed aoa poterit procedere ulterius; et 
ideo aoa est aisi uaum coasilium quod (^) desistat ab 
itiaere iacoepto, scilicet ab ista descriptioae (^) laferni, 
uade dicit : sol se ritorni pef^ la folle slrada, idest per 



(*) 116, qui vivus era(. (') 116, qui erat. (') £. ut placarct. 

(*) S. induccre istum aulorcm in istam. (') £. placati. 

(*) S., £. e 116, vivos nova dc summa. 
(^) £. scilicet quod. (') £. descriptione infima Inferni. 



CANTUS OCTAVUS. 297 

viam, idest per materiam quam temere intravit, provi 
se sa che lu qui rimarrai, quasi dicat faciat totum 
conatum suum quod (') non poterit perficere (^) quod coe- 
pit, nec tu poteris iuvare eum quamvis feceris sibi viam 
hucusque ; ideo dicit ; che gli hai scorUi si btda conlrada, 
quasi dicat : tu scortasti et duxisti eum per vallem tam 
nebulosam et obscuram. — Pensa. Hic autor volens osten- 
dere terrorem suum, qui inducebat sibi desperationem, 
apostrophat ad lectorem, ut reddat eum attentum ad con- 
siderandum difficultatem magnam ; unde dicit : o lector : 
pensa s' io mi sconfortai, quasi dicat: bene potes cogi- 
tare quomodo territus sum, al suon cU le parole male- 
delle, quse dixerant illi dsemones in seternum maledicti ; 
et certe ita pavefactus sum, cK io non credetli ritornard 
mai. Et nota quod non vult aliud dicere nisi quod con- 
ferendo cum ratione et faciendo comparationes (^) de se 
ad Virgilium, desperavit posse procedere ulterius; ideo 
timuit remanere ibi, scilicet faciendo finem operi, et 
crede (*) quod aliquando fuit (^) in actu lacerandi quid- 
quid fecerat quando veniebat ad tales passus arduos. — 
caro. Hic autor implorat auxilium Virgilii, vel captat be- 
nivolentiam ab ante factis, dicens : o caro duca mio, idest^ 
Virgili, che m' ha' renduta sicurta, ubi timebam, et hai 
me tratto da falto periglio, idest, et qui eruisti me (^) a 
magno periculo, ch' incontra mi stette, idest quod occurrit 
mihi in isto itinere periculoso, et dicit : piu di setle volte, 
quia scilicet Uberavit eum a tribus faeris primo impe- 
dientibus eum a timore intrandi primo Infernum ; a Mi- 
noe (''), a Phlegia, a Philippo Argenti ; et ita de multis. 
Et ecce petitionem : non mi lasciar diss' io cost disfatto^ 



C) 116, qula. (*) E. facere. 

(') 116 e £. comparationem. (*) 116, et credo. 

(•) 116, fuerit. (•) 116, me de magno. 

(^j 116, a Minoe, a Cerbero, a Plutone, a Phlegia et a Philippo. 



298 coiiE.\Tiii ixmM 

idest ita delusum infecto * opere i^to. quasi dicat jaTi- 
>ti ^ rne semper in omnibus dubiis: nunc autem si doo 
potes [ilus. dimittamus. unde subdit : rUroham rorme m>- 
$lre insieme ratto. idest revertamur simul cito per eam- 
dem \iam per quam venimus. ubi fecimus ve$tigia no- 
slra. et ^ hoc dicto. se 7 passar piu oUre c' e negato, 
idest >i non possumus ulterius procedere in ista ^ia. Et 
sutxlit responsionem Virsilii eihortantis ipsum. ne timeat, 
quia datum est desuper quod perficiat residuum itineris^ 
sicut iam fecerunt partem. unde dicit: e quel Signor, 
idest Virgilius qui erat mihi dominus et magister, eke 
fi iii' area menato^ quia conduxerat me salvum usquead 
illum passum fortem. me disse: non lemer cValcun non 
ce po' tor lo nostro passo, idest transitum ad civitateniy 
da tal n' e dato^ quia scilicet a Deo concessum, cui po- 
tentia daemonum non potest contradicere: et promittit 
sibi lj4jnam spem. dicens : ma qui m' attendi, idest expecta 
me, e conforta e ciba lo spirito lasso, idest pasce animum 
vacuiim omni spe. di speranzia bona, scilicet feliciter in- 
trandi el j>erficiendi. ch' io non te lassaro nel mondo basso, 
idesl quia ego non deseram te in isto Inferno opere im- 
perfecto, imo ducam te per altum Purgatorium, unde 
postea cum alio duce ascendes altissimum ccrlum. Ergo 
hitm trahani te de Inferno. et non dimittam te in eo. — 
CosL llic autor posita exhortatione Virgilii, ponit ^*^ exces- 
sum eiiis dicens : Cosl sen va, scilicel solus, sine me, e 
quivi m' afjandona^ ad certam horam, fo dolce padre, et i^) 
recessus oius eral mihi amarus, unde dicil : et io rimango 
in forscy idest \) remaneo in dubio, et ecce dubium, che 
sl e 710 nel capo me tenciona, quia in phantasia mea di- 
ccbam : ila intrabit non intrabit, ita redibit non redibit 

(*) K. impcrfccto. ('] S., £. c 116, iuvasU me. 

(') S. c K. et hoc dico. (*) 116, ponil accessum cius. 

(*) 116, idcorecessus.— E. idesletrecessus. (*) S. idesl in dnbio. 



CANTUS OCTAVUS. 299 

Et subdit quod non potult audire verba Virgilii ad illos 
custodes, dicens : non potei^ idest ego Dantes non potui, 
udir quello cK a lor porse, quia nimis eram a longe, sed 
cito vidi repulsam sibi datam, unde dicit : ma ei, scilicet 
ille Virgilius, nm stelle id con essi, scilicet da^monibus, 
guari, idest quasi vult dicere, quod Virgilius stetit quasi 
nihil cum illis in verbis, che ciascun se ricorse dentro a 
prova^ idest certatim reintraverunt C) civitatem, quia non 
placuit eis petitio Virgilii, ideo excluserunt (^) eum, unde 
dicit : quei nostri aversari, scilicet daemones, c/nuser le 
porte nel petlo al mio Signore, quasi dicat statim, che fuor 
rimase, male consolatus; et ecce quod (^) fecit, e rivol- 
sesi a me con passi rari^ quia coepit redire lente versus 
autorem totus cogitabundus. Et hic nota quod autor fin- 
git hoc totum, quia non poterat cum Virgilio solo in- 
trare istam civitatem nisi mediante auxilio alterius, ut 
statim patebit ; et etiam quia de rei veritate Virgilius non 
descripserat (*) ad plenum istam materiam ; unde (^) autor, 
sicut patebit in processu, describit(^) quasi omnia genera 
fraudium et poenarum mirabiliter, quae nunquam fue- 
runt per Virgilium vel alium somniata quod ego sciam ; 
et describit confusionem Virgilii per signa pudoris et do- 
loris dicens (^) : et Virgilius, avea gli occhi a la terra, 
scilicet deiectos in terram pro verecundia, et habebat fe 
ciglia rase d' ogni baldancia, idest faciem privatam omni 
alacritate, ita quod vultus eius erat moerore confusus, 
et dolebat intra se, unde dicit : e dicea nei sospiri, quae 
suspiria sunt signa doloris, chi m' ha negate le dolenti 
case ? quasi dicat : quis negavit (®) introitum istius civi- 
tatis, in qua omnes domus sunt plenae dolore, nisi isti 



(*) E. recucurrerunl. (") S. conclusemnt. 

(•) 8. e E. qnid fecit. (•) E. descripsit. 

(•) S. nunc aulor. (•) E. descripsit. 

(7) E. dicens quod Virgilius. (*) 116, negaTit mihi introitunL 



300 COMENTUM INF£RM 

maledicti diaboli qui noluerunt admittere me ? Unde ipse 
Virgilius Qngit YI Eneydos quod Sybiila dicat Eneae: 
Nulli fas casto sceleratum insistere limen. — Et a me. Hic 
ostendit quomodo Yirgilius quamvis iratus exhortatus 
fuerit ipsum ne perderet spem bonam ; unde dicit : Et a 
me disse: tu mn sbigottire, idest non terrearis (^), non 
turberis, perch' io m' adiri, cK io vincero la pugna, quia 
scilicet intrabo omnino, qual ch' a la diffetision dentro 
s' agiri, idest quicumque volvat \,^) se ad resistentiam in- 
tra terram circa muros, quasi dicat: faciant quam peius 
possunt quod ego intrabo in despectum eorum; et pro- 
bat a maiori, quod non sit mirandum si daemones (^) isti 
pra^umpserunt denegare hominibus intrare per istam 
portam, quia praesumpserant (^) olim denegare Christo 
intrare portam primam Inferni, qui (^) veniebat ad facien- 
dum eis damnum, unde dicit : quesla lor tracofjancia, idest 
straniantia non ee nova, imo antiqua, quod statim pn>- 
bat ; che gid F usaro a men slrelta porta, idest ad primam 
portam Inferni, qua; est magis patens quam ista, quia est 
sine ulla custodia, la quale ancor se Irova senza serra- 
me {% quia Christus fregit seras ct claustra luferni iuxta 
illud i^) : AttoUile porlas pritwipes veslras (®). Et speciflcat 
illam portam per titulum nigrum qui reperitur in sum- 
mitate istius porta), ut patuit in principio tertii capituli, 
unde dicit : tu vedesli la scrilta morla, idest scripturam, 
quae cst vox mortua, ubi dicitur : iustizia mosse il mio 
alto Fatlore. Sed certe sicut non polucrunt resistere (^ 
Chrislo ibi ; ita hic non poterunt resistere C^) uni Deo qui 

('} E. non lcrrcaris, percM, (') £. rolval se inlus ad. 

('} E. si dsmoncs ita prffisumpserunL 

(^) S. e E. presumpscrunt. (*} E. quia vcnicbat. 

(') E. serrame, quia Salvator ipsc Dominus nosler Jesus Cbristus fregit. 
C) E. illud in psalmo. 

(') E. vestras, et elevamini portce wtemaUs et introibit rex glorice. Et speciflcaC. 
(*) E. rcsistere Salvalori nostro Domino Jcsu Cbrislo ibidem ; ita et hic non 
poterunt. ('") 116, resislcro nunc uni Deo. 



CANTUS OCTAVUS. 301 

iam venit in succursum nostrum. Et vult breviter dicere 
Virgilius ad excusationem suam : isti daemones praesum- 
pserunt impedire (^) Christum ne intraret infernum per (*) 
liberationem Patrum, quanto fortius possunt presumere 
impedire nos! sed sicut nihil profecerunt tunc, ita nec 
nunc, quia intrabimus virtute divina. Et sic vide (^) ex 
dictis cessat obieclio quam solent quidam facere, quare 
daemones non recipiebant Dantem libenter ut lucraren- 
tur illam animam? quia autor venerat vivus ad libe- 
randum se et alios ab isto Inferno, moraliter loquendo. 
Et nota quod appellamus Infernum moralem statum vi- 
tiorum, quia homines moraliter loquendo sunt mortui 
in eo, sicut a simili dicimus bellum civile, quia de civibus 
fuit et inter cives gestum, tamen re vera fuit potius 
incivile. — E gid. Hic ultimo Virgilius ad exhortationem 
autoris dicit, quod iam appropinquabat ille qui est in- 
troducturus eos in civitatem ; unde dicit : E tal, idest unus 
talis tam potens, che per lui ne fia la terra aperta, quia 
scilicet aperiet nobis portam manu sua, gid discende ferta^ 
quasi dicat : iam venit per Infernum continuo descen- 
dendo, di qud da lei^ idest ab illa porta cMv^^ passaiido 
per li cerchi senza scorta, quia scilicet venit solus et non 
indiget scorta, sicut tu. Et hic erat Mercurius, ut clare 
ostendetur in sequenti capitulo. 



(*) £. impedire Doininuin Jesum Cbristum. (*) E. pro liberatione. 

(*) E. ?ide quod ex dictis. 



302 COM£NTUM 1NF£RM 



CANTUS NONUS, m quo Virgilius dedarai Danti qu^esttonem, 
sictit alia vice fuit in civitate Inferni iuens eum de iHnere^ 
ac etiam de trihus furiis cinctis serpentibus; ei in fxne, sicni 
propter nuntii cceli securitatem, ingressi sunt portani. 

\^iEL color che vilta di for mi pinse. Postquam in 
superiori capitulo proxime praecedenti poeta [^) Dantes 
ostendit quomodo Virgilius fuerit turpiter exclusus a 
porta civitatis infernalis, nunc consequenter in isto nono 
capitulo intendit ostendere quomodo et cuius auxilio 
intraverit (^) istam civitatem. Et pra.'sens capitulum potest 
breviter dividi in quatuor partes generales; in quarum 
prima describit deliberationem et consilium Yirgilii circa 
istum introitum. In secunda describit monstra infernalia 
quae apparuerunt sibi in ista turri, ibi : et allro disse. In 
tertia describit illum qui introduxit eos in istam terram, 
ibi : E gia venia. In quarta et ultima describit (^) primam 
pcrnam qua^ reperitur (*) intra civitatem, scilicet poenam 
haerelicorum, ibi : denlro v' intramo. Ad primam dico 
quod autor describit deliberationem Virgilii, et primo 
pra^mittit continuationem. Ad intelligentiam cuius volo 
te (^) scire, quod istud capitulum est valde forte, et habet 
multos passus difficiles sicut aliquis textus Virgilii vel 
alterius poeta». Pro evidenlia ergo istius primi rithimi, 
dico quod autor vult dicere sententialiter in effectu, 
quod Virgilius erat iratus propter turpem repulsam sibi 
datam a d«monibus, et sic per consequens rubefactus 
ira inflammante; et ex hoc Dantes erat valde terrefactus 



(*) 116, poeta noster ostendit. ('} 116, inlravenint. 

(*j S. describit pcenam. (*) £. recipitur. 

(') 116, te prsscirc. 



CANTUS NONUS. 303 

fl 

et pallefactus timore intrigidante. Modo ad propositum 
Virgilius videns quod persuasio C) et exhorlatio quam 
fecerat non revigorabat Dantem, quia non deponebat 
timorem, tamquam (^) sapiens temperavit se et mitigavit 
iram suam^ ut Dantes deponeret timorem suum. Hoc 
autem ostendit per mutationem coloris, quia Virgilius 
videns Dantem stare pallidum et non mutare colorem, 
retraxit suum ruborem ad intra, ut (^) sic dissimularet 
•iram suam. Nunc ordina sic literam : Quel color, idest 
pallor, che mepinse de fuor, idest (*) repraesentavit, el ma- 
nifestavit mihi in facie, viltd, idest timiditatem, quia pallor 
est signum pusiilanimitatis et vilitatis, veggendo, idest mihi 
videnti, el duca mio^ scilicet Virgilium, tornar in volla, 
idest reverti retrorsum ; et in hoc tangit causam sui ti- 
moris, quia viderat Virgilium redire turbatum, restrinse 
denlro, idest retraxit introrsum in animum, et occulta- 
vit, el suo novOy idest colorem rubeum Virgilii acciden- 
talem, quem noviter contraxerat propter iram. Virgilius 
enim non erat naturaliter rubeus, quia fuit complexione 
melancholicus, sicut et Dantes ipse, licet omnis sangui- 
neus et rubeus contrahat novum ruborem quando in- 
flammatur ira. Quod autem Virgilius fuerit nunc iratus, 
patet per id quod dixit supra, tu percKio m' adiri, et 
dicit signanter, piii tosto^ supple, quam si non vidisset me 
pallidum, quasi dicat, erat ita {^) accensus, quod non cito 
reposuisset (^) iram, nisi fecisset gratia mei quem videbat 
ita timoratum. — Attento. Hic autor tangit attentionem 
Virgilii, per quam ostendit quod expectabat succursum de 
quo dixerat. Et ad intelligendam (^) istam dispositionem 

(*) S. persuasio quam fecerat. — £. quam feccrat auctori non reyigorat 
eum, quia. 

(*) £. ipse tamquam. (') 116, et sic dissimulayit iram suam. 

(*) S. idest manifeslayit mibt. 

(') £. erat laliter accensus. (*) S., £. e 116, deposolsset. 

C) £. intelligentiam dispositus Virgilii. 



304 COMENTLM IXFERM 

Yirgilii imaginare '^^) quod Yirgilius facit hic sicut ille qui 
reperit se in svlva, vel in valle palustri de nocte vel de 
die quando est nebula spissa, qui tunc non potest videre 
aliquid \^) prope vel- longe, ideo stat auribus attentis l^ 
si posset audire vocem vel strepitum alicuius venientis, 
ita quod notat si audit tantum frondes arborum quatL 
Dicit ergo: et ille Yirgilius, si femio attento com' uam 
ch' ascolta, et ecce quare, che F occhio nol polea menar 
a lunga, quia non poterat videre a longe, per T air nera, 
idest obscuram illius vallis stygialis, e per la nebbia folta, 
idest nebulam, quae surgebat ex illa valle foetida (^) sicut 
naturale est. — Pur. Hic autor describit locutionem Vir- 
gilii, et quia ista litera est difiicillima et intricaUssima 
volo ad eius declarationem te considerare unum casum 
talem. Est unus qui habet causam cum aliquibus adver- 
sariis, post longam contentionem videns adversarios for- 
iiores, iratus exclamat: per Deum! oportet quod vincam 
istam pugnam, si deberem facere nescio quid ; demum ^), 
hoc dicto, dicit, et si non ; et stat modicum et dicit : 
dabo mc tali \) qui bene me iuvabit; modo ita a simili 
nunc Yirgilius dicit : si non potero intrare per me, bene 
cognosco lalem qui (J) bene me introducet. Nunc ordina 
literam sic : jmr a mc conven vincer la pugna, idest istam 
probam, et debet legi voce alta ad moduni irati, se non. 
del)et legi voce submlssa, el debet suppleri: et si non 
poterimus vincere pugnam, tal ne s' offerse, idest talis 
obtulit se nobis ad succursum, quod eius auxilio bene 
intrabimus, et dimittit vcrbum suspensum, sicut est de 
morc loquentium cum ira, qui non perflciunt oratio- 



(') S. dttbcs imaginare. — 116, imaginavit. 
(') IIC, aliud. (*j 116, allentus. 

(•) E. funda. (») E. deinde. 

(*) 116, tali, et non dicit plus quam velit dicere, si non polero vincere pu- 
gnam, dabo me tali qui bene. 

0) S. qui me introducet. Nunc. — 116 e E. qui benc introducet nos. Nunc. 



CANTUS NONUS. 



305 



nem suam. Potes etiam ponere literam magis aperte 
ut dicas; tal se n' offerse, unde exclamat desideranter : 
o quanto tarda a me ch' aUri ci giimga ! quasi dicat : 
nimis videtur mihi lardare expectalus isle. — /o vidi. Hic 
autor ostendit quomodo conceperit f) suspitionem ex lo- 
cutione tnincata Virgilii; et est etiam isla litera forlis, 
sed breviter vult dicere quod ipse statim compreliendit 
ex modo loquendi Virgilii, quod ultiraa verba erant di- 
versa a primis, et quod reiinqucbant ij) orationem suam 
suspensivam (% ex qua suspensione verborum ipse con- 
cepit timorem ; timebat enim Dantes ne aliqua aniraa 
bona alicuius sapientis intrasset (^) unquam istam civi- 
tatem, et per consequens ne Virgilio dencgarelur introi- 
tus omnino. Nunc ordina sic literam : io vidi bene, idest 
ego clare perpendi et cognovi, cke le parole, scilicet u!- 
tima (*) for diverse a le prime, quia ex primis verbis Vir- 
gilius videbatur promittere sibi certam spem intrandi, 
quando dixit: pur a me conven vincer la pugna; et ex 
secundis verbis videbatur ponere spem in alio, quando 
dixit : se non lal ne s' o/jferse, et de boc dicto perpendi, 
si com' ei ricoperse, idest quam cito ipse correxit primum 
dictum.cum secundo, ideo dicit : locomenciar, idest ini- 
tium verborum (°), scilicet primum diclum quod fucrat : 
pur a tne con altro che poi venne, idest cum secundo 
dicto quod postea secutum fuit ; quod fuit : se non, et 
ideo dubitabat autor de tali modo loquendi suspensivo, 
unde dicit : ma nondimen el suo dir denne paura, vult 
dicere quod non obstante quod Virgilius videretur spe- 
rare in se vel in alio, nihilominus ego timebam ne Vir- 
gilius vel alius poela intrasset unquam istam terram; et 



Cl E. concepil, 

(') S., 116 e E. suspcDs 

(V g. DlUmffi. 



[■) S. E. relinquebat 

(■) h. inlroissel. 

(') IIC, itluniin terboriun. 



306 COMENTUM INFERNI 

ecce causam timoris, percK io traeva la parola tnmca, 
idest dictum truucatum et suspensum, forse a peggior 
senlencia ch'e' non leMie, quia sciiicet timui ne unquam 
alius poela intrasset per se, et tamen non sic erat, quia 
Virgilius alias (^ Tuit hic, ut statim dicetur. — In questo. 
Hic Dantes ad declarandum se de dubio quod concepe- 
rat(^) ex verbis suspensivis Virgilii, statim movet sibi 
qua^stionem circa hoc, et breviter petit: si unquam ali- 
quis (^) poetarum qui sunt in limbo cum eo, intrayit 
unquam dictam terram? et vult dicere: sialiquis poeta 
paganus descripsit unquam infernum, sicut ipse christia- 
nus(^) facere intendebat. Dicit ergo: alcun del primo 
grado, idest an aliquis poela geutilis antiquus de numero 
iilorum qui sunt (^) positi in primo circuio Inferni inter 
illustres siue pocna sensibiii; unde dicit: che, idest qui 
primus gradus, tronca la speranza sol, idest solummodOy 
per pena, idest loco pena;; quasi dicat, quod (!) iste cir- 
culus primus non dat aliam pa^nam istis illustribus nisi 
quia 1,^) nunquam sperant videre Deum, sicut clare expo- 
situm est supra capitulo IV; et sic vide quam subtili- 
ter autor dicit unam rem grossam, et declarat se fecisse 
petitionem dubitativam, cum postea addit: questa que- 
sliofi fe& 10, nam quaestio est dubitabilis propositio. Ad 
quam quiestionem dicit respondere Virgilium in uno 
verbo, quod raro; unde dicit: e qud, scilicet VirgiliuSy 
me rispose, et dixit : di rado incontra, idest de raro con- 
tingit, ch' alcun di mi, scilicet ex nobis poetis, faccia el 
camin per lo qual io vado, idest (^) describit istam ma- 
teriam vel viam inferorum per quam nos vadimus, 



(*) £. ct taracn sic crat. (*) 116, alias faerat. (') £. acceperat. 

(*) £. aliquis alius pocta qui sit in limbo. 

(') £. auclor chrislianus facere intendit. 

(*) £. qui fuerunt positi. 

(^) 116, quia. (") £. quod. 

(*) £. hoc est, describat hanc materiam. — 116, hoc est, describat istam. 



CANTUS NOmJS. 



307 



I 



quasi dicat : pauci fuerunt uiiquam C) qui habuerunt 
istam altam spcculationem; et verum dicit, quia solum- 
modo Homerus in grffico, et Virgillus in latino descripse- 
runt infernum; et quia tamen neuler descripsit istara 
civitatem, ideo ad dandarfi spem autori, stalim facit fictio- 
nem per quam ostendit se fuisse alias hic. — Vero ee. Nunc 
Virgilius ad tollendum omnem timorem de mente auto- 
ris, fingit pulcre quod (') alia vice fuerit hic tractus per 
artem magicani a quadam famosa incanlatrice. Ad quod 
sciendum (^), quod sicut scribit Lucanus in VI Ericlo fuit 
maxima maga iu Tliesalia, qua; tempore belli civiUs quod 
fuit inter Ca;sarem et Pompeium suscitavit mortuum 
suis incantationibus ad (*) instanciam Scxti fiUl Pompeii, 
et fecit iilura dicere futura de bello civili. Ad Uteram 
ergo dicit Virgilius : ve/o ^e, et tamen verum non erat; 
sed Virgilius boc flngit in utilitatera autoris, ideo non 
mentitur, quia mendacium cst falsa vocis significalio cura 
intentione fallcndi, sed Virgilius hoc flngit cura inten- 
tione instruendi, ch' altra fiata qua giu fui, in (^) isto basso 
inferno, congiuralo, scilicet magice, da quella Ericto cruda, 
bene erat cruda et crudclis, quia erat abstracta et se- 
parata in totuni ab omnibus usibus humanis, et ibat de 
noctc nuda per sepulcra mortuorum, et habebat col- 
loquium cum spiritibus infernalibus, et faciebat multa 
mirabilia, imo incredibilia, quae valde diflusc (') Lucanus 
describit, et dicit : che revocava Pombre ai corpi suoi, idest 
qua; suscitabat mortuos. Et non credas, Iector,quod Ericto 
suscitaverit mortuum {^) reaUter, sed ex Ulusione daerao- 
num sic videbatur, ut dicetur alibi; et describit tcmpus 
Ulius coniuratiunis, quia scilicet erat uoviter mortuus 



(') E. qui unquiim habucninl. — S, unt|uaiii qui babuerinl. 

(') 8. ijaoil aliM fueril. (') E. «cicrdum est quod. 

(>) E. el ad imlinlism Sexli Ponipei Ipsius (Uii recil. 

(■] E. icilicet in islo. (*) E, diflnsa. S. moriuos. 




308 COHENTUM INFERM 

quando Ericto compulit eum sua arte magica intrare 
puteum inferni ad suscitandam umbram unius prodito- 
ris de profundo inferni. Dicit ergo: la carne era nuda 
di me, idest nudata et privata mea figura humana, quia 
cito post mortem caro resolvitur in elementa sua, et 
amittit pristinam figuram, di poco, idest de modico tem- 
pore eram mortuus, cKella me fee intrar dentro a qud 
muro, scilicet istius civitatis; stabat enim Yirgilius ante 
portam quando dicebat \s\ai\\ et ecce quaro: per Irame 
un sfrirto del cerchio di Giuda, idest de ultimo circalo 
infernali, in cuius centro ponitur Judas, ut patet ultimo 
capitulo inferni. Et (^) hic nota bene quod iste passus yi- 
detur nimis fortis multis, unde dubitant et petunt quando 
fuit (^) hoc, et dicunt : quando Ericto suscitavit mortuum 
ad petitionem Sexti, de quo dictum est. Sed hoc est 
omnino (^) impossibile, quia Yirgilius erat tunc iuvenis^ 
vel (^) mortuus est tempore Augusti, ut iam dictum est 
capitulo I. Alii dicunt quod ista Ericto suscitavit alium 
mortuum in Thesalia ad petitionem Bruti et Gassii, qui 
fecerunt ibi bellum civile cum Augusto et Antonio; sed 
hoc etiam est falsum, quia paulo post istud bellum 
Yirgilius (^) primo venit Romam "^ spoliatus bonis suis. 
Sed certe non oportet ire per ista somnia vana, quia 
ista est simpliciter fictio nova, quia autor fingit quod 
Yirgilius hoc finxerit ad (J) exhortandum ipsum, sicut 
facit aliquando vir sapiens ut pra^slet (^) materiam bene 
sperandi (^) alteri, dicit: bene sum experlus in hoc, ideo 
ne dubites tibi de aliquo. Unde statim assignat causam. 



(*} E. e 116, ista Tcrba. 

n S. £t nota bene quod iste passus bene ridetur. — - £. £t hic notandum. 

(') E. fuerit hoc. — 116, fuit hoc; ct dicunt aliqui quando Hericon. 

(^) E. omnino falsum, quia. 

(') S. et morluus est. — £. et mortuus lcmpore. 

(*) 116| Virgiiius Tenit Romam. (^) S. ad hortationem ipsius. 

(•) £. prsferat. (•) 116, sperandi, dicit: bene. 



I 



CANTUS NONUS. 309 

quia(') Snxerit se intrasse circulum Judae infimum, ut 
scilicet ostenderet se vidisse totum infernum a primo 
circulo usque ad ultimum, ubi stat Judas; ideo conve- 
nienter flngit quod isla magna maga vocaverit animam (*) 
Virgilii, qui eliam novit arlem magicam in favorem suum 
atl suscitandum mortuum per invocationem et incanlatio- 
neni.Dicitergo; quel ee il piu basso li/oco e'l piu oscuro,qma 
scilicet est magis longinquus a Deo, ubi est Lucifer, ubi 
puniuntur prodilores, quia proditiones ma\inie fiunt in 
obscuro, in occulto, el ideo; el pifi lontan dal ciet clte 
tutlo gira, idest a coelo empireo, quod claudit, et continet 
omnia, et ideo : beii so, il camin, perd le fa sicuro, quia 
sicut duxi (^) incolumem huc usque, ita ducam le per 
reliquum Infernl. £t sic vide quomodo Virgilius concludit 
causam fictionis facl«, ut (*] scilicet redderet Danlem 
securum, quia erat tolus territus et attonilus; et con- 
cludit quod lamen est durum intrare locum islum for- 
tem, dicens: quesla palude, scilicet stix, che 'l gran puzzo 
spira, idest quae emittit ex se magnum fo^torem sicut 
vallis mortua, cinge d" intorno la citta doletite, quae est 
dolentior civitate exteriore, u' non potremo intrar omai 
senz'ira, quia iam Virgilius fuerat iratus ex repulsa sibi 
data, sed tamen sperabal in alio venturo. 

Et altro disse. Ista est secunda pars generalis in qua 
autor describit monstra infernalia, quje insurrexerunt 
contra istum ad terrendum eum; et breviter vuit dicere 
quod isti da^mones videntes quod isti non recedebanl, 
sed expectabant adhuc inlrare (^) mediante alio, induxe- 
runt furias infernales armatas serpcntibus qua^ factis et 
verbis conabantur expellerc eos; nam ista; sunt causa 



(') E. iiusre. 

{') E. inimani Ipsius Virgilii, qui cliim noTC 
[') S. e E. Juii le. 1') E. i 

('] E. inlrare alio moilo, induieninl. 



310 COMENTUM IXFERM 

omnium malorum, ideo occurrunt homini volenti yin- 
cere vitia, sicut modo Dantes. Ad cuius inteUigentiam 
est breviter sciendum, quod ista^ furiae infernales fingun- 
tur ab omnibus poetis esse tres, quia omne malum per- 
petratur s!) mente, lingua, manu. unde vocantur Alecto^ 
Thesiphone, Megera. Prima, moraliter loquendo, est prava 
cogitatio, et Alecto interpretatur impausabilis, quia non 
permittit quiescere mentem. Secunda est prava locutio, 
unde Thesiphone interpretatur vo\ supposita, nam yox 
servit locutioni. Tertia est prava operatio, unde Megera 
interpretatur longa lis. Istae (^ tres merito appellantur 
furia^ infernales, quia incitant ^^^ hominem ad furiam et 
furorem omnium scelerum; et vere sunt arma et instru- 
menta, quibus daemones expugnant homines et ducunt 
ad inferna. Nunc ad literam autor volens describere fu- 
rias (^) primo continuat dicta dicendis, dicens : et allro 
disse; scilicet ille Virgilius ad exhortationem meam, ma 
non rho a mente, idest sum oblitus, quasi dicat alias ra- 
tiones et persuasiones fecit mihi, quas referre non pos- 
sum, quia omnino eram intentus ad principalem materiam 
describendam ; unde ^) dicit: pero che FocchiOy idest spe- 
culatio intellectualis, m' avea lutto tratto, idest omnino 
abstraxerat me, ver F alta torre a la cima rovente, idest 
ardentem, rubentem ^) igne qui erat in ea. Ista ^) enim 
est illa turris secunda, qua^ reddidit signum primae cum 
duabus facibus, ut patuit in principio pra^cedentis capi- 
tuli; et facta continuatione describit furias in generali, 
quantum ad actum, et quantum ad habitum dicens: dove^ 
idest in qua turre, tre furie infernal fuor dritte ratto, idest 
cito, in un punto, idest in instanti, quia homo subito in- 



(*; £. causatur. {*) £. et isl» trcs. 

(•) S. vocant. {*) E. furias islas. 

(•) 116, ideo. (•) E. el rubenlein. 

C) £. Ista cst turris secunda qus reddit. 



CANTLS NONUS. 311 

stigantibus istis prorumpit ad cogilandum, loquendum, 
et commitlendum omne peccatum; ideo bene dat eis or- 
nalum habitum, dicens; fhite di sangiie, quia istis operan- 
tibus devenitur ad sanguinis effusionem, et dicit : efie 
aveam membre femimli et atto. Et bic nota quod autor 
dat sexum fGcmineum furiis, sicut etiam vicia et virtutes 
reprffisentantur in babitu (') foeminino, simililer et scien- 
tise, quia sunt fiEminini (*} generis, et quia ut dicit plii- 
losopbus; mulier facit omnia valde: si diligit, diligit in- 
tense; ct ita si odil, odit immense('). Ad propositum 
ergo, sicut foemina infuriatur et indfemonialur et ira- 
scitur, quia non est caput super caput serpentis, nec ira 
super iram mulieris, ita nunc furia! incendebantur con- 
tra autorem. — Cm idre. Hic autor descril)it ornatum isla- 
rum furiarum, dicens; et illfe furiffi, eran cinte con idre 
verdissime, idest erant armata; serpentibus venenosissimis. 
Isti serpentes sunt malicia;, astutia;, fraudes(*) qua: effun- 
dunt venena pernitiosa, quibus anima: et corpora toxican- 
tur; et dat ornalum capitis, quia ills furife, avean ser- 
pentelU, quia subtitiores fraudes habebant in capite, e 
cerasle. Cerasta est serpcns cornutus acute penetrans, 
ideo bene stat in capite, per crine, idest loco capillorum, 
onde, idest ex quibus, /e fiere tempie, illarum furiarura 
ferocium, erano amnte, idest iigata; et ostendit quomodo 
Yirgiiius manifestaverit eas nomine et facto, dicens : e 
qitei, scilicet Virgilius, che ben conobbe, quia tamquam 
magnus poeta sa^pe descripserat furias, le meschine, idest 
miseras ancillas, de la regina de F eterno pianto, idest 
Proserpinse, qufe dicitur regina Inferni, ut habebis infra 
capitulo X et alibi, me disse: giiarda le /eroci Erine, idest 
furias infernales qua? appellantur Erines ("}, idest con- 



(•) 9, actu Tiemjuco. - 
(*) S. rcBminni. 

(■) S. Y 



Ci 110, inlccise. (') ttfl, el fraudeg. 

- IIU, appehsnlur HerinM. — E. appellanlur ErinuiB. 




312 COXEVmf fXFEEXI 

tenUones animi. lingose el manas: el noaiiiiat eas oniiiie(*) 
debito, dicens: quesffe Megera dal simslro tmlo, qoia est 
peior quantum ad scandalum in fbro dvili, non in Ibro 
oonscientiae: quetta che piange dal de$tro ee AkUo, qaia ab 
ista emanat onmis causa planctus: Tkesiplkme ee nd mezzo, 
quia locutio est organum medium quo animus operar 
tur ad extra; nam homo primo ccHnmittit peccatam in 
mente eligendo malum .~ . deinde manifestat lingua ooo- 
ceptum, et tertio prorumpit in operationem; ideo bene 
ponit Thesiphone mediam: deinde tangit actus^^ ipstt- 
nim, dicens: con Tunghie se fendea ciascuna el petto, idest 
acutis stimulis } lacerant sibi corda quae stant in pecto- 
ribus, et hoc est proprie officium primae, scilicet praYS 
cogitationis, battean le palme, hoc est proprie officium 
tertia^, scihcet pravae operationis, e gridatan A alto, et 
hoc est proprie officium secunda^, scilicet pravae locu- 
tionis, e\ ^^] quo territus sum, unde dicit: ch'io me slrinsi 
al poela per sospelto, timens ne isbe plus obstarent quam 
dacmones. — Vegna. >unc autor declarat clamorem furia- 
rum, quia omnes alta voce clamabant Medusam in fiai- 
vorem suum ad terreiiduni et expellendum hominem 
vivum ab ingressu istius civitatis, quia nullum monstrum 
infernale videbatur potentius et efficacius ad impedimen- 
tum et obstaculum istius. Ilabebat enim crines serpen- 
tinos sicut et ipsa; furiae, et solo aspectu omnes videntes (^) 
se saxiGcabat. Sed qua; erat ista Medusa? Certe multi 
mulla dixerunt hic de J) Medusa. Aliqui enim dicunt 
quod autor per Medusam dat intelligi Gguraliter in ge- 
nerali libidinem sive mulierem libidinosam; quod arguunt 
quia Medusa fuit olim pulcerrima, et aspectus taiis red- 

(*) £. nomine debito. 

(*) £. maluin dictum; et lingua manifestat conceptum, et manus prommpiL 

(') 116, actum. [^) 116, strumentis. 

(') £. ex quibus territus. '*) 116, videntes saxificabat. 

C) S. de ea. Aliqui. 



CANTLS NONUS. 313 

dit homines immemores, ubliviosos, sicut scribit Pliniiis 
de puella pulcerrima nomine Capaspa, quam Alexander 
magnus ostendit nudam e\cellentissimo pictori suo, qui 
vocatus est Apelles, qui illa visa, factus est velut statua 
muta sine scnsu; quod videns Alexander fecit ipsum de- 
sponsare eam. Modo isla: invocabant C) Medusam spe- 
ranles iiabere victoriam de auctore, quia multum la- 
boravil morbo amoris libiiiinosi, et quia mulier vincit 
viros fortes, sapientes ; sed licet ista expositio videatur 
pulcerrima, tamen esl alienissima a proposito auloris; 
quia alibi traclavit plene de libidine, qua; punitur extra 
istam civitatem, nec mulier posset tollere sibi istud [') 
iter. Alii dicunt quud Medusa Ggurat astutiam in gene- 
rali, quia Medusa fuit astulissima, ideo Gguratur(^) Iiabere 
crines serpenlinos, quia serpeus est astutissimum anima- 
lium; nec ista expositio est de mente autoris, quia autor 
tractabit de ea plene sub figura Gerionis. Alii dicunt quud 
Medusa reprajsentat (*) cupiditatem, quod proijare vitlcn- 
tur, quia Medusa, ut patet in litera, appellatur Gorgon (% 
quod interpretatur terrae cuilrix, et ex cultura lerrae 
nascitur cupiditas, qua; maiime indurat mentes homi- 
num; ideo secundum opiniunem istorum Virgilius, idest 
ratio, videtur persuadere autori: flli mi, averte oculos a 
cupiditate terrenurum, quia si respicis eam non poteris 
intrare civitatem, idest pervenire ad cognitionem (^) ma- 
gnorum malorum, nec per consequens redire sursum 
ad superna et virtutes. Sed licet ista expositio videatur 
verior et mclior, tamen nihil facit ad propositum, quia 
de cuplditate autor tractavit supra plenissime, quje pu- 
nitur extra sub potestale Plutonis. Alii dicunt quod Me- 



{') E., S. c 116, Dngilar. 
[') E. Gcrion, quai mterpreUlui 
mii|;noruni nialorum. 



314 COMEXTUV IXFERM 

dusa figurat ;*} terrorem in generali, et ista espositio est 
optima et verissima; nam terror maxime impediebat aa" 
torem, sicut iam patuit in fine capituli proxime praeoe- 
dentis. Si enim terror revocabat autorem ab ing^ressa 
generali et facili inferni, sicut ostensum est clare n ca- 
pitulo huius libri, quanto fortius ab ingressu ardais* 
simo istius fortissimae civitatis, qus est murata ferro, 
et (^) habet tot milia daemoniorum, et tot terribilia moo- 
stra ad custodiam sui ! Ergo ad propositum, dimissis c»- 
teris opinionibus prsdictis tamquam superfluis^ volunt 
dicere istad furiae: non possumus uti fortioribus armis 
ad arcendum istum retro ^\ quam terrore, quia terror 
facit hominem stupidum, saxeum; ergo sola Medusa fortis 
armatura sufficit ad expugnandum et fugandum istum 
fortem bellatorem ne triumphet gloriose de nobis. Nunc 
ad literam dicit autor: tulle, idest omnes furiae, gridon 
van riguardando in giuso, scilicet supra Dantem ad incu- 
tiendum (^) sibi timorem, vegna Medusa, cuius est tanta 
potentia^ quod hominem adhuc viventem facit videri mor- 
tuum, unde dicit: ^i7 farem di smalto, idest durum, la- 
pideum velut smaltum, quasi dicat, faciemus eum oblivio- 
sum, insensibilem. Et arguit quod nunc sit obstandum 
isti, quia si olim obstitissent Theseo quando ivit ad In- 
fernum, iste(^) non attentaret nunc venire, unde dicit: 
mal non vengiamo in Teseo F assalto. Et hic nota quod 
istud est vulgare tuscum non lombardum, unde vidi 
multos deceptos hic exponentes: malnon vengiamo, idest 
*bene vindicavimus : imo debet exponi per oppositum 
sic : mal non vengiamo, idest * (®) male fecimus quod non 
vindicavimus in Theseo insultum quem fecit contra nos, 



C) S. signiflcat. (*) 116, et quae habet tot millia dcmonam. 

C) £. relro ire qaam. (^ £. ad iraraittendum sibi lerrorem. 

(') 116, iste nanc non attcntarel yenirc. 

(*) Le parole fra i due asteriscbi sono state suppUte dagli altri treCodici. 



CANTUS NONUS. 



31S 



et ideo male cessit nobis; et est modus loquendi Tusco- 
rum, quia dicunt, male non fecimus sic. Tbeseus autem 
fingitur a poetis ivisse ad Infernum cnm Pirithoo intimo (') 
socio suo ad rapiendam Proserpinam reginam Inferni. Sed 
cum Tlieseus esset ibi detentus, Hercuies succurrit sibi, 
et cepit et verberavit (^) Cerberum canem Infernalem; 
quod totum Qgurat quod viri virtuosi domant monstra 
Infernalia, idest vicia; ergo bene : mal non vengiamoin 
Teseo VassaUo, quasi dicat, si fecissemus vindictam de 
Theseo, qui vivens venit ad infernum ; iste alius vivus 
nuQC non veniret; ergo bene non est dormiendum, sed 
totis viribus Medusacis invigilandum quod non intret, 
quia vere iste solus faciet plus damni quam omnes alii 
qui in vita venerunt ad infernum ante eum. Unde mul- 
tum miror, lector, quod quicumque Iiabet cognitionem 
et delcctationem huius libri non melioret multum vitam 
suam. — Volgile. Hic autor describit auxilium promptum 
Virgilii in tanto discrimine, unde dicit quod Virgilius 
dixit : Volgiie in dietro e tieni il viso ckiuso, quia autor 
primo tenebat oculos apertos versus turrim, et ecce cau- 
sam: che se'l Gorgon se moslra, idest Medusa, quK alio 
nomine dicitur Gorgon, e lii 7 rtedessi, mdla serebbe di 
tomar mai siiso, quasi dicat: nullo modo posses(') redire 
ad mundum vivus, quia efflcereris lapis. Per hoc vult 
dicere: si imponis tibi timorem, non facies istam cogni- 
tionem viciorum et poenarum ulilem tibi et aliis, et sic 
nunquam perficies istud opus, et deGcies in ista prima 
parte Inferni. Et subdit quod non solum verbo sed etiam (*) 
facto Virgilius providit sibi, unde A\c\i: cos\disse'tmae- 
stro, idest Virgilius, ita consulto locutus est mibi in prae- 
dicta forma, et non contentus dedisse mihi tam sanum 
consilium, dedit mihi utile au\ihuni, unde dicit : et elli 



(■) IIS, »iTO * 

|*J £. poue> unquim r 



a ad rapJenduT 



116, ligatit. 

[') E. •ed eliam opcro Virgiliu 




316 COMENTUM IXFERM 

stesso mi volse, idest removit me ab aspectu eius, e nan 
se lenne a le mie mani, idest dod confidit quod ego ap- 
ponerem (*) manus super oculos meos, che aMor nom 
me chiudesse, idest clauderet mihi visum, cm le sue, sci- 
licet maDibus, quia nitimwr in velitum, et ubi maius 
periculum, ibi cautius ^^ est agendum. — O voi. Hic au- 
tor quia fecerat subtilem et artificiosam fictionem, cer* 
tus quod vulgares rudes non intelligerent eam, invitat 
sapientes et intelligentes ad i^] considerationem sententiie 
hic latentis; unde apostropbans ad tales dicit: O voi cKavete 
gTintelletli sani, idest eruditos circa figmenta poetica, mi- 
rate, quia propter admirari ^*} coeperunt bomines philo- 
sophari, la dottrina, scilicet poeticam moralem alego- 
rizando, che ^ asconde, idest qua) latet sub duro cortice 
literae, unde dicit : sotto 7 velame de li versi strani, quia 
de rei veritate isti versus rithimici^^) videntur multum 
extranei hic. Et hic nota, lector, quod ego saepe rideo 
de multis qui dicunt: talis bene intelligit^®) literam, et 
ita de omni autore; sed boc est falsum, quia intelligere 
est iotus lalentia legere, sicut autor hic manifeste testa- 
tur in lilera, quia bene sciebat quod ista litera aliene 
deponeretur fj) a multis. 

E gid venia. Ista est tertia pars generalis, in qua au- 
tor describit adventum Mercurii cuius ope et opera in- 
traverunt civitatem Ditis. Sed antequam descendam ad 
literam est utiliter praenotandum, quod sicut scribunt 
omnes poetae, et potissime Martianus Capella in libro de 
nuptiis Mercurii, Mercurius qui est secundus planeta su- 
pra lunam, est Deus eloquentia; et sagacitatis: facit enim 

(') S. ponerem. ■*) S. caulius aUendendum. 

(*) 116, ad considerandum senlentias hic latenles. 
(*} £. admiralionem. — 116, admirare. (■} £. rilhimati. 

(*) £. e 116, inlelligit Danlem, quia bene intelligit literam; etitaetc.— S.in- 
telligit Dantem, et ita de omni autore, quod est falsum. 
C) S. e £. exponeretur. 



CANTU9 NONUS. 



317 



homines affabiles, astutos, rhetoricos, activos('),industres, 
sollicitos, quales recte sunt hodie norentini; et dicitur Deus 
mercatorum, quorum proprie (') est esse eloquentes et 
sagaces, et quia in mercibus committuntur infinitae (') 
fraudes, imo unaquaeque ars habet suum Mercurium; 
ideo elegantissime flngit Virgilius se non posse intrare 
civilatem plenam fraudium sine Mercurio, idest influen- 
tia raercuriali. Nunc ad propositum autor volens descri- 
bere adventum Mercurii fingit se primo audire slrepitum 
magnum, et breviter vult dicere, quod dum dsmones (.*) 
et furia; cum Medusa ita insurgerent ad obstandum ei ("), 
ne intraret, Mercurius ex alia parte veniebat pro aperiendo 
sibi, quod indicabat unus terribilis sonus, quia ante illum 
ficbat confractio aeris facieus magnum terrorem, sicut a 
simili facit ventus impetuosus contra flammas incensae 
sylvaj. Ordina sic literam, el un fracasso d'un suon, quia 
Mercurius veniens per islam vallem cum magna vi fran- 
gebat aquam, sicut facit gallea quando violenter frangit 
aquam, pien di spavento, quia inferehat pavorem audien- 
tibus; et audi si erat magna \\o\ml\a, per cui tremavan- 
ambedue le spotule, scilicet illius vallis, gia vetiia su per 
le iorbide onde, idest per aquas (^) turpes ilUus Stygis. Et 
hic nota quod per islum actum autor tigurat magnam 
virtutem et potentiam mirabilem eloquentia;, quae rumplt 
omnia obstantia sibi, imo aliquando frangit iram Iiostium 
armatorum, sicut Valerius narrat de Antonio(') eloquen- 
tissimo oratore, qui fuit avus Antonii qui fuit cum Ca;- 
sare. Nam tempore, quo Marius fecit magnas crudelitates 
in urbe contra nobiles satellites Marii, iverunt ad domum 
Antonii, ut trucidarent eum, quos omnes Antonius ila 



Cj E. «cutoa. 

(■) S. mulla>. 

(') 116, e\t ne IntrarcnL 

C) E. Anlonio eloqueolJMi 



(') 118, proprium esi 

(') E. dumones cum 

(*) S. aquas lurhida». 

alorc qui Tuit cum CasMre 



Medusi. 



318 GOMENTUM INFERM 

placayit eloquentia sua, quod omiies reduxerant gla- 
dios in yaginam; sed alius supeireniens qui non au- 
diyerat eum obtrancayit ipsum. Et declarat impetum 
Mercurii per comparationem pulcram et propriam yenti, 
quia talis est Mercurius, idest eloquens contra adyersa- 
rios, qualis est yentus contra ignem adyersum ; unde di- 
cit: non altremenH falto, scilicet ille sonus, quasi dicat, 
imo similis, che (f un vento, idest (^) quam sonus unius 
yenti, scilicet (^) talis qualis sonus unius yenti, impetuoso 
per li avvef^si ardori, idest ardores adyersarios, qui ex 
adyerso comburunt aliquam sylyam; unde dicit: che fier 
la selva, scilicet ardentem, quia eloquens ferit populum 
iratum, e fa fuggir le ftere e li paslori, idest ipsos subdi- 
tos et dominos (''): quam saepe Tullius fecit boc multis 
orationibus suis! Et yide quantum comparatio sit pro- 
pria, quia recte eloquentia assimilatur yento impetuoso, 
sylya populo, ira igni: ideo bene dicit: sencia alcun re- 
tenlo, idest sine aliquo retinaculo yel obstaculo, quia 
nihil potest obsistere(^) huic Deo Mercurio. Sicut enim 
yentus fortis ignem obyium repellit et transportat alio, 
ita eloquens iram populi repellit et retorquet in loca 
proxima in damnum yicinorum; unde bene dicit: Dinand 
polveroso va superbo, cum victoria, quia nihil sibi curat 
de aliquo, ideo emittit ante se pulverem cum magno 
impetu; ideo bene dixit: Li rami schianta, abbalte eporta 
fuori, quia annichilat, evacuat(^) omnia argumenta obvian- 
tia sibi. — Gli occhi. Nunc autor ostendit quod (^) ostenso 
adventu Mercurii per auditum, Yirgilius speciQcat ipsum 
per visum: et breviter vult dicere, quod Virgilius qui 
clauserat oculos sibi ne videret Medusam, nunc aperuit 



(*} S. idest talis qualis sonus unius Yenti, impetuoso etc. 

(*) 116, scilicet qualis sonus. (*) £. dominos, et quam 8»pe. 

(*) E. resistere. (■) S. e E. et eracuat. 

(*) 116, quod VirgiliuSy ostenso adfentu Mercurii per audituin, speciflcat 



I 



CANTIS SONUS. 319 

sSh ul viileret Mercurium oplitnum medictim dalurum 
stbi remedium eontra graTem morbum terroris. Dicit 
ergo: et Vii^ilius, mt sciolse yh occhi, removeiido ma- 
nus suas ab oculis meis, quibus clauserat ipsos, f disse: 
dhzza el nerbo del viso, idest robur iatellectualis \) oculi- 
Unde nota quod in oculo est quidain nervus, ul pbjsici 
tradunt \), qui transmittit species rerum visarum ad in* 
telJectum, et respondet pupillfe, et vocatur oplicus, et ^) 
grossior oervus quam sit in toto corpore, sicut tu potes 
ildere in capile unius capretti vel alterius animalis. Ergo 
bene per istum nervum oculi intetlige acumen intetlectus, 
qui est oculus aoimae, m per quella sc/iiuma atilica, idest 
spuqiam Slygis, qme est antiquissima, quia infernus factus 
est ab inicio creaturae, ut patuit plene III capituto, et 
dicit: i)er ittde oce <jtiel fumo ee piu acerbo, quasi dicat 
prsecipue per eam partem vallis, ubi fumus est densior ; 
et bene dicit, quia eloquens sagax aperit veritatem e\cussa 
nube ct caligine fatsitatis quo; inipedit visum, idest cogni~ 
lionem liomims. — Corne. Hic autor ostendit terrorem quem 
faciebat Mercurius per loca per qua; transibat; et breviter 
dicit, quod vidit animas fugieritcs a facie Mercurii, sicut 
ranae fugiunt a facie serpentis. Per tioc autem flgurat 
autor quod rei fugiunt a facie oratoris et advocati elo- 
quentis, et se abscondunt. Unde poeta; fingunt quod Mer- 
curius mactat et suscitat homines, sicut stepe patuit in 
Tullio, qui sua eloquentia multos damnalos absolvit, et 
multos absolutos coudemnavit. Nunc ordina literam sic ; 
lo vidi pitt di mill' anime deslruUe, idest multa milia ani- 
marum (*) punitarum, ivi fugir dinanzi ad un, scilicet 
Mercuriuni, ch'al passo passava Slige con lepianle asciutle, 
quia scilicet transibat sine poena inter poenas multipUces 



[') E. inlcltectus oculi. 

Cj S. e £. ct est grouior. 

[') S. aDUntruin dcslruclarum e 




320 COMENTUM INFERM 

animarum ; vel dicas et melius quod hoc dicit, qoia Mo^ 
curius fingitur habere alas ad pedes, quia nihil volatiliiis» 
nihil velocius eloquentia sermonis, cosi come fe rme n 
deleffuan lutte, ex timore mortis, dinanli a la nemica N- 
scia, quas naturaliter inimicatur ranis, fin ch'a la terra 
ciascuna s^abica, idest applicatur terrae et absamditiir 
ibi. Et nota quantum ista comparatio proprissime fiidt 
ad propositum: sicut enim ranas stant in palude, ita et 
anima^ istae in stygia palude; sicut rana non potest di- 
velli de palude, ita nec animas istorum; sicut ranae sunt 
semper garrulae, ita anima^ istae semper quaerute; sicot 
ranao sunt turpes, nigrae, infectae, ita animae reonim et 
peccatorum turpes(*) infames: sicut ranao sunt fugaceg (^, 
tiniidac, ita anima^ reorum ; sicut rana^ non possunt eva- 
dere a facie serpentis nisi fugiendo et latendo, ita nec rei 
a facie eloquentis nisi per fugam. Et subdit quomodo 
Mercurius dissipabat nebulam illius vallis, *dicens: et 
ille Mercurius rimovea dal volto quel aire grasso, idest 
repellebat a se illum fumum tenebrosum illius vallis * (^) 
pinguis, menando la sinislra innanci spesso, quia in dextra 
portabat virgaro, qua aperturus erat portam. Per hoc 
figurat quod eloquentia detegit occulta, nudat secreta, 
et removet omnia velamenta verborum; et sic tandem 
devenit ad aperiendam portaro fraudibus inclusis, et (^) 
dicit : e sol di quella angoscia parea lasso, idest quod 
solummodo ex illo magno labore fugandi fumum vide- 
batur fessus, quia roaxime laboriosuro est (^) adducere 
veritatero in lucero. Et dicit notanter : parea, quia in 
rei veritate non erat, sed sic videbatur, quia pro certo 
roagnus(^) labor eloquentis est reroovere falsitatem et 



(*) £. turpcs et infamcs; et sicut. 

(*) £. fugaces et timids, ita ct anima; rcorum. £t sicut. 

(') Lo parole racchiuse fra i due astcrischi sono dei Codici £st. e Strozz. 

(^) 116, unde dicit. (') £. cral. (*) 116, maximus labor. 



CANTUS NONUS. 321 

aperire verilatem, quai saepe latet in profundo et multis 
laqueis ligata non dissolvitur nisi ingenio (^) sagacis iudi- 
cis. — Ben m' dccorsi. Nunc autor ostendit quomodo de- 
venerit in cognitionem generalem istius potentis dicens : 
ben m' dccors' io cK el era dal ciel messo, scilicet per tam 
mirabiles (^) effectus, quia opera eius erant magis divina 
quam humana, quia transibat solus per aquam sicco pede, 
et aerem serenabat, et omnes ante se fugabat; et bene 
Ongit ipsum missum a coelo, quia, ut dictum est, Mer- 
curius est secundus planeta, est filius lovis, est deus elo- 
quentia^; ergo bene (^) a coelo historice, poetice, alegorice 
loquendo, et vere eloquentia est coeleste donum. Et hic 
lector volo quod notes necessario, quod multi decepti 
sunt hic dicentes, quod iste fuit unus angelus, quod ta- 
men alienum est a mente autoris, unde non intelligunt 
motivum eius : nam Mercurius poetice loquendo est nun- 
cius et interpres Deorum, qui mittitur a superis ad in- 
feros ad executionem omnis divinae voluntatis, sicut patet 
apud Homerum, Yirgilium, Statium, Martianum, et alios 
multos. Nec oportet quod autor fingat divinam gratiam 
sibi missam, quia iam saepe ostendit se facere istam de- 
scriptionem per divinam gratiam. Praeterea autor intro- 
ducit apparitionem angelorum in purgatorio non in in- 
ferno ; unde Yirgilius dicit sibi purgatorii capitulo II : 
Omai vedrai de si fatli ofpdali, scilicet de angelis, quia 
non erat solitus videre angelos per totum tempus quo 
stetit in inferno; et ideo stupefactus, volsime al maestro, 
quasi volens dicere : quis est iste tam mirabilis ? e qtm 
fece cenno cKio slesse cheto e inchinasse ad esso, vult di- 
cere quod Virgilius cum conniventia oculorum monuit 
eum, quod praestaret sibi omnimodam reverentiam tacite 



(*) S. multo ingenio. 

(*) £. mirabilem effectum. 

(*) 116 e £. bene Tenit a coelo. 

I. 31 



322 COMENTUM INFERNI 

expectando quid facturus esset; quasi (^) dicat: tace et 
expecta, quia statini yidebis quod iste est ille tantum 
expectatus et desideratus a nobis; et nota quod beae 
Yirgilius iubet istum (^ honorare Mercurium, quia Deus 
est, et quia eloquentia summe honoravit autorem ; ideo 
bene debet honorare eam. — Ah. Ilic autor describit ape- 
ritionem porta^, et incipit ab exclamalione dicens cum 
admiratione: Ah quanto mi parea pien di disdegno, idest 
iile Mercurius contra illos da?!mones contradicentes ; ergo 
cum summa indignatione et ira venne a la porta, quffi 
erat ita firmata et custodila, e raperse, faciliter et cito, 
che non ehhe alcun ritegno, idest resistentiam, con una 
verghetla. Et hic nota heue quod \irga est signum po- 
testatis; ideo per virgam intellige poteatiam et eflicaciam 
eloquentia^, qua^frangit omnia fortia claustra; imo(^,quod 
est mirabile credere, virgula, idest parva lingua eloquentis 
vincit mortem qua^ est ultimum terribilium, sicut nar- 
rat Valerius de Egcsia philosopho, qui ita eflicaciter per- 
suadebat hominibus contemptum mortis^ quod aliqui in- 
venti sunt qui sponte privaverunt se vita volenles efl^ugere 
miserias istius mundi. Xou ergo niirum si Mercurius cum 
virga sua intravil istam civitatem fortem. Nonne (*) Pe- 
ricles cum lingua sua acquisivit sibi dominium nobilis- 
sima^ civitatis Alhenarum ? Xonne ('') Gaius Graccus po- 
pulum Ronianum excil<ibat (^) in furorem? Sed quid vado 
per exempla antiqua? noiuie diebus nostris Jacobus Bus- 
solarius fratcr hercmita armabal et exarmabat, ducebat 
el versabat populum magnum et potentem antiquissimae 
civitatis Papiai in Lombardia ? et tamen non habebat di- 
vitias^ non polenliam, non amicitias, scd solum mirabilem 



C) £. quasi dicat lacitc: expecta. — 110, (|uasi dicerct: lace ct expecta. 
;') 116, ipsum. (•) E. imo, esl. 

(*) E. Num nc, (•) E. >'um nc. 

;') £. cxcilavit in furorcm? Num nc diebus nostris. 



CANTUS NONUS. 323 

eloquentiam ! — cacciati. Hic autor posita operatione 
Mercurii, ponit eius improperationem contra ddemones; 
qui breviter dicit : cur contradicitis divinae voluntati omni- 
potentis cui nihil potest resistere ? Dicit ergo : egli comin- 
ciOy idest ille Mercurius coepit loqui, et dicere: mlForribile 
soglia, idest in introitu dictae port«, o genle sospetta cae" 
ciati del ciel, scilicel per superbiam vestram, ofid' esta 
tracotanday idest unde vel a quo ista tam temeraria so- 
cordia, in voi s'alletla, idest vocatur in vos, petxhe rical- 
citrate a quella voglia^ idest contra illud velle Dei, quasi 
dicat: durum (^) est contra stimulum calcitrare; a cui non 
puote mai el fin esser mozzo, idest cuius voluntatis di- 
vinae finis, nunquam potest esse intercisus, sed oportet 
quod eius mandatum semper mandetur executioni, et 
hoc cedit vobis ad cumulum maioris doloris; unde dicit: 
e che pih volle v'ha cresciuto doglia, quia alias animas 
liberavit ab inferis, unde subdit: che giova nelle fata dar 
di cozzoy quasi dicat : nihil prodest incutere et inniti con- 
tra fata, quia iste ex influentia coeli et divina providentia 
habet percurrere totum infernum, sicut iam percurrit 
unam partem, quod probat per exemplum antiquum; nam 
Hercules isto modo ivit ad infernum, et traxit inde Cer- 
berum quem male mulctavit, ut patuit iam supra. Dicit 
ergo bene: Cerbero vostro, qui est vester canis inferna- 
lis, s\ ben vi ricorda, idest bene meminisse potestis, ne 
porta ancor pelato el menlo e 7 gozzo, signum servitutis, 
quia catena^ iniectae sunt ad guttur et collum eius, nec 
potuistis impedire Herculem, aut vindictam facere de 
Theseo, qui fecerat tam durum insultum. Ideo bene di- 
cebant furia) supra : mal non vengiamo in Teseo T assalto, 
quasi dicat iste : si Hercules, Theseus, Ulixes iverunt ad 
Infernum secundum fictionem poetarum, quanto melius 

('} £. dunim est Tobis conlra. (*} £. alias Uberayit animas. 



COMEVrUM DiFEBM 

iste magnus poeta Christianus potest ire et redire cnm 
victoria! — PoL Hic autor ultimo describit recessum Mer- 
curii, dicens: pot, ille Mercurius, se ritolse, idest rediYtt 
retro, per la lorda sUada, idest per turpem Tiam palu- 
dosam per quam venerat tacite. Unde dicit : e non fee 
moUo a nfA. idest non fecit verbum nobis, quia doIms 
ser^iverat opere, ma fee sembianle, idest signum, com' wm 
cui altra cura slringa e morda, quasi dicat videbatur 
hal>ere alium cogitatum quam nostrum : unde dicit : cke 
quella di colui che gli ee davante. Per istum actum an- 
tor figurat tacite quod eloquentia non babet servire uni 
tantum, sed habet expedire simul diversas vices; nam 
quamvis iuvaret nunc Dantem; ita poterat iuvare alium 
poetam, vel oratorem in alio opere, vel mercatorem in 
negotio suo, imo \ predicantem, disputanlem, sermoci- 
nantem. Unde Mercurius habet fere locum in omnibus 
actibus humanis, ideo bene dicit Seneca ^. : magna qui^ 
dem res el varia esl eloquenlia, nec sic se alicui indul- 
sil ut lola covtingeret; satis fetix est qui in atiquam mus 
partem receptus est. Et langit eorum introiUim in civi- 
tatem dolentem, dicens: e noi movemmo i pie simri, ubi 
prius eramus timidi et suspecti, inver' la terra, cuius 
porta erat patefacta siiper nobis, apresso le parole sanle, 
idest post verba quae sancte fecerat ille Mercurius incre- 
pando vanam insaniam daemonum, qui conabantur re- 
sistere divina^ voluntati. 

Dentro v' intramo. Ista esl qiiarta pars generalis in 
qua autor (^) breviler describit primam poenam quae re- 
peritur intra terram istam, scilicet paMiam haereticorum; 
el primo tangit suam dispositionem circa istam materiam, 
et continuans dicta dicendis dicit: dentro v'entramo senza 



(*) l^. inio etiani prscdicantcm. 

('} 110, Scneca in libro derlamationum. 

(*) iiO c E. autor describit. 



CANTUS NONUS. 325 

aJcuna guerra^ quia scilicet omnes qui concurrerant ad 
custodiam et praeparaverant se ad defensionem cesserunt 
nobis statim confusi ex verbis Mercurii ; el io ch' avea 
disio di veder la condizion che tal fortezza serra, idest 
qui afTectabam cognoscere conditionem eorum (^) quos 
tam fortis civitas in se claudit et continet, invio tocchio 
inlorno, idest dirigo visum circa moenia civitatis, idest 
speculationem intellectualem, conCio fui dentro^ idest sta- 
tim, sine mora, e veggio grande campagna^ idest magna 
coUegia haereticorum, ad ogni man, idest hinc inde a 
dextris et (*) sinistris, piena de duolo e de tormento rio^ 
quia scilicet haeretici magna poena afficiuntur, et per 
consequens dolore, ut statim dicetur. — Sl come. Hic au- 
tor describit poenam hsereticorum ; sed antequam veniam 
ad literam est praividendum (^) quod haeretici stant (*) 
mortui in sepulcris apertis, de quibus exalat (^) magnus 
foetor, et ardent igne. Hoc autem Ogurat moraliter, quod 
haeretici sunt mortui quantum ad fidem, et viventes se- 
pulti, quia eorum vitium occultant nec audent propalare, 
tamen sepulcra sunt aperta, quia eis non est clausa via 
redeundi ad unitatem Ecclesiae, et copercula pendent in 
aere super eos, quia eorum flnalis sententia pendet usque- 
quo sunt in vita, et possunt resurgere de sepulcris per 
poenitentiam (®), ideo cremantur igne, quia de facto inci- 
nerantur in mundo quando sunt pertinaces in non re- 
vocando, vel quia eorum mens sive conscientia ardet et 
aestuat interius; et sunt positi iuxta moenia civitatis quia 
vitant consortia hominum, et stant communiter separati 
a comunione civium {\ sicut videmus hodie de facto 

(') S. illorum. (*) S. e £. et a smistris. 

(') 116, prffinotandum. {^) £. sunt. 

(') 116, exibat. 

C) 116, {KBnilentiam: faetor autcm qui exit de sepulcris est opinio el cre- 
dulitas falsa qus inficit aerem idest gentem iricinam, ideo. 
C) S. hominum. 



326 COMENTUM INFERNI 

quod tales stant in vallibus fortissimis inter altissimos 
montes, unde non possunt(^) divelli aliqua via. Niinc 
ergo ad propositum dico quod autor volens describere 
situm et formam sepulcrorum in quibus puniuDtur lue- 
retici, praemittit duas comparationes, et breviter didt, 
quod tanta erat multitudo et varietas sepulcrorum (*) 
ibi, quanta est apud civitatem Arelato^ in provincia Nar- 
bonensi et apud civitatem Pola^ in Histria: modo ordina 
literam sic : i sepulcri facevan cosi lutlo il luoco varo, idest 
varium diversimode; sicut varia est diversitas colorum, 
quivi, scilicet intra et prope murum istius civitatis, si 
come, supple faciunt, ad Arli. Ista civitas est in pro- 
vincia Narbonensi, quo^ literaliter dicitur Arelatae sita su- 
per Rhodano longe ab Avinione forte per tres leucas, 
iuxta quam est maxima multitudo arcarum diversarum 
formarum, de quibus dicitur communiter, quod olim tem- 
pore Caroli magni facto ibi magno conflictu inter Chri- 
stianos et Saracenos, multis utrinque prostratis, volentes 
Christiani superstites ex pielate sepelire corpora suorum^ 
rogaverunt Deum ut osteuderet eis Christianos qui in 
tanta comuni strage nou discernebantur ab infldelibus; 
et continuo super quolibet Chrisliano apparuit cedula 
indicans quis ille esset, et sic fecerunt sepulturas parvas 
ct magiias secuiidum exigentiam cuiusque (^). Sed quid- 
quid dicalur credo quod hoc sit vanum et fabulosum; 
et credo quod erat ex consuetudine patriai sepclire mor- 
tuos, sicut vidi apud alias niullas terras in partibus illis 
licet non in tanta mullitudine. Sed forte hoc erat quia 
Arelate est antiquissima civitas, et fuit aliquando caput 
regni, sicut vidi terapore Urbani quinti, quod (*) Carolus 
modernus imperator accessit ad istam civitatem et fecit 
se coronari regem Arelatensem iuxta Rhodanum. Ideo 

(*} E. non possint. (') £. sepulcroruni quanta. 

(*j £. cuiuscumque. (^j £. quuni Carolus. 



CANTUS NONUS. 327 

dicil: dove Rodano slagna^ idest inundat: et ecce aliam 
comparationem ; si come a Pola: iuxta Polam civitatem 
est etiam magna multitudo arcarum; audio quod sunt 
quasi septingentse numero, et fertur quod olim porta- 
bantur corpora de Sclavonia in Histria C) sepeiienda ibi 
iuxla maritimam, et dicit: apresso del Camaro. Est enim 
Carnarium quidam gulphus in mari Adriaco (^) in finibus 
Italiae continens xl. miliaria^ et est locus periculosus 
valde, ideo dicit : chey idest quod Carnarium Italia chiude, 
ex illa parte, e i siioi lermini bagna^ idest confinia; et 
restringit autor comparationem factam cum dicit: salvo 
che'l modo v'era pih amaro, quia scilicet in sepulcris (^) 
quae sunt apud Arelate ve! Polam sunt ossa sine sensu 
et poena, in istis vero est magna poena ignis ; et est com- 
paratio abusiva, quia in arcis dictarum civitatum nuila 
est amaritudo poena^, sed in istis est amarissima poena. 
Arc« etiam quai sunt apud Arelate et Polam sunt extra 
civilalem ; istae vero sunt intra, licet circa (*) extrema a 
corpore civitatis sequestrata. Et ecce quomodo modus erat 
amarior ex qualitate poenae : che fiamme erano sparle tra 
li avelli^ idest erant sparsim disperditae inter sepulturas, 
per le quali eran si del tulto accesi^ ardentes interius, che 
veruna arte^ idest aliqua ars mundana quae operetur 
igne sicut vitri, vel ferri, vel auri, non rtckiede ferro 
piu inceso, et dicit: tutti li lor coperchi eran sospesi, idest 
pendentia in aere usque ad ultimum diem : huius ratio 
est superius assignata; e fuor n'uscia ^ duri lamenti^ 
propter duram poenam, che ben parean da miseria of- 
fesi^ quasidicat: bene videbantur misere cruciari {^), sicut 
aUquando videmus(*^) eos clamare quando comburun- 
tur in mundo. — Et io. Hic ultimo autor ne procedat 

(') £. e S. et Histria. {*) £. Adriatico. (*} £. sepuUuris. 

(^) £. arca extrema a corpore ciTitatis sequestrata sit. 
(•) E. cruciati. (•) 116, audimus. 



328 COMENTLM l.\F£RM 

ptT ignota petit certiorari a VirgiliO; qui suat isti qui tam 
aiuare cuuqueruntur ita iuclusi. quod oou apparent(*); 
unde dicit: el io, maestro. idest et ego Dantes peti^i, 
maj^ister mi Vii^ili* qunl $»jn queste yenU, quasi dicat : 
quod genus hominuni sive peccatonim: che seppelile den- 
Iro da queste arche, non apjiarentes manifeste e\tra, se 
/an sentir con li sospir ilolenti. quia a longe audiuntur 
eorum clamores. £t ponit responsionem Virgiiii dicens : 
e quelli a me, scilicet Virgilius respcKidit: li heresiarchej 
idest principes haTeticorum ab archos quod est princeps, 
et hceresis; son qui, scilicet e\ ista parte sinistra. Et ad 
intelligendam pulcram Gctionem autoris est sciendum, 
quod multa.' fuerunt sect<e h:iTeticoruni diversimode er- 
rantium in Gde, qua? omnes denominantur a principali- 
bus autoribus et inventoribus earum : unde Augustinus 
facit unum librum de ista materia. MoJo autor Ongit 
quod quilibet liaTesiarca habet hic arcam ^^] magnam, 
in qua sunt simul secum in poena omnes sequaces eius 
qui pertinaciler tenuerunt, defenderunt. et seminaverunt 
opinionem eius ^^ erroneani, sicut >'estorius, Arrius, Fau- 
slus, el Fotinus cuni suis: ideo dicit: coi lor sequaci, ita 
quod sequaces stant in eadem arca quasi in una Ecclesia 
clausi, d ogne secte. Et ideo dicit quod oniuis arca con- 
tinel multitudiiieni copiosam, unde dicit : e le tomhe, 
idest et sepultura» ^'' istorum son carche, idest plenae 
animabus liaTeticorum, moUo piu che non credi. Hoc 
dicit quia non videbatur bene verisimile quod una arca 
contiiieret onines animas unius secta*, qua* videntur ali- 
quando innumerabiles, sicul secla Epicureorum, qua) est 
magna nimis, de quibus dicetur in sequenti capilulo, et 
lamen sic est quia anima separata non occupat locum, 
ila quod parva arca posset continere animas omnium 



{') E. apparcnt: et io: rnaetiro. (') S. unam arcam. 

(*) S. £. corum. (*) E. idcst scpulcra. 



CANTUS NONUS. 329 

hdereticorum, imo omnium damnatorum ; tamen au- 
tor distinguit arcas in magnas et parvas ad denotan- 
dum magnitudinem et parvitatem C) culpse, poenae et 
numeri, ita quod de una secta sunt plures et magis et 
minus puniti; et ecce autor statim se glosat et declarat, 
dicens : simile ee sepolto con simile qui, scilicet in istis 
arcis, quia Ariani (-) sunt cum Ario, et ita de caeteris, 
quia sectae sunt multae quas non intendo hic numerare, 
sicut aliqui fecerunt, ut viderentur dicere multa, et prse- 
termiserunt ignoranter utilia et necessaria, e i monimentt 
son piii e men caldi, idest ardentia igne secundum quod (^) 
qui plus et minus deliquerunt (*). — Poscia. Hic ultimo 
autor claudit capitulum et dicit: inlramo tra i martiri 
e gli aUi spaldi, idest inter tormenta haereticorum, et 
altos muros civitatis, ita quod intraverunt per unam 
viam angustam quae comuniter invenitur in civitatibus 
inter muros et domos; et dicit: poscia che si fu vollo a 
la man deslra, licet hinc inde respexerit, ut dictum est 
supra, et ita in fine capituli sequentis dicit quod redit 
ad sinistram. 



(') S. paryitudineni. (*) £. Ariani sepulti sunt. 

(*) £. e S. quod plus et. (*) £. peccairerunt. 



330 COMEMIM INFE&M 



CANTUS DECIMUS. in qno ir<i<ijet 4^ k^ffkis eniibHS in Uuth 
his. ei si^t Dant€.9 r-Katus fnit a domino Farinatade VberiiSt 
qni midta dedaravit sibi ventura, ac eiiam de pariibus FUh 
reniinorum, ei de e^jmm fjpxH^ione, tt de aliis mHliis. 



o 



RA sen va per un secrelo calle. Postquam id supe- 
riori capitulo proxime praxredenti in parte finali autor 
noster tractavit et determinavit de vicio et supplicio haere- 
ticonim in generali. nunc consequenter in isto praesenti 
capitulo X prosequitur eamdera materiam haereticorum,. 
et in speciali de una damnabili specie haeresis. Et istud 
capitulum potesl brevitor dividi in quatuor partes gene- 
rales; in prima quarum autor tractare volens de specie 
pessima haereticorum. introducit unum spiritum moder- 
num ■^[ infamatum tali haeresi. cum quo loquitur de sua 
patria et suis civibus. In secunda, introducit alium sim- 
ritum modernum de eadeni secta haerelicorum, cum quo 
loquitur de filio eius, ibi: Alor sorse, In tertia reverli- 
tur ad loquendum cum primo spiritu ad ^^ finiendam 
materiam inchoatam secum. sed nondum finitam. et mo- 
vet illi unani qua»slioneni incidenter. ibi : Ma queiraltro. 
In quarta et ultima petit a dicto spiritu de aliis damna- 
tis sua' sectap, et confert cum Virgilio de suo exilio sibi 
pra^nuntiato a dicto spiritu^ ibi : E gid il maestro. Ad 
primam dico quod autor tractaturus de singulari spe- 
cie haLTCticorum pra^miltit continuationem suam; quia 
enim in fine praecedentis capituli autor noster dixerat: 
Inlramo tra i martlri et alli spaldi^ ideo nunc specificat 
itcr quod fecerunl (^), dicens : lo mio maestro^ scilicet 

C) 116» modcrnum de eadem secta hsrelicorumy cum quo. 

(*) S. ad diflnieDdam. {*) £. quod fecerat. 



CAXTIS DEOMVS. 331 

Virgilius, ara seii ca per un secrHo calle. scilicet anibii- 
iatorium praedictum, distinctum vel v*^ separatum^ non 
frequentatum ab adeuntibus ;^, Iral muro de la terra e 
K marftri, idest inter muros altos et fortes civitatis Diti^ 
et poenas amaras ha^reticorum, et io dipo le spalle, sup- 
ple, vado sequens vestigia v^) eius- — O terti). Hic autor 
lacit suam orationem ad Virgilium, in qua mirabiliter 
captat benivolentiam eius, dicens: o verti) somma: et hic 
attende quod autor prima facie videtur invocare virtu- 
tem divinam, et tamen non est sic; ideo (^) debes restrin- 
gere dictum sic : o vertu somma, idesl, o Virgili summe 
poeta, qui summam virtutem(^) tuam ostendisti in de- 
scriptione Inferni, sicut patet VI Eneidos, ubi Virgilius 
facit(^) ultimum de potentia, ideo dicit: chemiwltHper 
U ampi giri, idest qui circumducis me per circulos in- 
fernales, qui sunt ampli et capaces magna^ multitudinis, 
licet continuo restringanlur versuscentrum; unde infra C) 
dicit autor, quod una vallis vicina(®) centro volvit xxii mi- 
liaria, vel secundum aliam literam: empii; cum enim 
omnes circuli infernales sint impii, praecipue isti circuli 
secuturi sunt impii ; parlame e sodisfame a i me' disiri 
Come a le piace, quasi dicat: scis quid expediat mihi, 
ideo secundum tuum placitum responde mihi ad ea 
quae desidero scire circa istam materiam. Vellem enim 
libenter videre ahquos de aliqua secta particulari ha^re- 
ticorum, quia non dixisli mihi nisi parum in generali; 
ideo petit : la geiile, scilicet haereticorum, che giace per 
li sepolcri^ ita quod non videnlur, potrebbesi vedere? et 
statim conflrmat, quod possint(®) videri duplici signo: 
primo, quia omnia sunt aperta; secundo, quia nullus 

(•) E. el separatum. (•) 116, ab euiitibuf. 

(*) £. Testigia ipsius, scilicet Virgilli. O vertilL, 

n £. immo debes. (') £. Yirtutem Oflendlsti. 

(*) £. fecit. D 110» undo igitur dicit. 

(*) 116, satis Yicina (') £. posiunt. 



:)32 COMEXTUM LNTERM 

est ibi ad custodiam ; unde dicit : gid son kvaH tuOi t 
coperchi ; de more enim est quod quando sepulcra mor- 
tuorum sunt aperta, quilibet potest ire Ucenter ad vi- 
dendum qui ,*) sunt intus, e nessun guardia face. Dicunt 
aliqui et male, idest;^) nullus respicit nos; ideo tu dic: 
nuUus facit cuslodiam, quasi dicat ^^) non videtur hic 
esse aUquis custos impediens nos, sicut v^ invenimus 
semper supra in ingressu circulorum et istius civitatis 
l>otissime. Et subdit responsionem Vii^ilii, qui primo 
respondet ad id quod autor tetigit i^^) de apertura se- 
pulcrorum, et taugit tempus quo \^^) sic stabunt; unde 
dicit : e quelli a me, scilicet Virgilius respondit : tutH se^ 
ran seirali, sicut nunc sunt aperta, quando torneranno 
di Josaphal, idest a die iudicii, qui, idest (^) huc ad istud 
supplicium, lata sententia, quia tunc post iudicium non 
erit amplius poenitentiae locus, coi corpi che la sii lassati 
hanno, et sic duplicabitur [Ki?na. — Suo. Ilic Virgilius facta 
continuatione, nunc (^) describit unam principalem sectam 
ha^reticorum, de qua hic intendit; unde nota quod autor 
utitur hic magna arte. Gonsideravit enim quod mult® 
cl (liversic fuoraiit ^) spccies lucreticorum, et quod aliqui 
habuerunt niullos sequaces sicut Arius lempore Ambrosii; 
et ideo si voluisset de omnibus vel de pluribus tractare, 
poteral facere magnum libruni ; ideo e\ omnibus elegit 
unani ('^) sectam, qu<e videtur habere plures sequaces 
<|uam aliqua alia, et(^V) qua^ destruit fundamentum (^') 
fidei et omne bonum humano} vita}. Epicurei enim ne- 



;'} S. qiiod est intus. ('J UG, idcst ct nullus. 

('; V.. dicat : non liic cst aliqucm custodcm impedientcm nos, sicot inTe- 
nimus. (*) S. sicut alibi vidimus. £l subdit. 

('} 110, lcligit hic dc. (') 116, qnomodo sic slabanL 

'^) S. idesl ad hunc locum supplicii, lata scnlentia. 

('} E. nunc dcsccndit ad describcndum unam principalem sectam beretico- 
rum; unde notandum. 

(*) 116 e E. ruerunl. (**} S. unam magnam sectam. 

(") S. ct ideo dcstruit. ("} K. fundamcnla. 



CANTUS DECQfLS. 333 

gaot iminortalitatein anima^^ et per consequens non est 
dare infernum, nec purgatorium, nec paradisum; quae opi- 
nio non solum est contra sacram theologiam, sed etiam 
contra omnem (^) bonam phiiosophiam ; uode non solum 
ponit errorem (^) in fide, sed etiam in scientia humana. 
Non ergo dicas quare autor hic nomiuat Epicurum, cum 
non fuerit Ghristianus, quia haeresis etiam (^) fit in phi- 
losophia. Nunc ordina literam sic: tuUiisequaci, scilicet 
Epicurei, che fanno V anima morta col corpo, ita quod 
secundum eos intellectus non differt a sensu, et e\ hoc 
inconvenienti epicureorum (*) incurrebant aliud, quia sci- 
hcet ponebant summum bonum in voluptate, hanno suo 
cimiterio, idest suum sepulcrum in cimiterio aliorum 
haereticorum, da questa parte, ostendebat sibi locum ci- 
miterii, et vult dicere quod omnis princeps alicuius(^) 
haeresis habet in illo cimiterio suam arcam magnam, in 
qua habet omnes suos sequaces secum ; sed (®) inter cf»- 
teros Epicurus habet arcam maximam et magnam tur- 
bam valde sequentium eum ; ideo dicit, con Epicuro. Et 
hic nota quod de isto Epicuro inveniuntur opiniones valde 
contraria^. Nam Seneca moralis multum comendat eum^ 
et saepe allegat eius sententias pulcras. Hieronymus etiam 
contra Jovinianum C) haereticum dicit, quod Epicurus fuit 
totus sobrius et temperatus^ et ita alii multi. TuIIius au- 
tem e contra saepe vituperat (®) eum in multis libris; 
unde III Tusculanarum damnat eius opinionem de vo- 
luptate, et multum indignatur contra illos qui dicebant: 
ipsum non intelligere dicta Epicuri; unde adducit ibi 
textum eius, ut ex eius litera evidenter appareat error 



(*) 116, omnes bonos philosophos. — £. contra bonam philosophiam. 

(*) S. errarem fidei, secL 

(*) £. etiam sit philosophia. (*) 116, Epicurei iucurrebant in alind. 

(•) 116, allerius. (•) S. et. 

(-) 116, Jovinianum dicit, quod. (*) £. incrqiat 



eiu«: et Horatiiis tantus iz>->ralis ap<*f{bt eam * porcain. 
Se»J brevjter quiiiqui'1 «ij<:atur. dii^j iiu«]d autor merito et 
laij^iahiliUrr pfAiii Epicurum mi:»rtuum et ?epultum. qui ,^ 
p^r^uit errorem maiime cootrarium L?ii •>ptimo operi suo; 
data enim mortalitate animarum i^essant >upplicia et pne- 
mia ' animarum. d*^ quibu? autor (ad( totum opus; ideo 
b»:ne dicit Tuilia> contra illum ern>rem : Jampridem EpH 
careorum defjf neganihiM ofhnis tsi ejcplosa senlenHa. 
Et alibi : Son antiel Epirurus de^is nej^ire. sed dkit eas 
ni/fil afjere. nihil curare, Y^rzo bene Epicurus numquam 
IK^Tj^^et ?alU vitufierari. de ijuo aliW dicam plura. — Pero. 
Hic Vifirilius e\ dicti> ojncludit autori quod satisfiet .^ 
petitioni quam fecit vaMe cito. et ultra hoc etiam alteri 
rei quam scire desiderat. de qua non pelit. Autor enim 
[^etlverat supra a Virsrilio. si srens jacens per sepulcra 
(Kjterat videri: et ultra hoc desiderabat scire si aliquis 
!>uus florentinus. vel alius spiritus modernus erat inter ^) 
i>lo.s lia.Telico?. el de hoc noii petiverat. Dicil ergo: pero 
sera loslo sadisfallo a la dimanda che me faci^ idest pe- 
titioni t:en«Tali de visione liaTeSicoruni : quincenlro, sci- 
licel inter ista> arcas. e( nncor al disio rhe lu me taci, 
i'ie-t eliam desiderio parliculari cito '■ salisliet, de quo 
nihil mihi dicis. Et statim patebit per elTectuni^ quia sta- 
tim \}iiT\}itnAiti quod isti possunt videri. et co^noscel ali- 
quos in speciali. el pnecipue Farinatam de Ubertis, de 
quo di.xit supra capitulo VI. quod multum desiderabat 
audire nova; et sic vide quomodo Virgilius e\ istt) modo lo- 
qnendi |)reslitil materiani autori loquendi breviter, quia^'^) 
pra?vr;nilaulorem, et noluit evpectare interrogari amplius 
ab eo, quod autor liabuit valde p^ratum: et commendat 



\ llfi, ap[iollat Kpicuruni porcum. — E. appellal eum poelam. 

S K. quia posuit errorem. f £. praemia earum. 

V 11«, salisfacial. » K. inter illos. 

'. \U\, etiani cito satisfaciet. .' £. quia noluit expectare. 



CATSTUS DECIMUS. 335 

eum de hoc, et dicit quod non ob aliam causam ipse 
tacet interdum desideria sua, nisi ut non displiceat sibi ; 
sed ipse alias didicit ab eo saepe, et modo de novo discit 
dicere pauca; unde dicit: et io, idest ego Dantes respondi: 
buon duca, idest o Virgili qui bene me docuisti loqui 
modicum, io non tegno nascosto a te mio core, idest non 
taceo conceptus (^) cordis mei, se non per dicer poco, idest 
ut sim parviloquus, quia timeo esse tibi molestus (^), e tu 
m' hai disposto a cio, scilicet (^) ad modicum loqui, non 
pur mOy quasi dicat : imo alias saepe et (*) nunc etiam. 
Unde nota quod Virgilius fuit (^) valde amator brevitatis 
in loquendo et scribendo, sicut dictum est capitulo IV, 
et saepe suadet brevitatem in libris suis ; unde libro Geor- 
gicorum dicit: Optima quwque dies miseris mortalibus 
cevi Prima fugit etc. et alibi : sed fugit interea, fugit irre- 
parabile tempus. Similiter autor noster (®) summe fuit tar- 
diloquus, ita quod raro vel numquam loquebatur nisi 
interrogatus; et saepe, interrogatus de re vana, nihil re- 
spondebat, et quando respondebat de re digna, verba 
eius erant brevia et sententiosa valde; ideo bene dicitHo- 
ratius : Quicquid prcecipies esto brevis etc. — Tosco. Nunc 
autor ponit eflectum promissionis Virgilii, quia introducit 
unum spiritum modernum conterraneum suum. Ad cuius 
cognitionem est sciendum, quod iste spiritus fuit quidam 
miles florentinus, nomine Farinata de Ubertis, nobilis et 
potens tempore suo, princeps partis Ghibelinae in Florentia, 
vir prudens et probus, ut dicetur statim; tamen imitator 
Epicuri non credebat esse alium mundum nisi istum; 
unde omnibus modis studebat excellere in ista vita brevi, 
quia non sperabat aliam meliorem. Ideo^*^) fingit istum 



(*) £. conceptum. (*) £. molestuni. 

(*) S. scilicet modicum. (*) £. et Tere etiam. 

(') £. fuit summe aroator. (*) £. noster fuit tardilo<iuu8. 

C) 116, Ideo autor flngit. 



336 GOMENTUM INFERNl 

nuoc surgere de arca magna Epicuri, et alloqui eam 
cum captatione C) benivolentiae sub ista forma. — O To^ 
sco, iste spiritus audiverat autorem conferentem cum 
Yirgilio loqui tusce et florentine; ideo foctus avidus vi- 
dendi et audiendi eum, subito surrexit et vocavit eum 
tuscum, et dicit: che ten vai vivo, *scilicet cum carne, 
(luantum ad fictionem, vel quantum ad moralitatem, 
r/vo^*(^) idest non mortuus in aliqua specie haeresis, non 
epicureus, non voluptuosus sicut nos ; vel (^] vere autor 
noster fuit summe catholicus ultra omnes poetas ante 
eum, cosi parlando onesto, idest honorabiliter (^) et or* 
nate loquendo de modo loquendi breviter, quod valde 
convenit viro sapienti et honesto, per la cittd del foco; 
appellat civitatem Ditis, civitatem ignis, quia quamvis iii 
ipsa sit maximum frigus sicut in fundo, tamen in introitu 
prima poena est ignea (^), et ita alibi; et petit dicens: piae- 
ciate di restare in questo loco, idest facere modicum mo- 
ram mecum hic, ut possim modicum loqui tecum; et 
probat quod debeat restare^ quia civis suus est, unde 
dicit : la tua loquela, bene dicit quia nullum loqui est 
pulcrius aut proprius in Italia quam florentinum, ti fa 
inanifestOy idest manifestat te esse : nath, idest nativum, 
oriundum, di quella nobil patria, idest civitate Florentiae, 
qua; est nobilis patria mea et tua; et dicit: a la qual 
forsi fui troppo molesto, quantum enim iste fecerit ma- 
gna damna patria^ dicetur infra; et dicit notanter: forsij 
quia tamquam expulsus poterat excusabiliter hoc facere, 
sicut olim Marcus Goriolanus contra Romam ingratam 
patriam suam; dicit(^) etiam: troppo, quia excessit me- 
dicina modum; nam large fudit sanguinem suorum ci- 



,M 116, capUone. 

(^' Lo pnrolc fra i due astcrischi son dcl Codicc 116. 

:') S. e E. el vere. (*) S. honestc et ornate. 

C) S. ignis. (*) 116, dicit ergo etiam. 



CANTLS DKCrMUS. 



337 



Tfum, et lamen, considerato amore patriaj, polius debuisset 
facere sicut olim Marcus Camillus, qui ingratam sibi pa- 
triam de manu hostium magnanimiter liberavit, et in- 
censam et eversam reparavit. Et subdit autor unde venerit 
isla vox (,') sonora, uscio subilammte d'una de rnrche, sci- 
licet de arca Epicureorum, in qua erat Farinata, pero 
m' acoslai iin poco piii al duca mio, quasi dicat : retraxi 
me (*) versus Virgilium fugiens ab arca, (euiendo, quia 
res animos incognila turbat, sicut dicit ipse Virgilins : 
autor enim erat invasus subito et nesciebat a quo. — 
Et ei. Hic autor osteudit quomodo Virgilius reduverit 
eum versus Farinatam, et tangit actum C) sui ct illius, 
et est litera satis clara; unde dicit: et ei, scilicet Virgi- 
lius, me disse volvite, idest volve (*) te versus arcam, cfie 
fai? quasi dicat: quid fugis tiraide illum, ad quem de- 
beres avide accedere (^) ? unde dicit ; vedi td Fariiiata, 
quem desiderasti alias videre, che s^ee driUo, ubi primo 
iacebat, et ideo: lulto'l vedrai da la cintola in *w, idest 
supra zonam vel corrigiam, ab inde enim infra videri [^) 
non poterat quamvis esset rectus ('), quia eral intra ar- 
cam. Et autor subito paruit, unde dicit : et io avea giA 
fitto el mio viso ncl suo, ut bene recognoscerera (*) eum, 
et ei, scilicet Farinata, sorgea col petto e con la fronte, 
idesl pectore resupinato et fronle (^) clara, quasi dicat, 
magnince et superbe; fuit onim Farinata superbns cum 
tota ('") sua stirpe. Unde autor XVI capitulo Paradisi 
exclamal : o guali vidi quei cfie sxm disfafli pcr lor su- 
perbia, et dicit : come avesse lo 'nfemo a gran despelto. 



Vi 



4.— Iie, istn 
(') 11« e E. 
(') lia <! E. icvoIto. 
(*) S, ridera oaa polci. 
(') S., B. e IIS, rognosccrcm. 
(") 116, loli gcnli;, slvc slir|)c 
1. 



t vocis elTecluB, Uii-ene, ipittUi luono, idost isla tox 
diccns; yiiMfo tiono, idesl isla »ox eaiior>, wict, 
[Tiigis *ersus, (') E, actum suum; et eit. 

(') E. altendere, unde dicil. 
P) E. ereclut, 
(•) li. fronle elats. 



338 COHENTLM INFERM 

idest mundum, quia magnanimus fuit et videbatur sper- 
nere aiios. £t subdit quod Virgilius non contentus dixisse 
hoc verbis, impulit eum manibus; unde dicit: e le mm 
aniinose e pronle del duca, idest manus Virgilii. qui fuit 
vere magnanimus, ut dictum est II capitulo, me pinser 
tra le sepollure a lui, quia autor libenter erat locuturas 
isti de gtistis et mutationibus sua; patriae, quorum iste 
fuerat magna pars; ideo ^': dicil: dicendo le parole tue 
sien conle, quasi dicat: loquere cum isto familiariter clare, 
quia iste novit ea ,^ de quibus tu vis scire et facere 
memoriam. — Com' io. Ilic autor facturus sermonem lon- 
gum cum Farinata pra^miltit petitionem eius ad se dicens: 
ille Farinala : guardome un poco, ut videret aspectum 
autoris, com' io fui a pie de la sua tomha, idest quam cito 
fui iuxta sopulluram suam; et quia visum fuit sibi quod 
csset notabilis liomo; poi quasi sdignoso, more superbi, 
me dimandb : chi for li magior tui, quasi dicat: de qua 
slirpe Florentia; fuisli ? '^) Et continuo autor subdit suam 
responsionem, dicens : io ch' era d' uhidir desideroso, pro- 
pter causam iam dictam, no?i gliel celai, quia scilicet 
eram de nobili stirpe sicul ipsse, ma tullo li apersi, quia 
dixi quod fuerant Aldigherij, <|ui descenderanl ex Heli- 
seis etc. et hoc feci ut provocareni ipsum ad dicendum 
illud quod dixit (*; : ideo dicit : unde ei, idest propter quod 
i[)se Farinala, levo le ciglia un poco in suso, quia sciii- 
cet (^') aliquantuhim factus est magis indignatus, poi disse: 
replicat (^) contra autoreni, et dicit : tui maiores tam- 
quam magni guelphi, fieramenle fuoi^o aversi a me, idest 
acerhe fuerunt inimici et contrarii mihi tamquam magno 
ghibelino, el ai miei primi, scilicet Ubertis, el a mia 



:'} S. el ideo. (*) E. novil omoia de. 

(') 116, (u fuisti? (•) £. quod dicit: ideo. 

.") E. sciliccl factus cst niagis indignans. 
i^) E. rcplicans contra autorem, dicit. 



CANTLS DECIMLS. 



339 



» 



parte, sdlicet gliibclinx. Et sic iiota quod Datites fuit 
gutilplius et e\ guelptiis parentibus, quamvis nmlti cou- 
trarium dicere et afflrmare conentur, vel ex ignorau- 
tia, vel ex animositate. Et ut alias rationcs omittam, 
Danles non fuisset Florentia; in magno statu, et in 
MCGC uims de regeiitibus et regnantibus, si fuisset 
giiibelinus nobilis, quum iam per tot tempora aute ghi- 
beiini essent expulsi {') et dispersi de Florentia. Tamen 
aulor noster guulplms originalitcr, post expulsionem suam 
factus est ghibelinus, imo gbibelinissimus, sicut aperte 
scribit Boccacius de Certaldo in suo llbello de >ita et 
moribus Dantis; unde [% quod ridonler refero, quidam 
partiticus, hoc audito, dixit : vere liic homo numquam 
facere poterat (■') tantum opus, nisi factus fuisset ghibeli- 
nus. Et prubat Farinata ab elTectu inimicitiam, quam 
liabuit in communi cum praxlecessoribus Dantis, dicens : 
st che per diie fiale H dispersi, quia scilicet expuli eos 
de patria. Unde nota quod Farinata, princeps partis ghi- 
belinjE expulit bis guelphos do Florentia, praicipue no- 
biles, tempore Federici secundi, quando ista; partialitates 
fuerunt in magno fervore in Italia, et specialiter in Tu- 
scia, et specialissime in Florcntia. Unde vidi Uteram, in 
qua Federicus lajtatur, quod ghibeUni de Florontia amici 
sui expulcruiil guelphos; inio Federicus quosdam nobiles 
guelphos captos duxit secum in Apuliam, quos omnes 
fedt exosculari i,') el macerari in mari: unde ipse Fede- 
ricus venil semel in comitatum Florentia;, sed numquam 
voluit intrare civitatem, quia audiverat ab astrologis 
suis quod ('^) erat moriturus FlorentJa; ; sed mortuus est 
tandem in alia Florentia, quae est in Apulia. Sed Dan- 
les '^) bene reddit sibi ^ icem, si ille obiecerat sibi expul- 



(') E. GKpulsi de Florenlia 

(') £. polniBtel. 

f'J S. e E. quoil ipso cral. 



[*J lie, ImmD. 

(■) 8.. IIS e V.. cioculiii. 

['} E. Danles rcddidil sibi. 



340 COMENTLM INFERM 

sionem suorum: uiide dicit: Rispos^io a lui: idest ego 
respondi illi Farinate: ei, scilicet mei maiores, et alu 
guelphi, lornar (F ogni parle P una e Fallra fiaia, et 
maxime tempore Caroli veteris, qui Ticit Manfredum 
filium pi%dicti Federici, cuius favore guelphi redieruDt 
Florentiam, Farinata expulso cum suis ghibelinis: s^ei 
for caccialiy et concludit autor ad maiorem contumeliam : 
ma i voslri, scilicet Iberti et alii gtiibelini non appreset 
ben quelt arle, idest non bene didicerunt artem redeundi, 
sicut nostri; quia scilicet numquam reversi sunt, imo 
dispersi sunl per totum mundum. 

Alor surse a la visla scojjerchiala. Ista est secunda pars 
generalis, in qua autor iatroducit alium spiritum floren* 
tinum manifestum epicureum, qui inquirit de filio sua 
Ad cuius cognitionem est sciendum, quod iste secundus 
spiritus fuit quidam miles florentinus nomine Cavalcante 
de Cavalcantibus. Iste omnino tcnuit sectam epicureo-^ 
rum, semper credens, et suadens aliis, quod anima simul 
moreretur cum corpore; unde sa^pe Iiabebat in ore istud 
dictum Salomonis : inus esl inlerilus hominis el iumen^ 
torum, et a*qua ulriusque condilio. Iste fuit pater (Jui- 
donis Cavalcantis, qui fuit alter ocuhis Florentiae tem* 
pore Dantis, de quo alibi dictum est, et dicetur. Ideo 
bene autor inducit hic istuni militem, quia magnus epi* 
cureus fuit, et ut faciat memoriam de isto Guidone viro 
excellente; et fingit, quod ipse petat de filio suo; unde 
continuans dicta dicendis, dicit autor : U7ia ombra, idest (') 
anima (^avalcantis, so?^se alor, idest surrexit tunc, non 
expectans quod Farinata amplius replicaret, contra au- 
torem, a la vistd scoperchiata , idest ad arcam discoper- 
tam ad videndum, lutigo questo, idest versus Farinatam 
pra^dictum, quia erat in eodem sepulcro secum, sicut 

r*) E. anima, 8ciUcGt Cayalcanlis. 



CAKTUS DECIMLS, 



341 



I 



fuerat in cadem pcssima credulilate, infiii al meiUo, quia 
non surrexerat recte in pedibus sicut Farinataj ideo 
dicit : credo che «'«■« iti gimcchie levata, per lioc innuil 
autor quod iste non erat tantae magniflcentia?, nec tam 
alli cordis sicut Farinata. Iste cum audisset autorein con- 
ferentem multa cum Farinata de noutatibus Florenli», 
et de expulsione et reversione partis{'), surrexit slalim 
libenter ad (') videndum autorcni, qui ila niordaciter tan- 
gebal ghibelinos, qiiia ipse Cavalcante cral guelphus 
cum suis: ideo bene fingit aulor quod surre\it contra 
Farinatam, quia Farinata loquendo contra Dantem de es- 
pulsionc suorum, implicite tetigerat(^) eliain expulsionem 
prffidecessoruni ipsius Cavalcantis. Et sic vide quod autor 
ponit duos epicureos simut de parte contrarta, unum 
ghibelinum, alteruni guelphnm, qiiorum unus(*) meretur 
famam ratione gestornm suorum, aller ratione fllii ^). 
— Dinlomo. Hic aulor ostendit quomodo Cavalcanle se ha- 
buerit (") erga eum actu et verbo, dicons : ille spiritus, 
tne guardo dinlonio come avesse taleiilo di reder s' attri 
era mcco. lloc fingit aulor qnia videbatur vcrisimile Ca- 
valcanli quod Guido Blius suus deberet esse cum Dante, 
quia fuerunt dnu lumina ('^) Floruntia^, unus pbilosophns, 
alter poeta, eodera tempore, de eadem parte, amtci el 
socii; ideo dioit : e disse piangeiido, (luaiido \idit quod 
eram solus vivus, cl qiiod Guido non erat mecuni, sicul 
ipse imaginabatur, poivke 7 sospicar fu tulUt speido, idesl 
poslquam eius suspilio et credulitas fuit omninu e\ciusa 
et vana, quia scilicet non vidit (ilium suum, mio /tglto, 
scilicet, Guido, ov'ec, qiiasi dicat ; quid facit? marcetf) 
ipsc olio? e perche non ee teco, quasi dit^at : qnare non 



('j llt| parll» (!uet|ihte «i 
(*J C. telidit etlDDi ripul 
(') S. uniii eueli>h<JH nici 
(■; 8. hibuil. 
t*j E. inari-«l ne ipw oti 



(') S. Bil audicndum. 
I ipsiui Cavalcanlix. 

(■J ¥., m\ «ui. 
(*) IIG, Uiniinaria. 




342 COMENTLM INFERNI 

Tacit ipse aliquid pulcruin opus cum speculatione animi, 
sicut tu facere videris, cum sit vir alti ingenii et habeat 
bonam aptitudinem ad omnem pulcram inventionem? et 
hoc dico : se lu vai per queslo carcer cieco, idest per 
Infernum, qui est carcer animarum, et maxime animae 
haereticorum possunt dici carcerata^, quia sunt inclus» 
intra arcas, et possunt dici cceca^, quia erraverunt in fide, 
per allezza cringegm, quasi dicat: filius meus Guido 
fuit C) non minus perspicacis ingenii quam tu, et ex istis 
verbis potes perpendere^ quomodo Dantes iverit ad In* 
fernum; quia scilicet per altitudinem ingenii et altam 
speculationem animi. Et subdit autor responsionem 
suam ad quaesitum, et respondet breviter quod Guido 
non potest facere istam descriptionem Inferni, quia 
non est poeta sicut ipse; unde dicit : el io a hd, sciiicet 
dixi : da me slesso non vegno, quia non ^*) sum solus vel 
primus invenlor islius materi<T, imo habui ^^) Virgilium 
qui fecit mihi viam ; ideo dicil : colui ch' aUende Id, idest 
Virgilius qui expectal m(5 ibi, me mena per qui, idest per 
Inrornum, et sic habui bonum ducom; et tangit curia- 
liter ilhim Guidonem dicens : fo7\s€ cui Guido vostro ebbe 
a disdegno. YA hic nota quod iste Guido non est delecta- 
tus in poolicis, licet fuerit aculus philosophus et subtilis 
inventor, qui focit inter alia unam cantionem de amore 
ita profundo^*) quod .Egidius romanus non erubuit fa- 
cere comentum suporoam;et Dinus florentinus (^) ma- 
gnus physicus similitor glosam focit. Modo ad propositum 
Guido, sicut ot aliqui alii (^) sa.'po faciunt, non dignabatur 
legero pootas, quorum princops ost Virgilius; sed certe 
Dantos aliuni honorom ot fructum consecutus est ex 



(') S. noii fiiK porspicacilalis ingonii. 

(') K. non solus. -') K. imo habnil. 

(*) S. c E. profiindani. (') £. florentinus similitcr. 

(*) £. alii, non dignabatur. 



I 



C4NTLS DECIMUS. 343 

poetari ('), quara Guiiio de solo (') philosophari, quia er- 
roretn quem pater habebat ex ignorantia, ipse conabatur 
defenciere per scientiara. — Le sue. Ilic aulor facit antipo- 
foram (^), responiJens quajstioni tacite, quia aliquis posset 
dicere : quomodo respondisti tu ita plene isti ? ^*) quo- 
modo sciebas tu quod ipse esset Cavalcante, et quod pe- 
teret de filio suo Guidone? Ad quod respoudet autor, 
quod cx forma verborum et quaUtate pcenae ipse de- 
venerat (^) in cognitionem eius. Dtcit ergo : le sue pa- 
role, quia scilicet ille petiveral, quare fllius suus non 
erat secum, si ipse ibat per Infernura e\ allitudine in- 
genii ; et autor statim cognovit quod luquebatur de 
Guidone, quia bene sciebat quod illo tempore in FIo- 
rentia non eral (*) aliud ingeuium par sibi, el modo de la 
pena, quasi dicat: quia videbam eum inter Epicureos, 
m' avean giA lello il miine di costui, scilicet Cavalcantis, 
absque eo quod ipse manifestaret (') se aliter, pero (u la 
risposla cosipicm, sicut audisti. — Di subitoMw- autor ponit 
efTectum responsionis sua", qua; fuit quod ille spiritus 
slatim ex verbis autoris pra^sumpsit ne fdius suus Guido 
esset morfuus; dicit ergo: et ille Cavalcante (i/w'('(ato rft 
suHio quia(')ex suspitione surrexit in pedibus, ubi primo 
stabat in genibus intra arcam, gridh conte dicesH vyli 
ebbe, quasi dicat: cur dixisti tu, habuit de praeterito, 
et non dlcis habet de praesenti? Unde attende hic quod 
autor noster respondendo Cavalcanti dixerat, quod Guido 
flhus eius habuit ad indignationem Virgilium, el sic fuerat 
usus verbo prajteriti lemporis, non quod vellet dicere 
(Juidonem fore morfuum, sed quod Guido a iuventute(®i 
congruo tempore non vacaveral [loetis sicut ipse Dantes; 



(') tfS, ei paelria. 

('} IIR, inliphor 

(') E. dereneril, 

[') E. maniiettiret «lilcr. 

(') E. « juTenlule noii var 




(') S. ci Mlo. — K. ex pliiIo9D|iliiiri. 
(') E. |)Iann isli* cl c|uoinoilo. 
(') lie, eral aliu* iogenlo par sibi. 
I*) S. quii illu n. 



344 COMENTUM INFERNI 

sed CavalcaQte timuit ne filius esset morluus ; ideo sur- 
rexit subito totus territus, et dicit: quomodo dixisti: 
habuit? non viv' egli ancora, credebat fllium vivere, et 
vivebat de rei veritate, licet modicum esset victurus, 
quia mortuus est in confinibus propter illas partialitates, 
non fere gli occhi suoi el dolce lume? quasi dicat nonne 
fruitur ipse dulci vita viventium ad diflerentiam iilius 
vitae infernalis (^) amarae? Et subdit autor quod ille ce- 
cidit ex dolore quando vidit ipsum tardare responsionem ; 
unde dicit: et ille spiritus ricadde mpin, scilicet intra 
arcam, quando s' acorse d' alcuna dimora, cK io facea di" 
nanci a la risposla, quasi dicat : quando cognovit quod 
ego faciebam aliqualem pausam antequam responderem 
sibi, e piu non parve fuora (*), quia non redivit am- 
plius cum autore, imo remansit cum dolore infer epi- 
cureos suos, ita quod addita (^) est afllictioni afllictio; sed 
Dantes non fecit istam tardationem ad istum finem, sed 
quia incurrerat unam dubitationem, de qua dicetur in 
parte sequenti. 

Ma quel allro. Ista est tertia pars generalis in qua 
autor revertitur ad finiendam materiam quam incoepe- 
rat cum primo spiritu Farinatae; et primo continuans 
dicta dicendis, dicit: ille Cavalcanle ila cecidit alteratus; 
7na quel allro magnanimo, scilicet Farinata, de cuius ma- 
gnanimitale animi statim dicetur, a cui posla ristato 
m' eray idest ad cuius requisitionem astallaveram me ibi, 
quando dixit supra : piacciali di reslare in questo tuoco, 
non muto aspetto, idest non mutatus vel turbatus fuit in 
facie, licet dixissem sibi rem raoleslissimam, scilicet quod 
sui ghibelini fuerant (*) expulsi sine reversione, ne mosse 



(*) £. iufernalium. 

(*) £. fuorOf quasi dicat non redirit amplius ad loquendum cum autore. 

(*) 116, addila esl afflictio.— £. e S. addita est afflictio afflicto. 

(*) S. fuerinl. 



CANTLS DEOMUS. 345 

coUo, ne piego sua costa, quasi dicat: non flexit se parurn 
vel multurn; et per hoc notat integrttatem huius virl et 
coiutatitiatn in adversis; sed respondet ad id quod supra 
dixerat autor, unde dicit : Ma, ilte Farinata, continiiando 
se al primo detlo, idest respondendo dicto meo, quando 
dixj supra : vui i voslri non appreser ben qiteli' arte, disse, 
scilicet niihi Danti, cio ine tonnenta piu che questo letto, 
idesl \) sepullura in qua iaceo inter flanimas, se yli, 
scilicet gliibelini, han. inale appresa queW arte, scilicet re- 
deundi. Deinde Farinata, sicut est de more conten- 
dentium de istis partialitatibus, reddit vicem suam au- 
tori, et praenuntiat sibi quod (^) in brevi ipse expellelur 
de Florentia nuraquam rcversurus et adlia.>rebit ipsis 
gliibeiinis; unde dicit: ma la faccia de la donna che qui 
regge, idest forma iuna; qua: est regina Inrerni, non fia 
raccesa, idest non renovabitur, quia luna reaccenditur 
omni meuse et renovatur, cinquanta tolte, quasi dicat: non 
prasteribunt quinquaginta lunatiunes, idest quinquaginta 
menses, quod est dicere non Iransibunt quatuor anni, che 
tu saprai quatUo quelfarte pesa, scilicet espelli sine reditu; 
et sic fuit do facto, quia autor hannitus fuit anno MCCCUI. 
Et vide quam subtiliter autor dicit unam rcm gros- 
sam, et est modus loquendi usitatus, quia tota die dicimus: 
non pristeributit tot tnetises quod sic erit. £t hic nota, 
quod vidi aliquos sapientes mirari (-') de eo quod dicit 
hic autor, quia non intelligunt tnodum loquendi i>oeIi- 
cum, ct dicunt: quid est diccre quod luna est regina 
Inferni? Debes ergo scire quod luna ritigitur a poetis 
esse regina Inferni, idest istorum (^) inferiorum ; nam 
maxime regit ista inferiora terreoa; primo, ratione sua) 
vicinitatis, quia est inferior cajteris planetis, et dicitur 
fex planetaruin, sicut terra elementorum, et est mater 




346 COM£NTUM INFERNl 

humoris, sicut sol fons caloris: secundo, ratione suae ve- 
locitatis, quia in triginta diebus et minus percurrit totum 
zodiacum, unde faciliter mutat aerem, et facit ventos et 
pluvias, et mutat C) et movet aquam, quia luna attrahit 
humorem de longinquo, sicut magnes ferrum : tertio, quia 
est significatrix omnium planetarum superiorum; unde 
est sicut instrumentum quo vinum reponitur in vegetem^ 
quia scilicet recepit (^) de supra influentiam aliorum pla- 
netarum et transfundit super nos; ideo fere in omnibus 
sequimur motum luna^, sicut in navigando, in dando me- 
dicinas, et ita de aliis. — E se tu. Hic Farinata petit ab 
autore quare populus florentinus guelphus est ita obsti* 
natus contra suos ghibelinos exules; unde adiurat auto- 
rem, dicens : e se lu redi mai nel dolce mundo, idest si 
Deus det tibi tantam gratiam, quod ex isto inferno tu 
redeas ad infernum viventium, qui est dulcis respectu 
istius mundi defunctorum, dimme perche quel popolo, sci- 
licet florentinus, ee sl impio^ quia numquam utitur pie- 
tate vel misericordia, inconlra i miei^ scilicet Ubertos et (^) 
alios nobiles ghibelinos, in ciascuna sua legge^ quia semper 
quando fit aliqua reformatio Florentia? de exulibus re- 
banniendis excluduntur Uberti (*), Lamberti, et quidani 
alii : unde Florentini sunt magis partifices, quam alius 
populus Italiffi (^); nam quando vocant capitaneum, po- 
testatem, vel alium oflicialem, volunt quod omnes usque 
ad minimum sint vere guelphi. Et subdit autor respon- 
sionem (^) suam ad quaesitum; et dicit breviter, quod 
crudelis occisio facta de civibus florentinis in conflictu 
Montis-aperti, est causa qua^ fecit populum ita impiuni 
contra ghibelinos. Ad cuius cognitionem est breviter 



(') £. et Tnutal in nives, quia luna trahit humorem. 

(') £. c 116, rccipit dcsupcr influentiam. 

(') £. et nobiles. (*} £. Ubcrti et quidam alii. 

(') 116, in Italia. (>) £. rationem suam. 



CANTLiS nEClMLS. 



347 



sciendum, quod in MCCLYIII, Uberti volentes superbia 
sua submiltcre populum, fuerunt expuisi cum furore, et 
in ipso lumiillu fuit interfectus quidam Schiatucius dc 
Ubertis, et alius nomiue l'bertus Cairia(') caplus deca- 
pitatus fuil; Farinata cum aliis Ubertis et quibusdam no- 
bilibus ghibelinis ivit (^) Senas, ubt lunc vigcbat pars 
ghibelina. Post duos annos, videlicet MCCLX, Florenlini 
cum amicitiis eorum, scilicet Lucanis, Pistoriensibus, 
Url)evetam's {^) el aliis iverunt de mense augusti cum 
magno exercilu ct maximo apparatu (^) victualium a<] 
fuiciendum Monlem-alcinum, quod esl castellum in co- 
milatu Senarum, contra quos venerunt dominus Provin- 
cianus Sylvauus domitms senarum, comes lordanus al- 
6nis regis Manfredt, missus ab eo cum octingentis equitibus 
theutonicis in subsidium Senarum, dominus Farinata de 
Ubertis, domimis Gerardus {'^) de Lamberlis cum suis ghi- 
belinis pulsis de Florentia, et concurrerunt ambae partcs 
totis viribus {'^) apiid Montem-apertum, ubr, breviter 
dicendo, Florentini fuerunt dcbellati cum magna strage 
suorum; pauci equiles C) interfecti fueriint, sed de po- 
pulo facta fuit crudelis cjedes; quatuor millia remanse- 
runt mortui, multi capti, et amiserunt totani pra;dam, 
qujE erat ma\ima. E\ isto conflictu terribili, muUum 
fuerunt debililata! vires partis guelpha; in Thuscia; de 
qua victoria cardinalis Octavianus de Ubaldinis fecit ma- 
gnum gaudium in curia; tanc alius Cardinalis, diclus 
Albus i,\ dixit : quid lajlaris "? quod victores erunt vicll 
perpeluo? el sic visus est propheta, quia usque in hodier- 
nam diem ghibelini de Florentia sunt exclusi. Fuit 
autem iste infelix conllictus una die sabati quarta septem- 



('} E. Caria caplut ruil cl JccapitBluj. 

('J llfl, Ivprunl. 

(') S. e Ito, appiralu sd ruIrieDdum, 

(*] £. tiribu» anlc Monlrm. 

(*j E. Allierlus dc Pirnia. HtH. 



Farinaia. 

,*) E. UrbelsDi». 
(■) li. (iherardiH. 
(') S. comJtM. 



348 COMENTUM INFERNI 

bris. Qua de re C) guelphi territi recesserunt de Florentia 
et iverunt Lucam, et die dominica XVI septembris ghi- 
belini reversi sunt Florentiam cum comite lordano prae- 
dicto, et fecerunt Potestatem comitem Guidonem novel- 
lum^ et fecerunt populum iurare fidelitatem Manfredo. 
Deinde confoederaverunt se(^) cum Pisanis, Senensibus, 
Pistoriensibus et aliis contra guelphos et contra Lu- 
canos; sed postea anno quinto^ Gomes Guido Guerra cum 
gente Caroli primi expulit ghibelinos de Florentia, ut dir 
cetur alibi. Nunc ad literam veniendo dicit autor : etio a 
lui, supple, respondi illi Farinatae: lo strazio grande e 
scempio, idest fatuum et immane (acinus, che fece FArbia 
colorala in rosso, idest quod tu et alii ghibelini fecistis de 
populo florentino apud Arbiam, qui est fluvius labiens 
ad radices Montis-aperti, ubi fecistis tantam sanguinis 
fusionem Florentinorum, quod aqua mutato colore facta 
est rubea sanguine, ita quod tu de aqua bibere non 
potuistiy sicut olim Marius non potuit bibere de aqua 
Athesis (^) infecta sanguine Theutonicorum, quorum mi- 
rabilem stragem fecerat, fa far tal oracion nel vostro 
lempio, et istud exponitur comuniter (*), idest in Floren- 
tia; s(5d ista expositio videtur mihi nimis larga; imo credo 
quod loquatur stricte de templo. Nam debes scire quod 
Florentia^ apud palatium Priorum est una ecclesia, quse 
fuit olim capella Ubertorum, et ibi sepeliebantur cor- 
pora (^). Modo in ista ecclesia siope celebrabantur (^) con- 
silia; et quando fiebat ali({ua reformatio de bannitis re- 
duceiidis vel simiii re, semper excipiebantur Uberti et 
Lamberti. Et ideo bene dicit autor, quod crudelitas facta 
apud Montem-apertum facit (^) fieri tales orationes in 



(*} £. Qua dc re tcrriti. 

(') E. secum Pisanos, Sencnses, Pistoricnses ct alios multos conlra. 

v'j 116, Achesis. (*) £. comnniter in Florcntia. 

(') £. corpora sua. (*) 116 c £. celebrantur. (^) S. fecit 



CANTUS DEriMl-S. 



349 



templo Ubertoruni. Et nota pulcrum modum loquendi: 
in templo eiiim solent facere(') orationes e\ amore pro 
hominibus; liic aulom fiebaiit oraliones ex odio contra 
homines; imo ruJt tantuni odiuni contra istos, quod so- 
pulcra islorum Ubertorum, qu^ erant in ista ecclesia, 
fueruiit aperta, ct ossa fuerunt deiecta in Arnum. Si 
ergo Farinata perdiderat arcam in patria, autor dat sibi 
arcam in Inferno. — Poi ch'ehbe sospirando il capo mosso. 
Ilic autor ostendit, quomodo Farinata excusaverit (*) se 
ab isla impietate, et memoraverit (') suam singularem 
pielatem erga patriani; et breviter dicit: quod non fuit 
solus ad desolationem patriae, sed bene fuit solus ad 
illius defensionem. Ad cuius rei coguitionem est breviter 
sciendum, quod semel gbibelini exules (lorenlini, et 
fere omnes alii grhibelini priiicipales de Tuscia, conve- 
nerunt in valle Elsa; apud castellum, quod dicitur Em- 
poli, quia babebant certum tractatum in Florentia; et 
breviter deliberaverunt, si (*) civitas caperetur, quod, facla 
pra^a, everleretur tota ferro et igne, quia non possent 
eam tenere, et quia Florenlia erat incenlivum et inci- 
tamentum omnium bellorum (^), el turbalio totius Tusciie. 
Tunc Farinala magnanimus libera voce contradixit {% 
et dixit quod nunquam hoc pateretur, et quod vo- 
lebat potius perpeluo exularc et mori, quam nobilis 
iwjtria sua ita everteretur; et evaginato ense dixit, quod 
qui (') de boc verbum faceret, recii>eret ferrum per 
pectus suuni. Sequutus in hoc exempium magni Sci- 
pionis Africani, qui apud Cannas ApulifiB facta i^) et audita 
slrage Romanorum, nudavit gladium super quosdam no- 
biles, qui consuKabant de descrendo patriam et llaliam. 



(') E. flcri. 

(>) S. quod sl. - 

[■) E. belloniin 

11«. qui 



350 COMENTLM INFERNI 

et sic retraxit eos a tam indigno proposito. Nuqc ad 
literam dicit autor : et ille Farinata, disse : io tum ftd 
solo a cid, sciiicet ad faciendum excidium (^) civium, nS 
certo sarei tnosso con gli altri, scilicet ghibelinis, senza 
cagioHy quia fueramus ita male tractati, ut iam dictum 
est; et hoc dixit: poich' ehbe sospirafido mosso il capo, 
idest (^) signum doloris; et ecce factum pium, ma /u^io 
sol colui che la diffesi a viso aperto, quasi dicat : non ficte, 
non occulte, cold, dove sofferto, idest in loco ubi fuit deli- 
beratum et toleratum, per ciascun, tam florentinum quam 
alium, di tor via Firenze, idest destruendi, quasi dicat 
si solus Farinata non fuissem, aut hodie Florentia non 
esset, aut non tam florens et potens. Audivi unum (^ 
dicentem quod merito Dantes puniebat Farinatam inter 
flammas, qui liberaverat (^) Florentiam a flammis^ qui 
tantum incendium saepe seminavit per totam Italiam, et 
pra^cipile tempore isto quo induxit magnam partem Ita- 
liae ad rebellationem contra Romanam Ecclesiam. Et vide 
quod Farinata per ista verba non vult aliud conclu- 
dere, nisi quod istud singulare meritum in rem publicam 
deberet frangere omnem duritiem Floreiitinorum contra 
suos. — Deh ! Nunc autor postquam satis dixit de factis 
Florentiae pelit declarari de uno dubio quod retardaverat 
ipsum supra respondere Cavalcanti ; et dubium est de 
praiscientia (^) damnatorum, qui videntur scire ^) futura, 
ut patuit supra in Ciacho, qui sibi (') dixit discordiam 
Florentinorum (^), et expulsionem ipsius autoris, et vi- 
dentur ignorare pra^sentia, ut paluit hic in Cavalcante, 



(') S. e £. impium excidium. iVi^. — 116, impium excidium civium. N^, 
(') S. e £. in signum. (') 116, unum qui diccbat quod. 

;*) £. quia liberareral flammam, scilicct Florentiam, a flammis, quas tantum. 
(') £. prsscicntia fulurorum, qua? videnlur prsescire damnati, ut paluit supra 
in Ciacho. 

(*) 116, prsscirc futura. 

(') 116, qui prsdixil sibi discordiam. (•) £. Florenti». 



CANTUS DEOMUS. 351 

q«i nesciebat aliquid de (') vita vei sldtu Guidonis. Ergo 
autor petiturus de hac re c^ptat benivolentiam a Fari- 
nata adiurans eum per id quod masime videlur optare, 
unde dicil: io pregai, scilicet Farinatam, deh, est dictio 
deprecativa, scioglieleme qael nodu, idest scdvite [') mihi 
illud dubiuni difficile, cke qia ha invHuppala mia seiUen- 
da, quia scilicet ista de causa ego non respondi supra 
Cava!canti, se voslra semencia iiposi mai, idest si Deus 
det tantam gratiam descendcntibus vestris quod adhuc 
quiescant in patria, qui (^) nunc sunt dispersi per niun- 
dum. Alii tanien esponunt aliter et dicunt: si illi de ge- 
nere tuo salventur et perveniant ad vitam a;ternani: sed 
prima expositio est melior et magis de mente autoris, 
quia iam divit supra Farinata (*), quod dispersio suorum 
magis cruciabat eum, quam sua puena. Et ecce dubium: 
el pai' cke voi vegiate se ben odo, quasi dicat, si ^erum 
audio a damnatis ('^), dinanzi, idest videtur quod ante 
videatis, ita quod litera ante dehet pra.'poni buic verl)o 
videatis, quel che 7 lcmpo seco adduce, idesl illud quod 
est futurum in tempore, e netpresenle lenele allro modo, 
quasi dicat; el e contra videmini i") ignorare illud quod 
est in priesenti tempore. — Noi. Hic autor ponit respon- 
slonem Farinata; ad se, qui breviter dicit, quod damnali 
vident futura eo modo, quo ille qui habct debilem visum 
videt rem aliquam. Ad cuius comparatiouis intelligen- 
tiam (^j nota quod diversimode exponunt literani istam. 
Aliqui enim dicunt quod illi qui Iiahent malam lucem 
non vident (^) aliqua perfecte, nisi secuudum quod osten- 



[') S. de vi(a sui GuldaniB. — £. de vila lel slilu iui Guidoiiia. 
['} .S. absolTiie mihi illuii. — Ite, soltlle niihi isliKi, 
(*) llfl, quii nunc. (') E. Idem Firinata. 

(') E. dininalii, ila iiuod licet, 
(*) E. ridenlur ignorare illud r|uod (It in. 

C) K. inlelleclum nola quod diTerBimode multi eiponunl. — 116. inlelligen- 
tJam nula quod ditersl divcrsimode. (*) IIS, fidenl rem aliqnani. 



362 COMENTLM INFERNI 

ditur sibi ab aliis qui ostendunt sibi rem, et dicunt: 
vide tale quid est? et ita dicunt: ipsi damnati non (^) 
sciunt pra^ntia neque futura, nisi in quantum refertnr 
eis vel a daemone, vel ab aliquo spiritu qui noviter (') 
descendat ad Infernum. Sed licet ista expositio videatur 
pulcra et catholica, litera tamen non patitur eam aliquo 
modo si bene inspiciunt. Alii dicunt quod damnati nihil 
praesciunt {^) futurum nisi mortem; sed ista expositio est 
que^am fuga ignorantiae, et contradicit (^) literae, quia 
paulo ante Farinata praedixit autori exilium suum vd 
ita de multis aliis. Sed ad veritatem huius similitudinis (') 
est sciendum, quod eorum qui habent malam lucem(^) 
aliqui vident rem melius de longinquo, alii de propinquo, 
cuius ratio assignatur in perspectiva ; nam quidam habent 
visum multum sed non clarum, et tales vident melius 
a longe C), et tales non yident nisi a propinquo. Modo 
autor hic loquitur de illis qui vident rem a longe, sed non 
de prope; et ita damnati vident futura, sed non prsesen- 
tia; et ha^c est sententia propria literae, quam autor 
expresse tangit in textu. Vide literam; dicit autor: ille 
Farinata, disse: idest respondit mihi: Noi vegiam le cose 
che ne son lontane, scilicet futura, come quei ch* d mala 
luce, sicut (^) illi qui habent debilem visum (^); et reddit 
causam: quia, el somtno duce^ scilicet Deus, tanto ne 
splende ancora^ idest adhuc praestat nobis (^^) tantam lu- 
cem cognitionis; et per contrarium, e nostro intelletto e 
tutto vam, quia nihil intelligimus vel scimus, quando 
s' apressano o sono^ idest quando incipiunt evenire vel 

C) 116, nesciunt. (') £. noTitcr ad infcros descendat. 

(') £. prssciunt nisi mortcm. (*) S. contradicunt. 

(') £. similationis. 

(*) £. luccm, aliquam rem vident mclius, aliqui dc longinquo. 
f ) S. e £. a longe quia radii visualcs cgrediendo serenantur: alii autem habent 
visum darum, scd non multum, et tales. (*) 116 c £. idest sicut illi. 
(*) 116, visum; huius causa assignatur in pcrspexione, ct reddit. 
(**) £. parat nobis veram luccm. 



iani nraeraiil. ita qood iMNi $ukI M^plwk» in Him :!t^ 
Id fKio esse; oiide didl : e HMMkt smfm iH ttwHt^ ^ftk^ 
wmamOf sdficet de prasant]^ /irfbri nan (£% mfimlmy Mt>(i4 
ni» afiqim noTiler Teoieiis wA ^)- inleitiuiii nelhnit iH^ii^ 
ooTa de mondo Testio TiTentium^ sieut tu D«nt<H$i iikimK 
et sieot dketur infra capitulo XVI de Gulielmo Bur^^rk)k 
"^Est aotem hic bene notandum quod in damnatis e$t «elu^ 
lis noticia eoram que aUquando cognoTerant in Yita^ quii> 
notitia est ^^ eis ad tristitiam; ex memoria ergo eonini 
quae Tiderant, coniecturare possunt aliqua (Utum tHintin« 
gentiay sicut Tidemus hic quod pradens et exiH>rtu« dli^ 
quando praedicit aliquid futuram, sicut mutationom st^itu.^ 
suae patrifle, et tamen potest esse quod igaorat quaiulo 
Ot praesentialiter, quia est absens, nisi sibi referatur uh 
alio: isto modo Farinata, Ciachus et quidam (^) alii tln- 
guntur praedicere mutationem Florenti«e. Nota etiam quud 
litera autoris concordat cum dicto Augustini, qui dicit: 
Falendum est nescire mortuos quid agatur dum ayiUir; 
postea vero possunt audire ab his qui hinc ad eo$ moriemlu 
pergunt; possunt etiam ab angelis audire aliqmd*{^). Kx 
dictis (^) ipse elicit unam conclusionem, quod omninioda 
ignorantia et nulla scicnlia crlt in istis post diem iiovis- 
simum; ideo dicit : perd puoi comprendere, idest ex verbli 
meis potes cognoscere^ clie nostra cfmoscenzia^ idcst noHtra 
cognitio vel scientia^ fia tulta morta, idost erit omnino 
perdita, da quel punlo clie la porla del inferno fla chiusa, 
idest post diem iudicii^ quia nullwi poterit lumim peccari$^ 
nec per consequens Ire ad infernum; vel mmmlum aflam 
literam, del futuro, quia fHml ^tonliam ma^iiam iiihU 
erit amplius futurum^ quia tmnUi orunt mUmphtH^ \tH 



C) JL ad InUtrm, 

{*, E. Ei 4Mi mtmt ^, 



354 ' GOM£NTUM INFERNI 

quod nihil ulterius expectabitur f ). — Alor. Hic ultimo 
declarata quaestione, cuius causa ipse tardaverat respon- 
dere Cavalcanti, nunc facit responsionem iUam Farinat® 
excusans se de dilatione quam fecerat. Dicit ergo : Alor^ 
idest tunc ego Dantes, come compunto cU mia colpa, quasi 
dicat, ac si fuissem in culpa cum tamen non essem, dissi, 
scilicet Farinatffi : or direte donque a quel caduto, scilicet 
Cavalcanti qui ceciderat pro (*) dolore quando vidit Dan- 
tem non respondere statim^ quia timuit filium suum fore 
mortuum, che 7 suo ruUo, idest Guido filius eius, ie ancor 
congiunto coi vivi; et subdit causam excusantem eum (^), 
dicens : e fateli a saper, scilicet ex parte mea significetis 
sibi; s' io fui dianci, idest paulo ante, muto a la risposta, 
idest non respondendo cilOj che 7 fei perche pensava gid 
fiel errore, idest dubio, che m' avete soluto, scilicet de 
praescientia damnatorum, qui videntur praescire (*) fu- 
tura, sed non praesentia. * Et hic nota quod autor bene 
committit Farinatae, ut referat nova de Guidone (^) Ca- 
valcante patri eius, quia Guido fuit aliquando gener Fa* 
rinata^ * {% 

Egid il maestro. Isla est quarta et ultima pars (^) capi- 
tuli, in qua autor nominat alios spiritus epicureos, et 
confert cum Virgilio de exilio suo praenunciato sibi a 
Farinata. Volens ergo facere flnem huic sermoni {% fingit 
quod Virgilius non permisit eum amplius stare cum illo 
spiritu ; propter quod ipse habuit causam subito petendi 
de quibusdam aliis. Dicit ergo continuans dicta dicendis: 
e gid il ma^slro mio mi richiamava, quia dicebat quod 
non erat amplius expendendum tempus cum illo circa 
talia, percK io pregai lo spirilo piu avaccio^ idest velocius 



C) S. peccabitur. (*) S. per dolorem. — £. prse dolore. 

(') S. eum cum dicil. (*) E. scire. 

(') £. de Guidone ipsi Cayalcanti patri eius. 

(^) Manca nel Codice 116 quanlo i compreso fra i due asterischi. 

C) 116, pars geaeralis. (*) £. huic operi seu sermoni. 



CA.?rrus DECIMUS. 355 

quam fecissem, cfie me dicesse chi con M si stava, qiiasi di- 
cat, ut diceret mihi de aiiis magnis epiciireis qui iacebant 
simul secum iii arca magna Epicuri in eadem poena flam- 
marum. Et subdit responsionem Farinatx, dicens : ille 
Farinala disseme: io giaccio qui, scilicet io ista arca in 
sexto circulo infernali, con pih di mille: ponit (') nu- 
merum incertum, quia isti epicurei tales sunt innu- 
merabiles; unde poterat ita dicere cum pluribus centum 
milUbus, immo mille niillibns. Ideo ex numero omnium 
elicit duos magnificos epicureos, alterum secularem, 
alterum sacerdotem, in magnis dignitatibus {wsitos, quia 
fecerat mentionem solum de duobus mililibus privatis. 
Dicit ergo primo de secundo Federico : ad cuius co- 
gnitionem est sciendura, quod Federicus secundus, de 
quo multa et sgepe dicunlur in isto opere, quantum 
spectat ad propositum, fuit ('} vere epicureus; quoniam 
intendens potentiae et imperio per fas et nefas insurrexit 
ingrate contra matrem ecclesiam, qua; ipsum pupillum 
educaverat, et exaltaverat ad imperium; et ipsam eccle- 
siam variis bellis afllixit per spatium triginta annorum: 
et uttra; pacem turpeni fecit cum soldano, quum posset 
totam Terram sanctam recuperare: multos praelatos ca- 
ptos venientes ad concilium (■'') per mare, inhoneste tractavit 
et in carceribus maceravit: Saracenos induxit in Italiam: 
beneficia ecclesiarum contulit, et bona earum usurpavit. 
Quum autem esset in Syria, captus est amore cuiusdam 
Principissffi de Antiochia; nam fuit multum pronus in (*) 
libidinem. Sed quum illa se excusaret assentire sibi, quia 
Federicus babebat uxorem, ipse fraudulenter ordinavitad 
tempus, quod venirent duje galea; tola? nigra* cum (*) velis. 



(') E. ponil incerliun, qiiia illi c|)ii;iiri?i sunl. 

(') 116, fbW Temi. 

(*) S, conatliuni. (') IIOi ad libidinpiu. — E. \a libidinc. 

(>] llt, cum itWi nigris cl omnlbua indulii nigro, qui diccrenl. 




356 COMENTLM INFERNl 

remis, et oiniiibus iastrumenUs nigris, et hominibus indu- 
tis nigro, qui dicerent, quod veniebant C) de Occidente de 
Italia, et referrent cum planctu, quod imperatrix uxor 
Federici migraverat de hac vita; et cum ista arte se- 
duxit istam quam optabat (^ habere, et habuit tamquam 
iegitimam coniugem, et ex ea habuit filium, qui vocatus 
est Federicus de Antiocliia, qui postea fuit aliquando Vi- 
carius in Tuscia pro eo, et fuit missus a Federico Fio- 
rentiam cum md equitibus in subsidium ghibelinonim 
contra guelphos. Fedcricus itaque, ut breviter dicam (^, 
mortuus est excommunicatus, et ut aliqui dixerunt, suf- 
focatus a fiiio suo Manfredo; et sic male finivit cum 
tota stirpe sua, ut patebit III capitulo Purgatorii, et 
III Paradisi. Fuit tamen valentissimus et potentissimus 
dominus in mundo, ut sa^pe dicetur, et pra^cipue infra ca- 
pitulo XIII. Nunc ad literam dicit ille Farinata : lo se^ 
condo Federico, dictus est secundus ad diflerentiam avi 
sui Barbarussa^ (^), qui vocatus est Federicus primus, de 
quo etiam alibi sa^pe dicetur, et praecipue capitulo XVIII 
Purgatorii, ee qud enlrOy idest intra arcam istam, in 
qua sum; et cui non sufficiebant tot regiia in mundo, 
nunc iacet inclusus isto carcere caeco. Postea nominat 
alium, scilicet cardinalem Oclavianum de Ubaldinis. Iste 
claruit post Federicum II, scilicet tempore Manfredi et 
Caroli I veteris. Sed hic multi dubitant et dicunt: 
quare debeo plus intelligere de Octaviano, quam de 
aiio; ex quo autor dicit (^) ita simpliciter e 7 Cardv- 
nale, neminem nominando? dico breviter [^) quod an- 
tlionomasice loquitur de eo, quia fuit vir valentissimus 
tempore suo, sagax et audax, qui curiam romanam 



C) £. quod renirent. — S. quod veniebaot ab. 

(') £. optavcrat haberc, et habuit eam. ('} 116, concludam. 

i^) S. £. Fcdcrici Darbarussae. (") £. dicit simpliciter, 

(*) £. breviter, quia fuil vir. 



CANTUS DECIMUS. 357 

versabat (^) pro velie suo, et aliquando tenuit eam in 
montibus Florentise in terris suorum per aliquot menses ; 
et saepe defendebat palam rebelles ecclesise contra Pa- 
pam et Cardinales; fuit magnus protector et fautor ghi- 
belinorum, et quasi obtinebat quidquid volebat. Ipse fecit 
primum Archiepiscopum de domo vicecomitum Mediolani, 
qui exaltavit stirpem suam ad dominium illius civitatis, 
et altam potentiam in Lombardia: erat multum hono- 
ratus et formidatus; ideo, quando dicebatur tunc: Car-* 
dinalis dixit sic; Gardinalis fecit sic; intelligebatur de 
cardinali Octaviano de Ubaldinis per excellentiam. Fuit 
tamen epicureus ex gestis et verbis eius; nam cum 
semel petiisset a ghibelinis Tusciae certam pecuniae quan- 
titatem pro uno facto, et non obtinuisset, prorupit indi- 
gnanter et irate in hanc vocem : si anima est, ego per- 
didi ipsam millies pro ghibelinis. Et concludit Farinata : 
el degli altri mi taccio^ quia nimis esset longum enar- 
rare viros magniflcos de secta epicureorum, et etiam 
esset inhoneslum et malum exemplum audientibus infa- 
mare homines de tali haeresi, nisi sit omnino manifesta. 
Ah quot sunt haeretici, qui simulanter videntur catholici 
timore (*) vel poenae vel infamiae! — Inde. Hic ultimo au- 
tor, finito sermone suo cum Farinata de materia epicu- 
reorum, nunc revertitur ad conferendum cum Virgilio 
de exilio suo, quod sibi praedixerat supra Farinata. Dicit 
ergo continuans dicta dicendis: inde s' ascose, idest ille 
Farinala deinde his dictis retraxit se intra arcam, et 
posuit (^) se ad iacendum cum aliis, et io volsi i passi, 
idest redivi, inver F antico poeta, idest versus Virgilium 
qui erat tam (^) antiquus poeta, qui floruit tempore boni 
Octaviani, ripensando a quel parlar che mi parea nimico, 



(*} E. yexabat. (') E. timore poBn» Tel. 

(') fl6, et reposnit. (*) 116, tnnc antiqnas. 



358 COMENTUM INFERNI 

quod dixerat supra Farinata. Et subdit recessum et re- 
sponsionem Virgilii ad se dicens ; el se mosse, quia primo 
stabat et expectabatj nunc aulem cocpit ire, e poi cosi 
andando, scilicet ne perderet tempus, quia de materia 
levi locuturus erat, nie disse: perche sie tu cosl smarhto; 
et dicit : e io H sodisfeci al suo dimando, quia scilicet 
narravi sibi pronosticum factum contra me a Farina- 
ta (,'). — La mente. Hic aulor ponii prajceplum ct consi- 
lium Virgilii dicens : quel saggio, idest ille saga\ et cir- 
cumspectus Virgilius, mi comando: la menle lua conserm 
quel c' kai ttdilo conlro di te, quasi dicat breviter; tene 
menti, quia ad terapus habebis alibi consilium contra 
omnem adversitatem tuae fortuna;; et ecce ubi, et quando 
et a quo; quia, quando lu serai dinanci al dolce raggio, 
scilicet in coelo coram lumine Beatricis; ideo dicit: di 
quella H cui beW occkio iullo vede, idest sacrs scientiae, 
cuius speculatio cognoscit humana et divina, da lei sa- 
prai el viaggio di tua vita, idest cursum tuae fortunae, 
et expulsioncm el omnia. Et adverte hic quod autor vi- 
detur liic dicere falsum, et contradicere sibi ipsi, quia 
non audiet ista a Beatrice, sed potius a Cacciaguida an- 
tiquo praedecessore suo, ut patet Paradisi capitulo XVII. 
Dicentlum breviter, quod autor audiet ista a pricdicto 
mediante Bealrice, qua:! ducet eum per Paradisum. — 
Poi. Hic autor finit capituluni et dicit, quod Virgilius his 
dictis: mosse poi'l pede a man sinistra, idest redivit poslea 
ad sinistram cum prius ivisset ad dextram, ut supra 
patuit in flne capituU proxime priecedentis ; et coeperunt 
recedere ab isto ambuiatorio, per quod ambulaverant (') 
ad dextram inter arcas et murum civitalis (^). L'nde di- 
cit : lasciamo il muro, quia primo ibant muro teous 



CANTUS DECIMUS. 359 

dextrorsuni, e gimmo inver lo mezzo, idest versus corpus 
civitatis intra medium; vel (^) tangit viam, per un sentier, 
idest per unum alium callem strictum, ch'a una valle 
fede, idest qui callis ferit et terminat ad unam vallem 
rubeam, foetidam, plenam sanguine. Unde dicit : che, idest 
quae vallis, facea spiacer suo lezzo, idest suum foeto- 
rem ; * leggium, enim, appellatur foetor continuus qualis 
est foetor hirci vel carceris, ideo bene competit hic * (*) : 
in/ln Id su, scilicet in calle ubi eramus, et descendeba- 
mus versus vallem, de qua postea dicetur. 



(*) S. e £. et Ungit. 

(') Manca nei Codici 116 ed Estense qnanto d compreso fra i dae asteriscbi. 



360 COMENTUM INFERNl 



CANTUS DECIMUS PRIMUS, in quo tractat de tribus circuUs: 
in primo mnt violentes, et dedarat, sicut potest fieri vicien' 
tia Deo, et sibimet, et proximo et in suis rebus : in secmdo 
vero sunt avari: in tertio vero proditores: et de modo poencs 
ipsorum; et in fine canti dedarat qua de causa non omnes 
puniuntur in civitate Infemi. 



h 



N su r estremitd d' un' alta ripa. Postquam in su- 
periori capitulo proxime praecedenti autor noster tractavit 
et determinavit de haereticis qui puniuntur in primo circulo 
civitatis, qui est sextus totius Inferni ; nunc subsequenter 
in isto XI capitulo describit et distinguit residuum totius 
Inferni, ut sic clarius procedat ad materiam sequentium (^) 
circulorum et poenarum. Et istud capitulum potest bre- 
viter dividi in tres partes generales; in prima quarum 
autor tangit materiam sequentem (*), et retangit praece- 
dentem. In secunda facit unam distinctionem perutilem 
et necessariam omnium circulorum istius civitatis, ibi ; 
Figliuolo mio, In tertia et ultima removet duo dubia in- 
cidentia circa materiam pertractatam, ibi: Etio maestro. 
Redeundo ad primam dico, quod autor primo tangit ma- 
teriam sequentem, et retangit (^) proxime prajcedentem. 
Unde considera quod hic proprie incipit civitas, quia in- 
cipiunt primo intrare corpus eius (*); ideo primo describit 
unum aggerem magnum et fortem factum ex saxis, qui 
claudit in circuitu istam terram. Dicit ergo continuans 
dicta dicendis quod ambulantes per illum callem, cito 
pervenerunt ad locum duriorem, qui continet intra se 

(*) £. sequentium articulonim et pcenarum. — S. circulorum. £t istud. 
(*) £. sequeotem. In secunda. ('; £. taogit. 

(^) S. eius ciyitatis, ideo. — £. corpus eius; immo. 



CANTLS DECIMIS PRIMUS. 361 

duriorem inateriani. L'ndc dicit: Virgilius, et ego, venimo 
sopra pitt crudele slipa. Et liic nota, ne failaris sub equi- 
Toco, quod stipa, sicut alibi dixi, est aliquando verbum 
literale, et idem esl quod claudil; aliquando est verbum 
vulgare Bononiensium, et idem importat quod sil; ali- 
quando est nomen et habet diversa significata ; aliquando 
est cavea sive gabia in qua continentur pulli, et ita ca- 
pitur hic methaphorice. Sicul enim pulli stant inclusi in 
gahia ad poenani et mortem, ita hic anima; inclusa; stant 
in isto carcere duriuri quam omnes alix qua; puniuntur 
supra; ideo per stipam intellige (') carcerem et pcenani, 
iB *w /a slremitd iV iin' alta ripa, che facean grati pefre 
roUe in cerctuo, idest (*) quam ripam faciebant magna 
saxa circulariter ordinata, quia locus iste est spcricus, 
sicut omnis locus inferni et intra et extra istum^ et per 
boc notat duritiem et fortitudinem carceris, et ita difli- 
cultatem et profunditatem materia;. — £ i/Mitv'. Ilic autor 
descripturus matcriam sequentem primo tangit eam in 
generali et in confuso, quia [') fingit pulcre quod senserunt 
maximum fcotorem, cuius horribilitatem non ferentcs, 
coacti sunt relrocedere versus arcas; sicut enim supra 
in primo introitu aensit terribilem sonum, ila nunc sen- 
tit horribilem foelorem. Sed (*) quis esl iste foetor lan- 
tus ? Certe dico quod sicut fama virtulum appellalnr 
bonus odor, ita infamia vitiorum pessimorum, qua^ liic 
puniuntur, merito tiguratur per fuetorem istum; istc cnim 
fcetor displicentissimus emanat ex multis tatrjnis ['') istius 
civitatis. Hic enim est vallis piena stercore (^) bulienli; 
alia plena pice ardenti, alia plena serpentibus, et ita de 
multis, quia inlra istam lerram puniunlur omnes frau- 
des vel malitia?. Unde infra autor de^cribens fraudem in 



|<) E. iDlelligo. <*) E. idcAl qu*ni riclebknl. 

(') lie, et fincit pulcre qotMl senliitnt nultnuiu. 

(*) 116, Sed quid esl jslc fixlor. (') £. lacrimi*. |') E. fielitru liulieotl. 



362 COMENTUM INF£RNI 

• 

generali, dicit: Ecco colei che tuUo 7 mondo apuzza. Nanc 
ad literam dicit autor : quivi ci racostammo indietro, re- 
trocedendo versus arcas cum magna festinantia tenendo 
nobis naresjp^ PonHbU sopercfno delpazzo, idest propter 
nimium excessum et superabundantiam horribilis foeto- 
ris, che 7 profundo abisso gitta; et dicit : ad un copercMo 
d' un grande avello (^. Et hic nota quod autor hic utitur 
magna arte: vult enim ostendere quod nunquam perdat 
tempus, quia dum propter foetorem reduxisset se versus 
arcas, adhaesit uni alteri ('*), non illi primde magnae Epi- 
curi, a qua paulo ante recesserat ; sed uni alteri magni (^) 
haeresiarc^ scilicet Photini, in qua erat sepultus Anasta- 
sius papa. Hoc autem fingit autor ad pleniorem perfectio- 
nem sui tractatus, quia superius tractando de haereticis 
non fecerat mentionem nisi de uno singulari errore epi- 
cureorum, et nihil dixerat de aliquo heresiarca christiano; 
ideo nunc reflectit se ad materiam quam videbatur fini- 
yisse, et tangit brevissime de Photino qui habuit errorem 
Macometti, qui dicebat quod Christus erat natus secun- 
dum carnem per viam matrimonialem ex Joseph et 
Maria. Ad cuius cognitionem est sciendum, quod Photi- 
nus fuit graecus diaconus civilatis ThesalonicaB, ad quam 
scribit apostolus, et fuit episcopus smirnensis, unde fuit 
Homerus poeta magnus. Iste incidit in errorem pessi- 
mum (^), scilicet quod Chrlstus fuisset conceptus ex Ma- 
ria per Joseph via nuptiali. Anasthasius vero secundus, 
natione romanus ex patre Petro fuit imperante Zenone 
Constantinopoli, et regnante Romae Theodorico rege go- 
thorum, a quo Boetius proscriptus fuit. Quo tempore multi 



(*) E. turando nobis. (*) 116, avello, idest sepulturae. £t hic. 

(') £. alteri archas, non illi magnae. 
(^) 116, magn» unius alterius magni haeresiarc». 

(*) £. pessimum credendo et asserendo quod Cbristus fuisset conceptus ex 
Maria et Josepb Tia nuptiali. 



CANTUS DECIMUS 1'RISHJS. 



atiS 



clerici et pratsbyteri recesserunt a coniunionc ipsiiis Ana- 
sLbasii, quia comunicaverat Pliolino praMiicto, tencntlu ot 
defendenilo errorem eius; nani in casu luprclic^c pravi- 
lalis papa potest deponi si non vult cmendari. Modo ad 
literam autor dat magnum sepulcrum Anaslhasiu lam- 
quam magno sacerdoti (') chrislianorumj in quo iacet cum 
multis aliis photinianis, et dat sibi epitaphium sive litu- 
iura sepultur«, sicut solet flerl magnis viris in mundo: 
qui quidem titulus erat inscriptus cooperculo sepulturaj, 
in quo quidem titulo breviter tangitur nomen utriusquc, 
scilicet Photini seducentis, et Anasthasii seducti ; ideo 
dicit autor in litera ; ov' io vidi una scripta, idest in quo 
cooperculo vidi modicam scripturam, che dicea: pelra ost 
quae loquitur, et dicit ('): Anastasw papa gmrdo, inclu- 
sum intra (^) carcerem istum sepulcralem; el ecce quaro, 
lo qual trasse Fotin de la via dritla, idest a via reclie (') 
fldei. Et adverte quod autor in Isto versiculo facit am- 
phibologiam, idest dubiam locutiunem; num ad rcctam 
intelligenliam islius lilera! debet fleri de Photino supjMi- 
situm, et de Anasthasio appositum, ita ut litera cotistrua- 
tur sic : lo quale, idest quem Aiiaslhasium, Fotiit tj-asse 
fuor de la via driUa, cl non e contrario, ita quod Pho- 
tinus sit agens, Anasthasius patiens. — Ia) noslru. Hic 
autor revcrtitur ad materiam sequentem a qua inca'iHJ- 
rat (^), et langit consilium Virgilii ad hoc^"); quia eniin 
fugerant retro proptcr horribllem fojlorem, ideo Virgi- 
Uus docet cautelam hic servandam, videliccl ut fiiciant 
modicam moram ut paulatim assuescant isti f<Gtori 
generali confuso, ut postca minus laalantnr quando de- 
scendent (") ad particulares fa'tores, quos plures (*) in- 



O 11«, Mcerdoli, in < 
Cl E. inlri u-cluni ii 
(■) E. iocipil. 
110. dwwniUal. 



(*) E. et diell ilc : AnaMtoMla. 
(■) 11«, ■ ti* tttt» lUeJ. 
(■) E. «d hoc eaim quia ru|et*l. 
(*J E. quod plnrie*. 



364 COMENTUM INFERNl 

venient intra istam terram. Hoc autem Ongit autor 
magna arte, quia scilicet primo yult habere generalem 
cognitionem omnium criminum quae hic puniuntur, ut 
sic postea descendat ad specialem cognitionem eorum- 
dem per singulos circulos discurrendo. Ad literam ergo 
dicit Virgilius : el nosbro scender conven esser tardo, quia 
scilicet paulatim, lente et morose est procedendum in 
isto primo introitu ; et reddit causam, ^i che 7 senso, 
scilicet odoratus, s" ausi prima un poco al trislo fiato, 
scilicet foetori. Et hic nota quod autor loquitur na- 
turaliter et pulcre, quia repentinas mutationes odit 
natura, sicut yidemus per experientiam, quod qui de novo 
intrat mare statim alteratur et provocatur ad nauseam ; 
sed post modicum assuescit, et habet acutiorem appeti^ 
tum quam prius; et ita autor in processu acutius et 
subtilius assuescet isti materiae fQetidae(^) amarae; ideo 
dicit : e poi non fia riguardo, quasi dicat : postea non cu- 
rabimus nobis, quia non laedemur; et dicit : cosl el mae- 
siro, idest taliter (^) Virgilius locutus est mihi ; et statim 
subdit quomodo ex consilio Virgilii ipse cepit causam 
faciendi distinctionem Inferni. Unde dicit : et io dissi a 
lui : trova alcun compenso^ che 7 tempo non passi perduto, 
quasi dicat: praedicas mihi aliquid quod sit evidentiale ad 
dicenda, antequam intremus in corpus istius civitatis. Et 
ostendit continuo quod Virgilius assentit sibi, dicens: et 
elli^ idest et ipse Virgilius respondit : vedi cK a cib penso, 
ita (^) quod idem intendimus. Unde nota quod vere ista di- 
stinctio quam autor parat facere erat necessaria et utilis, 
quia aliter remanebat nimis confusa materia huius civitatis. 
Figliuolo mio. Ista est secunda pars generalis, in qua 
autor describit distinctionem quam fecit Virgilius ad or- 

(') £. foetidae et araarae. 

(*) £. taliter locutas est mihi magister, ct statim. 

(') S. itaque idem. 



CANTUS DECIMUS PRIMUS. 305 

dinaDdam istam eivitatem, ubi nullus est ordo; qui(V 
breviter dicit quod intra istam terram sunt tres magni 
circuii particulares (^), quorum quilibet continet intra se 
alios circulos particulares. Dicit ergo: poi comiticid a 
dire, scilicet (^) ille ipse Virgiiius coepit loqui iuxta (^) 
promissum, et dicere: Figliuol mio tre cerchietH, idedt^ 
tres circuli generales, son dmtro da cotesti sassi, idost 
intra istam ripam quam faciunt saxa in circuitu, ul iam 
dictum est in principio capituli, di grado in grado, idcst 
ordinate unus sub alio, come quei che tassi, quia eo or- 
dine quomodo(^) superiores^ quos omnes lu iam percur- 
risti, sunt rotundi et contenti unus intra alium ; et dicit 
qui sunt liabitatores istorum yicorum rt circulorum^ di- 
cens : tulti son pien di spirli maledetH, scilicet prayorum 
peccatorum ; et non intelligas quod non sint capaces plu« 
rium, sed est modus loquendi talis, sicut a minili did* 
mus: tota civitas est plena yitio»s. Et inyitat autorem ad 
considerandam claram distinctionem istonim circolorum^ 
dicens: ma inlendi perche e come $m cosbreiH, quasi 
dicat: coo^dera causam et qoalilatem^ quare ei qiu>- 
modo isti ^iritos sont ita indosi rel carcerati^ qiiMi 
dicat, propter qoam culpam el (^ qoa pcena; et hoc tola 
qood bctasy perche poi le basH pur la visia, qasm dieai: 
ot ex scia yisione cognoscas isla loca id sceien^ epm 
poniontar in eb, ab^qoe mea detfarratiofie^ qamdiff per- 
Teniemos ad ea. — U o§m. Nonc Yirgiiias ad deciaraK 
lionem distinctionis foct^ ineipit moditiini a hMige^ el 
pffanrittil onm diyisionem bimembrem^ q/Boe bre? iier slal 
in boe, qnod omne peeeatuM qoo hnmo' offiMdH t^xm^ 
committitor altero duomm modornm tantnm^ 

(*) S. qnta breriter, "^ .<«., £. e IfH, prffidpalef. 

(^ S. fldlieft 'v$m, ^ R. hoe 6it ip<w. 

') S. drca ^mmiwmm. 

'^, S; ft B. ipi» j Bpgr iT Biv 1IM4 itfn tft pereonrM. 

(*) IM» ei emm <pa pMtv 



366 COMENTUM INFERNI 

vel per viin, vel per fraudem; secundum est deterius 
primo, quia flt C) ex electione. Dicit ergo : ingiuria Se it 
fine d* ogni malicia, idest omnis mali, ch' aquista odio m 
delo, idest quod facit hominem odiosum penes Deum, 
ita quod homo male agendo facit iniuriam vei Deo, vel 
sibi, vel proximo violenter vel (*) fraudulenter ; unde di- 
cit : et ogni fin cotal, idest omnis talis iniuria maliciae, 
contrista altnd, idest infert tristitiam alteri, o con forza 
con frode, idest per violentiam, vel fraudulentiam. Et 
subdit quae est peior ex his duabus, dicens: ma frode 
piu spiace a Dio percK ee proprio male del uom, quasi (^ 
dicat, quia fraus est propria hominis, sed vis est propria 
aliorum animalium, quia fraus non fit sine ratione, quia 
fit cum deliberatione ; sed vis fit sine (*) ratione, ut pa- 
tet in brutis, quae sequuntur solum impetum naturalem. 
Et concludit ex hoc : e perd stan di sotto li frodulenti, sci- 
licet magis longe a Deo, versus centrum in graviori 
supplicio ; unde dicit : e piii dolor li assale, idest invadit 
eos^quia cruciantur maiori poena et per consequens plus(^) 
doloris. — Di violenti. Hic autor praemissa ista distinctione 
violentorum et fraudulentorum declarat primum mem- 
brum, et breviter dicit, quod primus circulus generalis 
istius civitatis continet et punit solummodo violentos; et 
est divisus in tres, secundum quod est triplex species 
violenti«, scilicet contra Deum, contra se, contra (^) proxi- 
mum. Dicit ergo: el primo cerchio ee tutto di violenti, 
quia nullus fraudulentus habet locum ibi; ma ee distinto 
e construtto in tre gironi, idest, sed C) iste primus circu- 
lus generalis subdividitur in tres alios particulares, et 
ecce causam : perche se fa forza a tre persone, scilicet 



(') 116, fit per electionem. {*) S. yel per fraudem. 

(') 116, quasi dicat: fraus est. — S. quasi dical quod fraus esl. 

(*) 116, sine deliberatione. (') 116, habenl plus doloris. 

(*) S. e E. et contra. C) H6 e S. idest iste primus. 



CANTHS DECIMIS PRIMLiS. 



367 



Deum 0» se, et proxiraum. Et hic nola ad plenam in- 
telligenliam istius litera', quod secuiidum istos tres gra- 
dus personarum distinguuntur isti tres circuli, sive gironi 
violentorum. Primus (^) giro continet iniuriatores prox.imi, 
el est maior ambitu, et plures continet (^), sed est mi- 
noris pcena;. Secundus continet iniurianles sibi, et est 
minor primo, et pauciores continet, sed est maioris pcDna!. 
Tertius est minor secundo, sed continet (*) maiorem poe- 
nam; ideo continuo Virgilius se declarat, dicens: Forza 
se pote, idest potest, fare a Dio, a se, al prossimo ; et 
statim subdistiuguit istam triplicem violentiam cum di-- 
cit : dico in loro et in lor cose. Ad quod volo te notare 
quod qujelibet praidicta triplex violentia polest fieri du- 
pllciter, scilicet in persona et in rebus ; nam prima vio- 
lentia contra prosimum flt in persona, sicut occidendo, 
vulnerando [\ et in rebus, ut prjedando et aliter damni- 
ficando: violentia secunda quae flt in se, Bt in persona, 
sicut illi qni occidunt se ipsos(''); in rebus, ut[') tUi qui 
fatuc dilapidant et vastant bona sua. Violentia tertia qua; 
fit in Deum (^), slmiHter fit in persona, sicut ifli qul 
blasphemant et (*) negant Deum ; in rebus, ut qul de- 
spiciunt bonitatem divinam in natura vel arte; ideo di- 
cit ; come udrai con aperla ragione, idest, sicut demon- 
strabo tibi ratione clara. — Morte. llic Virgilius declarat 
et cxponit praMiictas tres species violentia; valde ordinate. 
Nam prima incipit a violentia pro\imi, cuius ratio est 
in proraptu; nam qui otrendit proximum recedit ab uno 
gradu caritatis minus stricto, quam ille qui oQendit se; 
et ita qui ofTendit Deum olfendit in superlativo gradu, 



['} E. Deo, sibi cl proiimo. 

n E. Primui girus, — iio, Primii» circulus sive giro. 

C) E. conlinel el esl. C) <I6> ^' maioriB psriK; ideo. 

(') £. TulDeraaJo el verberando; «ecunda lll in rebuj, ui praedaailo vel aUler. 

CJ E. ipios; (it etiam in rebus. C) lie, «icul illi qui rslne. 

(') 116, In Deo. f*) ¥.. seu neganl Deum; flt el in rebui. 



368 COM£NTUM INFERNI 

quia est prdecellentissimus, perfectissimus, vel C) finis ul- 
timus: ergo quanto maior ofTensio, tanto maior poena. 
Dicit ergo de prima vioientia proximi, morte per forza, 
idest mors yiolenta^ e ferute dogliose, idest et vulnera 
dolorosa, se danno nel prossimo, quantum ad personam^ 
e ndne e incendi, diruendo et incendendo sibi domum^ 
e tollelte dannose, sicut extorsiones violentae et rapin»; 
repete iilud (^) verbum : se danno nel suo avere, et hoc 
est in rebus. Et specificat qui sunt isti violenti contra 
proximum, dicens: lo giron primo tormenta tutti ondcide, 
•idest omnes qui occidunt(^) proximum yiolenter, e cior 
scun che mal fere, idest et quicumque vulnerat proximum 
iniuste, guastator, sicut stipendiarios et sociales, qui ya- 
stant bona proximi violenter, predon, sicut sicarios, per 
diverse schiere, secundum diversltatem lalium violentia- 
rum, ut patebit infra suis locis. — Puole. Hic Yirgiiius 
declarat secundam speciem violentide, quae fit contra se 
ipsum, dicens clare et breviter : homo puote avere man 
violenta, in se e ne' suoi beni, et (*) in persona et in re- 
bus; et specificat qui (^) sunt isti, dicens : qualunque priva 
se del vostro mondo^ scilicet interficiendo se, biscazza e 
fonde la sua facullale, dissipando substantiam suam, e 
piange Id dove de" esser giocondo, quasi dicat: tristando 
vel dolendo in vita, ubi debebat tetari; et sajpe tollit 
sibi esse et bene esse, puta personam et divicias, conven 
che se penta, idest puniatur, nel seciindo girone, idest in 
secundo circulo violentorum ; et dicit : senza pro, quia 
poenitentia est tarda in istis, quando abiecerunt bona sua 
tam in mundo isto quam in alio. — Puossi. Hic Virgilius 
declarat tertiam speciem violentiae (^), dicens : puossi far 
forza nella deitate, idest in Deum, scilicet in personam, 

(*) £. et finis ultimus. (') £. istud verbum. 

(*) 116, occiderunt« (*) £. idest in persona. 

(*) S. qui »int. (*) 116, yiolentiae quae fit contra Deum, dicens. 



CANTUS DECIMUS PRIMUS. 369 

negando e biastemando quella; et similiter in rebus, spre^ 
giando natura e sua bontate, idest artem quae procedit a 
bonitate naturae. Et specificat qui sunt isti dicens: eperd 
lo minor giron, idest tertius circulus violentorum, qui 
est minor ex tribus, sugella Sodoma, idest sodomitas, e 
Caorsa, idest usurarios. Caturgium enim est f ) ciyitas 
in Gallia, in qua quasi omnes sunt foenerantes (^\ ut ple- 
nius dicetur infra, e chi favella col cor sprezando Dio, 
sciiicet biasphemantes (^) Deum accenso corde, et dicit : 
col segno suo, idest cum flammis igneis, quae cadunt su- 
per omnes pra^dictos, et inurunt et imprimunt signa in 
eos, ita quod remaneant cicatrices indelebiles, ut patebit 
infra, et sic bene sigillantur vel signantur (^). Et hoc de 
yiolentia: sequitur de fraudulentia. — La frode. Nunc Vir- 
gilius accedit ad distinguendum (^) species fraudulentiae ; 
et ad intelligentiam istius partis oportet te (.^) prsenotare, 
quod iniuria quae fit per fraudem fit generaliter duobus 
modis. Est enim una fraus generalis, qua^ rumpit unum 
yinculum generale naturae, quale est quod omnis homo 
omni homini naturaliter est amicus; unde secundum istud 
yinculum d) naturae, nullus debet facere alteri quod non 
yult sibi fieri, et debet omnibus seryare fidem. Alia est 
fraus quae yiolat aliud ligamen speciale, quod fides 
addit super generale, sicut cum quis fraudat dominum, 
parentem, propinquum, amicum, socium ; ista fraus se- 
cunda est peior, ideo proditores puniuntur inferius in 
fundo; fraus yero prima est leyior, et habet fieri decem 
modis: ideo secundus circulus ciyitatis in quo punitar ista 
fraus est distinctus in decem partes, quas autor appellat 
bulgias, et quia proditio fit quatuor modis, ideo tertiu^ 



(^} 116, est m Galfia. (*) 110, 9>. e B. frnnerniot^^, 

S. e E. bUaphenando. (') E. et HfMirtvr. £1 hmt de. 

(') £. ad diitiiigaendaiii fraodiilentiani ; et ad. 
(*) S. te DoUre. C) £. flnealvfli, iralfvt debet. 

L 24 



370 COMENTUM INFERNl 

circulus generalis est distinctus in quatuor partes. Et con- 
sidera, quod bene calculata ratione, novem sunt circuli 
Inferni in universali, quinque extra civitatem, unus intra 
et iuxta muros, in quo stant ha^retici^ et alii tres, quos 
autor distinguit hic. Nunc ad literam veniendo Virgi- 
lius tangit primo secundam speciem, secundo primam 
fraudis, dicens ; F uomo po' iisar la frode onde ogni con- 
sciencia, scilicet committentis ipsam, ee morsa, quia non 
potest fieri sine morsu conscientiae, quia fit appensate 
non per ignorantiam vel impetum^ in colui cKin M fida, 
idest qui confidit de homine sicut contra patrem^ patriam, 
amicum^ cbnsanguineos i^). Ecce secundam : et in quel 
che non imborsa fidancia, idest et contra illum qui non 
concepit (^) sibi fidem de homine aliqua speciali de causa. 
Et specificat autor istud secundum membrum tamquam 
levius dicens: questo modo diretro, idest ista secunda 
species fraudis, /?ar ch'ancida, idest dissolvat, pur lo vincol 
d' amor che fa natura, idest vinculum generale naturae, 
sicut decipiendo extraneum, cui nihil debeo nisi ratione 
humanitatis et naturalis pietatis. El (^) continuo declarat 
qui sunt isti et ubi positi, dicens: ipocrisia, idest hipo- 
critae, losinghe, idest adulatores, e chi affattura^ idest ma- 
lefici^ qui affacturant et faciunt malias et incantationes, 
faisita, idest falsatores metallorum, merciura et aliarum 
rerum, ladronegio, idest fures, e simonia, idest simoniaci, 
qui vendunt vel emunt sacra ; rufiani, idest lenones qui 
seducunt mulieres, baralti, idesl baractatores communis 
vel domini sui in officiis^ e simil lordura, idest omnis 
similis turpis fraus, quasi dicat, et ut breviter dicam, 
omnes alii turpes fraudulenti (*), s' anida, idest reponun- 
tur, puniuntur (^), nel cerchio secundo, idest in circulo 

(') E. consang^ineum. (') S. concipil. 

(■) E. El declarat. (') 116, fraudulcntes. 

(') 116 e E. et puniuntur. 



CJlVrCS DEOHUS PRDIUS. 371 



secuiido generali distiiicto in decem Talles, in quibus pu- 
niimtor omiies dictse fraudes; et vide quod autor nou ser- 
Tayit (*' ordinem in numerando dictas species firaudium. 
— Per TaUro, Hic ultimo autor declarat piimum modum {^ 
fraudis quae ^ rumpit Tinculum speciale et strictius, et 
per consequens est paor quam(^> duplex; nam Tiolat 
Tinculum generale naturae, et Tinculum spedale fidd. 
Didt ei^ : quel amor^ scilicet generalis, '^ che nabxra fa, 
inter hominem et hominem, e qud che ee poi agiunto, 
idest amor ^iritualis * i^), quem postea fides addit supra 
primum ; unde dicit : di che la fede special $i cria s^obKa, 
idest traditur obliTioni et deletur, per faltro modo, idest 
per primam speciem fraudis, ut iam patuit, et continuo 
specificat qui sunt isti, et ubi stant, dicens: onde qua- 
lunque trade, idest omnis proditor peccans a^ernaliter 
sine emendatione, ee consunto in etemo, idest punitur 
a^ternaliter; ita enim a^terna mors consumit animam, 
sicut animal Torat herbam, qua^ continuo nascitur (^) de 
radice, nel cerchio menore, scilicet in tertio circulo ge- 
nerali, qui est nonus Inferni in forma putei C) in centro 
terrae. Unde dicit : del universo in su che Dite sede, idest 
supra quo circulo et centro stat rex Inferni, ubi est fun- 
damentum istius civitatis Ditis. 

El io: Maestro. Ista est tertia pars generalis in qua 
autor movet duo dubia qua^ oriuntur ex dictis Vir- 
gilii ; et primo proponit (^) primum dubium, et petit si 
in distinctione facta per eum continetur (^ omnis malitia 
et omnis peccator('^). Videtur enim quod sic, quia di- 



(*} 116, seryat. (*) E. membrain ft-audis. 

(*) 116, qiii. (*) £. e 116, qaia duplei. 

(') Le parole fra i due asterischi sono del Codice 116. 
{*) 116, renascitur. f) 116, prati. 

(*} S. ponit. (*) E. continealur. 

('*) S. et omne peccatum. — E. el omnis peccator; et tidetiir quod non, quia 
eztra istos circulos. 



378 GOMENTUM INFERNl 

cit : dT ogne maUcia, et videtur quod non, quia extra isto§ 
drculos sunt luxuriosi, gulosi, avari, prodigi, iracundi, 
accidiosi, superbi (^): unde distinctio non yidetur perfecta, 
quae non comprehendit suum totum. Primo ergo autor 
commendat distinctionem iactam ad captandam benivo- 
teatiamy dicens : Et io, supple dixi : o maestro, ta tm 
ragion procede assai ctara, quia scilicet bene et ratio* 
nabiliter et cum bono ordine distinxisti istam ciyitateni, 
vel (^) : assai ben distingui questo baraJbro, idest istam pitH 
fundam voraginem Inferni, e 7 popol che 7 possede, idest 
multitudinem punitorum m eo; deinde fadt suam pefir 
tionem specialem, dicens: ma dmme: ad ti^endum dubiufli 
meum : quei de la palude pingue, idest illi qui pumuntor 
in palude stygia, quae est crassa, nebulosa et caliginosa, 
ut iam supra s^pe patuit; et illi, che mena el tento, 
scilicet luxuriosl, quos ventus ducit ita velociter (^) iJBo- 
pausabiliter per aerem, e che batle la pioggia, scilicet 
gulosi, quos gravis pluvia continuo macerat, e che s^in- 
contran con st aspre Ungue, scilicet avari et prodigi, taoi 
mordaciter improperantes sibi verbis ad invicem, quia 
dicunt : perche tieni, perche bwli; isti omnes et similes, 
perche non son puniti dentro da la citta roggva, idest intra 
istam civitatem rubeam, quae habet ignes hdereticorum 
circa muros et etiam alibi ; se Dio li ha in ira, idest si 
offenderunt Deum ; et si non offenderunt, cur ergo variis 
suppliciis cruciantur ? Unde dicit : e se non li ha, scilioet 
in ira, perche sono a tal foggia, scilicet separati ab islis 
extra civitatem in liberiori campo? — Et elti. Hic autor 
ponit responsionem Virgilii qui primo arguit ipsum de 
ruditate sua, qui non videtur videre promptam rationem ; 
dicit ergo: et eUi a me, idest ille Virgilius respondit 
mihi : /' ingegno tuo, over la mente, idest memoria, perche 

C) E. el superbi. (*) E. el: assai, (•) S. e E. TelocUer et 



GAIfTU» DECmUS FBIMLS. 373 

tamto (kiira^ idest ctiscrepat eC deviat^ da qml che suote? 
fuia scilicet soles iiMpiirere subtiliter de rebus diflSdfr- 
ho»; Donc Y%ro inqoBris de rebos leytbus; ideo dictt: 
doKe aUrove mxra? quia alibi ingeniuiu tuum solet nn- 
nori eaosas latentes^ quod pertmet ad philosophos. Et ecce 
statmi assignat causam quare pffsedicti non sunt positi 
infcra ciTitatem^ qma seilicet fiieriint incontinentes, et in- 
eootinentia mkBBa& peccat ; quod probat autoritate phiio- 
wpU^ qm diatiBguit tres species fogiendas circa mores, 
sfficet incootinentiam^ oialitiam^ et bestialitatenk SA 
qood ootandoni^ quod sictit potest coUigi ex verbis pbi- 
losi^>lii yn Ethicorui% booa electio ooo potest esse sioe 
ratione yera et appetitu recto; ideo qoando aliquid horiuo 
perrertitnr contiogit qood aliquid sit io moribus ftigieo- 
dum. Si ergo sit perrersto ex parte appetitus, et ratio 
remanet recta ^\ erit incootinentia; quod cootingit qoaodD 
ratio recte iodicat^ sed appetitus pn^er passionem trahit 
in cootrarium. Si aulem tantum inyalescat perversitaa 
appetitus ut doounetor rationi^ ratio(^) sequitur id, io 
qood appetitos trahit sicnt principium quoddam, exli- 
mans illud esse finem et oplimum; et tunc electione(^) 
operabitur perrersa^ ex quo aliquis dicitor malus, et 
taKs dispositio dicitur malitia; aliquando autem ita pet- 
rertitur appetitus et ratiov qood excedit Iimites humaniD 
yitse, et taGs di^positio dicitur bestialitas (^). Incontinentia^ 
opponitur continentia; malitias, virtus moralis; bestiali- 
tati yero, virtos heroica siye divina. Ad quod sciendum 
quod anima humana est media inter angelos, cum qui- 
bfis convenil per intellectum ; et brutai cum quibus con- 
renit per potentias sensitivas. Sicut ergo pars sensftiva 
aliquando depravatur in homine usque ad slmllitudlnem 



(*) E. remanat recta, erit continentia. (*) S. ralio conatqiiitm' id. 

(*) E. electio opefabMur. (^) 116» bealialif. 



374 COMENTUM INFERNl 

bestiarum^ et vocatur bestialitas super humanam mali- 
tiam ; ita etiam rationalis pars aliquando ita perficitur et 
roboratur in homine ultra comunem modum humanae 
perfectionis, quasi in similitudinem angelorum. Vel C) hoc 
Yocatur virtus divina^ secundum quam (^) antiqui poetSB 
et populi dicebant quod viri excellentes convertebantur 
in Deos, sicut Hercules et Romulus. Sicut autem virtus 
divina raro reperitur in bonis, ita bestialitas raro repe- 
ritur inter homines, vel ex prava consuetudine hominum 
qui non utuntur legibus humanis^ vel ex forti passione 
per quam quis incurrit alienationem mentis, vel propter 
magnum incrementum malitia^, sicut quidam factus in- 
sanus imolavit (^) matrem, et mactavit conservum suum, 
et comedit epar eius; et alius scindebat ventres mulie- 
rum praignantium ut partus conceptos devoraret. Simile 
dicitur de hominibus silvestribus qui commorantur (^) in 
sylvis circa mare ponticum, quod hodie dicitur mare 
maius, quorum quidam comedunt carnes crudas, quidam 
vero carnes (^) humanas, et si non sufficit testimonium 
Aristotelis, certe Hyeronimus contra Jovinianum scribit, 
se vidisse barbaros comedentes nales (®) puerorum et 
papillas mulieruni. Modo ad propositum^ ut patet ex dictis, 
incontinentia est mala^ malitia peior, bestialitas pessima. 
Ille enim dicitur {^) esse incontinens, qui propter perver- 
sitatem appetitus egreditur a iudicio rationis in agendis, 
et agit contra id quod scit esse faciendum. His prajmis- 
sis, nunc est ad literam descendendum ; dicit (®) Virgilius 
Danti : fion ti rimembra di quelle parole, quasi dicat : bene 
debes (^) recordari, con le quai la tua elica, scilicet quam 
tu bene novisti(^°) tamquam bonus moralis, perlratta, 

S. el hoc. — E. e 116, el hiBC. (*) 116, quod. 

(•) S. e E. violavit. (*j E. morantur. 

(') E. carnem humanam. (') E. narcs puerorum. 

C) S. dicitur incontinens. (') S. Dicit ergo. 

(•) 116, deberes. (*•) E. nosli. 



CANTUS DECIMIS PRIMLS. 



373 



idcst perfecte traclat, le tre disposizion, scilicet circa mo- 
res, c/w 7 ciel non vuole, quae scilicet conlrarianlur vir- 
tuti, et per consequeas olTendunt Deum; et nominat itlas, 
dicens : mcontinencia, malicia e la malta beslialita, qua! 
scilicet totaliter hominem transnaturat et facit bestiam: 
et nonne (') recordaris, come incontinenzia inen Dio of- 
fende, incontinentia enim operatur secundum concupi- 
scentiam, non secundum electionem ; sunt namque in- 
continentes dispositi sicut dormientes, vel (') ebriosi, ideo 
sunt magis corrigibiles et minus Deum offendunt; unde 
inconlinentia videtur esse proprie circa delectationes (^), 
et bene ideo dicit ; e mcn biasemo accatta, idest el per 
consequens meretur minus infamia; et (*) poenEe, et pro- 
pler rationem assignatani concludit Virgilius: ergo, se lu 
riguardi ben questa senfenzia, scilicet Aristotelis, quae est 
bona et vera, e rechiti a la menle, idest et si revocas 
tibi ad memoriam, quai so/i quei clie sostengon peniten- 
zia, idest ineflicacem tamen, quia nihil profecturam cis, 
unde popnitentia i,^) ponitur pro poena, et dicit : qiiassu di 
fuor. idest extra istam civilalem in loco altiori, quia sem- 
per per Infernum tenditur deorsum: tu vedrai ben, idest 
faciliter videre potcris, perche sian dipardti da questi felH, 
idest ab istis matitiosis qui puniuntur hic intra, e peiche 
la divina vendeUa, idest (") iustitia men crudala, idest 
irata, li martelli, idest tormentet et llagellet eos. — O Sol. 
Nunc autor movet secundam quaestionem Virgilio, quffi 
nascilur ex quodam dicto superius posito; et qusestio 
breviter est talis : tu superius posuisti usurarium inter 
offendentes Deum, non bene video quare, quia videtur 
potius facerc contra proximum. Ista autem quxstio est 

('] E. eE Dum nc. {'] 5. fcl inebriosi. 

(*] E. Jeteclslioiics, unde dicll, 

(') S. el culps. — E. cl posns propler ralionem as«igi»lani, el coacludit. 

(') E. uude pa^nitcnlia imponilur pro pienB. 

(*] E. ideil diiina jusUlin. 




376 GOMENTUM INFERNl 

subtilior prima ; prima tamen videtur magis oecessaria, 
ut autor amplecteretur totum Infernum : ideo primo com- 
mendat solutionem qnam fecit ad primam qudBstionem, 
ut reddat eum benivolum ad solvendam C) sibi secun- 
dam; unde dicit: o Sol che sani ogne vista turbata, 
idest, o clarissime Yirgili, qui expellis omnem tenebram 
ignorantiae ab intellectu radiis sapientiaa tuae, sicut sol 
omnem nubem obscuritatis ab (^) aere, radiis suae lucis, 
tu tne contenU d quando tu solvi che dubiar non m* agrata 
men che saver, quasi dicat : est mihi gratius habere du- 
bitationem quam scientiam de re, quia ex solutione tua, 
ego capio maiorem certitudinem, quam si simpliciter ego 
scirem ex me vel ex alio, sicut saepe contingit, quod homo 
scit veritatem unius rei in confuso, tamen quia credit 
se plene scire, non dubitat, et ideo non quaerit; sed si 
petat a viro valentissimo, acquirit claram certitudinem 
veritatis ; et hoc est quod autor vult dicere Virgilio, quod(^) 
multum habet carum dubitare propter declarari ab eo, 
quia tunc non habebit postea dubitare de eadem re. Et 
proponit et format qusestionem, dicens: diss'io: ancora 
te rivolvi un poco indietro, scilicet ad iam dicta in (*) pr»- 
dicta distinctione tua; et ecce ad quem passum, scilicet: 
Id ove di' che usura offende la divina bontate, scilicet ubi 
supra dixisti, Caorsa^ e solvi il groppo, idest istam qua^ 
stionem, scilicet quomodo usurarius oiTendit bonitatem 
divinam, quia istud non videtur bene clarum multis. — 
Filosofia. Hic autor ponit responsionem Virgilii ad pro- 
positam quaBstionem, qui primo facit pulcram rationem (^) 
naturalem, quam fundat supra unum dictum naturale. 
Ad cuius intelligentiam oportet notare quod, sicut la- 
tius dicitur I capitulo Paradisi, et in pluribus partibus 

C) S. solTcndum. — £. solTeodam sibi secundam qaffistionem; oode. 
('} S. sub aere. (*) £. scilicet quod. 

(^) £. in distinctione tua. {*} S. questionem. 



philosopliice, naturalis est devenire ad unum principium 
quod l'} sil. causa rcrum naturalium, cum non sit dare 
processum (^) in ioQnJtum ; et hoc principium cum sua 
arte {\ idest ordine, est causa cursus et processus natu- 
ralis, et appellatur natura naturans, idest Deus, a quo 
dependet coelum (*) et tota natura. Modo ad propositum : 
natura producitur a Deo sicut filia (^) a patre, ita quod 
quasi est Glia Del ; deiiide ars sequitur, quae est tilia 
nalurae; ille ergo qui facit contra artem, facit contra na- 
turam matrem arti^, et si facit contra naturam facit con- 
tra Deum, qui est pater naturae ; ideo vult dicere Virgi- 
lius: non debes mirari si posui usurarios inter olTcndentes 
Deum. Nunc ad literam dicit autor : FUosofia nola, idcst 
uotanter scribit, come natura, scilicet naturata, prende 
el suo corso dal divim inlellelto, idest a mente divina, e 
da sua arte, idest(^) ab ordioe eius; ergo natura imita- 
lur Deum, sicut ars naturam, et dicit: a chi la inlende, 
idest philosoptio naturali qualis tu es. Dicit etiam: nm 
pur in una sola parle, imo in pluribus libris naturalis 
pliilosophia; ; unde subdit : e bi troverai non dopo molte 
carfe, scilicel secundo Pliysicorum capitulo IV, ubi dicit : 
si aulem ars imilalur naluram elc. — Se tu noti ben la tua 
fisica, cum sis philosophus naturalis, che l' arte vostra, 
sciiicet ars humaiia, seyue quella, scilicet naturam, quatUo 
puote, quia ars imitatur naturam in quantum potest, come 
al discente fa U maestro, idest sicut discipulus recipit for- 
mamO disciphna^ a doctore; unde ars est iraago uatu- 
rae, idest imitatio; ideo bene dicit: w che voslra arte ee 
qvasi nepote a Dio, quia sciticet natura cst tilia Dci, et 
ars est fiUa naturte; ergo ars est neptis Dei, sicut a si- 



[') 116, quod cst 

[') lie, arle et ardine. 

(>] E. HJia*. 

C) tlO, fonaam a duclore. 



(*J S. proceBsum uiEitutuin. 
[') IIB, riElLim el lerrs; na: 
(') E. idcsl cl ab origine. 



378 COMENTUM INFERNl 

mili, si quis diceret; iste yiolavit filiam filiae mea^ 
ergo offendit filiam meam^ "^quae mater eius est; et 
si offendit filiam meam * C\ ergo me patrem qui genui 
illam, et diligo purissime (^) illam. — Da queste. Hic 
Yirgilius facta ratione naturali, nunc probat propositum 
per rationem moralem, confirmans dictum suum auto- 
ritate sacrae scripturae; et breviter vult dicere: homo 
habet esse a natura, ab arte vero habet bene esse; 
ideo bene debet satisfacere utrique, quia primum prae- 
cepit(^) Deus cum dicit: Crescile et mulUpKcamni: se- 
cundum cum dicit: In sudore vuUus tui elc. Nunc expone 
sic literam quae est fortis: la genle, idest genus huma- 
num, convien prender sua vita, ide^t suum esse, et oportet, 
avandar, idest lucrari ad sustentationem ipsius vitae, da 
quesle due, scilicet a natura et ab arte, quorum utrumque 
conflrmat(*) autoritate Dei. De primo enim dicitur Ge- 
nesis primo, et de secundo (^) ; ideo dicit : se tu ti rec/d a 
mentej idest si revocas tibi ad memoriam, lo genesi, qui 
est primus liber Bibliae continens generationes hominum, 
dal prindpio, quia (®) circa principium illius libri habentur 
ista duo pra)cepta pracdicta. — E perche. Hic Virgilius 
ex dictis concludit propositum, scilicet quod usurarius 
offendit divinam bonitatem, quia offendit naturam offen- 
dendo artem; dicit ergo: e r usnriero dispregia natura 
per la sua sequace^ idest per artem quae sequitur natu- 
ram, poi che in allro pon la spene, scilicet quam in 
arte, perch' el tiene altra via per se, scilicet diversam 
ab omni arte. Nam non est artificiale quod denarius fa- 
ciat denarium, sicut usurarius vult, qui ponit usum in 
re, in qua non est dare usum. Si enim pracsto tibi man- 



(') Lc parole fra i due asterischi sono del Codice 116. 

('} £. piissime. (*) S. e £. praecipit. 

(*) £. conOrmalur. (') E. de secundo etiam; ideo. 

(*) £. quia scilicet juxta principium libri. 



CANTUS DECIMUS PHIMUS. 



379 



telliim, licet mibi petere praetium, quia paulatim consu- 
milur et deficit ; sed denarius non, quia non teneris 
reddere ideni, sed simile. Aliffi etiam arles et mercantia; 
sunt subdita; inflnilis C) periculis et casibus fortunar (*) ; 
usurarius vero est absolutus ab omnibus infortuniis, 
quia sive sit pluvia, sive serenilas, sive lempestas (^), slve 
tranquillitas maris, semper vult quod sui denarli super- 
lucrentur ^*) tantum pro libra ; nec obstat si dicas quod 
ius civile permittit usuram f), quia non consideral nisi 
quod homo \ivat pacifice t*) et concorditer cum bomine. 
Uadc pliilosophus libro Ethicorum damnat usuram, et 
prophela delestatur et blasphemat amare, dicens : Scru~ 
letur foeneralor omnem substantiam suam et dinpiant 
alieni labores eius elc. — Ma. Hic ultimo Virgilius flnit f) 
istum tractatum et ciaudit capilulum ; et primo in> 
vitat autorem ad recessum dicens : ma seguime oramm^ 
quia non esl amplius standum hic, sed tendendum ad 
primum c\Tm\\xmi^)yChe'lgirmipiace, quia tempusurget; 
unde statim, assignans (') causam quia velit recedere, 
facil descripLionem temporis primo per constellationem 
orientalem, et non vult sententialiter dicere ni.si quod 
fiebat dies, * unde dicit: che ipesci guizzan su per roiiz- 
zonte, vult dicere quod iam appropinquabat dies*('\ 
quia sigiium piscium quod prEccedit arietem iam ascen- 
debat ('') hemisperium nostrum in oriente, vel sic aries ('*) 
sequebatur cum sole. Est autem orizon circulus termi- 
uator visus, qui diviilit hemisperium superius ab infe- 
riore ; ideo bene dicit : che i pesci guizzano, idest mo- 






(') E, fortuilid. 

(') E. SUpplMDlU 

n cansiderat tliud nisi quod. 



I. magnis. 

(■) £. tcmpeslM roaris, seniper. 

(*) E. aiuri), qaia jtin Illiid noi 

(*) 8. pariDce lum homiac. 

^) S. Bnil tracUluni. {'] E. arlicalnm. 

[") E. ■«■jgnal causaw quare tuU rccedcre, el faclt. 
[") Le p*role fra i due aslcmclii iono del Codice 116. 
("j 110, ostoadebit. (") E. Sfcs (cquebanlur 



380 GOMjENTUlI INFERin 

yentur(^) yelociter per pumm ccBlom sicut pisces per 
liquidam aquam, unde respexit ad naturam piscium; et 
sic nota quod hic est ffiois primae noctis, ita quod aotor 
stetit hucusque per unam noctem in Infemo. Deinde 
descrilMt horam per constellationem sqptentrionalem, <fi- 
cens: el carm, idest cmstdlatio illa quae appellatur 
plaustrum, scilioet ursa, giace tutto sopra 7 Coro, qiu» 
dicat tendit ad oocasum, quia Corus est yentus ocdden- 
talis, et sie erat prope f ) dies^ qnia currus a{^opki- 
quabat occasui suOj quamyis nmiquam in totum occnlat, 
sed describit umim breyem circutum. Facit enim uiiaB 
parvam rerolutioiiem, sed nunquam recedit ab hemiqie- 
rio nostro. Et ostendit locum ad qoem sont accessori, 
dicens : el balzo, idest gradus, si dismonta, idest desc^K 
ditur, Id, oltra via, scilicet per circulum factum ex lipH 
dibus, de quo dictum est m principio capituli. 

O E. mofentur per innim. (*} S. e 116» prope dien. 



GAimJS DJe:CIMUS 8£GUNI>1;S, m guo tractat sicut m desce»- 
Mone ripa invenermi Jfinotourum supra ruim ; et postea de 
fivmine sanguiMis, wfrt swa^ ti/ranm, et de modo ptmte eorum; 
et sictd p&r mvm CeHtaurum ftterunt exeorti et twti tdtra 
fAonm. 



Eii. 



I 
I 
I 



jnA lo loco ove a scender la riva vmimmo. Poslqiiaui 
in superiori capitulo proxime praecedenti autor noster 
divisit et distin\it totam civitatem infernalem per circuios 
generales et specialesj nunc consequenter in isto capi- 
tulo XII agit el Iraclat de primo(') circulo violentorum, 
in quo puniuntur violenti contra proximum. Et prasens 
capitulum potest principaliter dividi in quatuor partes 
generales. In quarum prima autor describit introitum 
islius circuli, el custodem ipsius iocl lu secunda removet 
dubium circa dispositionem Iiuius loci, et describit poe- 
nam violentorum contra proximum, et ministros poenae, 
ibi, gli oaki In tertia ostendit quomodo fuerunt (*i receptl 
ibi, et quomodo transportatj per tlumen accepto duce, 
ibi: vegendoci appressar. In quarla et ultima tractat de 
quibusdam principalibus violenlis contra proximum in 
persona el atre, ibi : or ci vwvemmo. Ad primum ve- 
niens dico, quod autor dcscribit descensum ad istuni circu- 
lum cum custode eius, et continuans se ad pratcedentia 
dicit : Era lo loco. Ad cuius cognilionem claram est pra> 
sciendum quod autor vult ostendere locum istum esse 
asperum dupliciter; prinio naturaliter, quia eral altus et 
repens; secundo accidentaliter, propter id quod erat in 
eo; sicut gratia esempli ; imaginare si vidisti unquam 
in mundo in transitu alicuius alpis aliquem descen- 



(') S. Je proiinKi. 



382 COMENTUM INFERNI 

sum (^) totum saxosum silvestrem de se, et ultra hoc in- 
venisti ibi aliquam feram, sicut ursum vel aprum qui 
faceret locum de se asperum videri asperiorem; ita in 
proposito passus iste erat asper natura sui, quia erat 
alpestris, pra^cipitiosus ; et ex accidenti, quia ibi erat Mi- 
notaurus monstrum terribile. Nunc ordina literam sic: 
to loco ove venimmo a scender la riva, idest descen- 
dendum de illa ripa alta inferius in vallem fluvia- 
lem^ era alpeslro, idest altus^ asper in modum alpis (^), 
et talis quidem erat in se, sed etiam erat alpestris propter 
aliud ; unde dicit : e per quet che v' era anco^ idest adhuc 
etiam erat asper propter Minotaurum, et sic erat du- 
rus(^) transitu dupliciter; ideo dicit: lal, & ogne vista ne 
sarebbe schiva, quasi dicat : omnis homo^ quantumcumque 
audax(*) et intrepidus^formidaret respicere, ne dum intrare 
per ipsum. — QuaFe. Hic autor describit prajdictum lo- 
cum per comparationem pulcram et propriissimam, et 
Yult sententialiter dicere, quod illa via ruinosa per quam 
erant(^) descensuri, erat talis qualis(*) est illa quae est 
in ripa Athesis inter Tridentum et Veronam ; illa enim 
ripa, antequam fieret istud praecipitium maximum, erat 
ita recta et repens in modum muri, quod {^) nullus po- 
tuisset ire a summo ripa^ usque ad fundum flumanae 
inferioris; sed post ruinam factam posset nunc aliqualiter 
iri. Ad propositum ergo ista via solebat (^) olim esse ita 
alta et recta quod erat inadibilis; sed ex ruina est ita 
dirupata(^)5 quod nec poterant ire ab alto usque deorsum. 



(*) 116, descensum silyestrein de se. 

('} S. alpis, idest altus in se. — E. in modum montis alpis. 

(*) 116 e £. durus transitus. 

(^) S. foret audax et intrepidus. 

(') 116, erant nuper dcscensuri. 

(*) £. qualis est ripa Athicis inter Tridentum et Veronaro. 

C) £. quia. 

(*) S. solebat esse ita alla quod erat inadibilis. 

(*) 116, dinipta quod nunquam poterant. — S. dirnpta quod non poterant. 



CAMUS DECIMUS SECUINDUS. 383 

Nunc ordina sic literam : la scesa di quel burrato, idest 
descensos illius circuli qui erat burattum (^), burum vel 
clausum, ad (^ quem non ibatur nisi per istam faucem 
prsedictam, era tal qual quella ruma che percosse FAdice 
di qua da Trento, scilicet Tem*endo a Tridento Veronam, 
nd fianco, idest in latere ripae. Et nota quod istud pra^ 
cipitium vocatur hodie slayinum ab incolis, et ibi est 
unum castellum quod yocatur Marcum; et assignat cau- 
sam verisimilem ruinae, dicens : o per tremoto o per soste- 
gno manco, idest defectivum propter corrosionem (^) factam 
ex impetu aquae per multa saecula. Et hic nota quod de 
ista ruina mirabili facit mentionem Albertus magnus libro 
Methaurorum, et assignat istas causas dicens : quod mon- 
tes ruunt, vel quia radices eorum abradiuntur ; et tandem 
quia fundamenta non habent ruunt, aliquando(^) scin- 
duntur magno motu. Et subdit quod hoc modo cecidit 
mons magnus inter Tridentum et Veronam civitates Ita- 
liae super ripam Athesis fluminis, et oppressit villas et 
homines per multa millia. Et specificat formam istius 
ruinae cum subdit : che la roccia, idest ripa vel repen- 
tia (^) montis, ee si discoscesa^ idest divisa (^), da cima 
del monte, onde si mosse, idest a (^) principio ubi ruina 
coepit, cU piano, idest usque ad vallem et alveum flu- 
minis, che darebbe alcuna via a chi su fosse; scilicet ad de- 
scendendum infra ad flumen, quasi dicat: quod si quis esset 
ibi posset venire deorsum, licet non sine labore, et talis erat 
ista via Inferni. Et nota quantum dicta comparatio bene 
serviat intentioni autoris; nam sicut est via ruinosa in 
alta ripa fluminis *Athesis, ita hic in alta ripa fluminis*(^) 
Phlegetontis ; et sicut est ibi facta via per terra^motum, 

(*) £. baratram buiuin et claasum. (') S. ad quod uon ibatur. 

(*} S. corrositatem. (*) £. et aliquaudo. 

(') E. repeDtina. (*) 116, idest pnscipiUU. 

f) S. io principio ubi. — 116, in principio unde, 

(*) Le parole fra i due asteriscbi sono dei Codici Estense e 116. 



384 GOM£NTUM INFERNI 

ita hic per terraemotum maximum omnium quodOan- 
quam fuerint : qui sciiicet fuit tempore passionis Domini, 
sicut autor fingit hic, ut patebit paulo infra. — El msu 
la punta. Nunc autor describit custodem istius loci, sci» 
licet Minotaurum, et talis bestia tam horribilis bene con- 
formatnr ipsi loco tam silvestri. Ad cuius cognitionem 
oportet prsescire longam fictionem, quam tamen breyiter 
attingam. Scias ergo quod sicut tradunt poetae, primo 
grseci, deinde (^) latini, Minos rex Gretae iustissimus et 
potentisshnus, de quo iam dictum est supra capitulo V, 
habuit uxorem quae nimis maculavit gloriam suam. Fuit 
enim tam (^) effroenata^ libidinis quod voluit concumbere 
cum tauro ; et opera et ope Dedali ingeniosissimi artifids 
Atheniensis intravit vaccam ligneam indutam corio (^) 
verae vaccae, et sic taurus deceptus imagine falsa cogno- 
vit eam (^). Ula concepit et genuit filium, quem vocayit 
Mmotaurum, qui (^) erat semivir et semitaurus. Habuit 
et Minos alium filium nomine Androgeum, qui C) similis 
patri^ puer mirae indolis, missus Athenas ad studium^ dum 
superaret omnes excellentia ingenii, per invidiam (^) prae- 
cipitatus fuit a comparibus. Minos C) iuslissima ira com- 
motus in forti brachio ccpit civitatem Athenarum, cui 
durissimas leges imposuit^ inter(^°) alias istam durissimam 
conditionem, quod singulis annis mitterentur septem iu- 
venes cives C^) in escam huic ferae saevissimae Minotauro, 

S. e £. qui unquam fuerit, quia scilicet fuit tempore passionis Domjni 
nostri Jesu Chriiti, sicut auctor. ('} 116, secundo latini. 

(') S. e £. tantfls effroBnatffi libidlnis quod Toluit concuberc. 

(*) 116, coreo. (') £. eam; quae concepit. 

(*) £. quia crat semiTir. — 116, qui cratsemi homo. 

(') £. qui fuit similis. (') £. per insidiam. 

(*) £. Inde Minos pater ejus, justissima commotusira, ciTilatem ipsam Athe- 
narum forti accepit in brachio, cui leges durissimas imposuit, inter quas condi- 
ctionem hanc statuit durissimam, ut singulis annis milterenlur aeptem juTenes 
ex ipsis ferffi huic Minotauro sseTissimse deTorandas ; quam liestiam includi fece- 
rat in quodam opere subterraneo, scillcet in labirinto intricatissimo, ita quod 
intrans in illo nunquam Taleret. 

(**) S. ct inter aliaft. (**) 116, conciTCS in escam huius. 



CAXTC5 B£CIMU§ SECLia^U& 3ft5 



qoem feoerat iodadi id labermtlio opere sofatemDeo 
trkatisanio, ita ^iod mtnns naniqiuuii valet exire, 
beoeficio fdnis, qaam coBtmoo secom trakat intrmMio C) 
et seqoatar in redeosdo. Tracto tempoiis sors Tenit (^ 
saper Tbeseom fitiam E^ dads A&eoaram, et f : mi99o§ 
est in Gretam; qoo tiso f AdriaBa fiBa Minctts ei Fa^ibe 
inoensa ^as amore, magna fipeciofiittale, profaitate, nofaffi- 
taie Tbesei. docait eom qoomodo pofiset oonseqvi TidCH 
riam fefidler de MinQitaaro; et inde '^] mspHear e^adwe 
cimi pacio ^ood acc^ieret ipusn Adrianam in oiLoreai !^\ 
et daret Pbae.draai sororaBi eiw 7) fi&o sao Kpoitio. 
Tbeseus itaqoe niactaio Miaotaaro, ot recepti& ^; doabas 
sororflms, recessit de Creta ckndestioe, et iu itiiiere re- 
bqoit ^^ Adrianam domueoAem ia insiila deserta: Vha^ 
dram rero sSn acc^»it '^^ in soam. Sed flanc oMermf eit 
sciendnB qood labala nairata oontmet » se pro mmari 
parle kistoriam veram: ^ priino nuta, qood midli; sicirt 
Fol^f^w €t M& diciml. qaod tMnis fEiit qnidam Qm- 
ceiario§ Minois re^ cnm qoo Faaphe haboit rem opera 
UeddL qoi madEuitor \ei leoo indnul vaocam, idest Pia- 
^^Jbem ad tannmi. Sed qnidquid dicatar^credoqiiod isle ^^ ' 
fuenl Terw tauros com qiio ista oancnbBit; nam Ti- 
deliir salk absurdaaL. qood ^ paiandam maim adal- 
l^um poetJe fiueriat acbim laxarir bestialem 
'xmipanffMae pekirensL \ec debet lideri istad 

ymMfibt. * 11«. 

** JL fBumi. aiiaiiL «t fn» Wm» 
rurmj iimBimr m mifraai, flt <0om ' 
wm^MCiv iJbfioftaMTu ei i|»u ■■niiHi, «I 
v«MiiL, et lie OretJ rimrtfirtif ahitt: 9111 
iti ffiiMlaai iimni» Attnrte wyifnit. <tf HiBdijm m 
T^j^iiMt tasd nMK- elc 

" 11€. eioi. ia ■iiiwi fiiiL ** lii^ 

"^ lU. dimiift ▲Mmhhl ^* Su 

' ' h. ifk* IMW liMrit wi» lMiiiif>.~ll£, fMrit 





386 COMENTUM INFERNI 

bile, quia aliquando auditus est similis casus, scilicet quod 
rationalis habuerit rem cum bruto ; unde Yirgilius libro 
Bucholicorum maxime detestatur istam Pasiphem, et C) 
saepe vocat infelicem, quia commiscuit se animali al- 
terius speciei. Similiter autor noster hoc videtur sentire 
Purgatorii capitulo XXVI. Non etiam debet videri (*) du- 
rum, credere quod taurus ascenderit vaccam ligneam. 
Nonne (^) Valerius narrat de tauro qui volebat cogno- 
scere vaccam pictam ? quanto (*) fortius istam tam arti- 
ficialiter apparatam ! Et posito quod (^) non intraverit 
talem vaccam, nonne (^) potest dici optime quod Pasiphe 
intraverit formam vaccae, et quod facta sit vere C) vacca 
quando submisit se tauro? Ulterius quando dicitur(^) 
quod ex Pasiphe natus est fihus qui (^) parte erat homo, 
pro parte taurus; et istud totum verum C^) est, quia 
Minotaurus quantum ad figuram humani corporis erat 
homo, et tamen quantum ad C^) vitam vel mores erat 
bestia, sicut dicetur paulo infra de centauris; sed ideo 
potius a poetis convertitur in taurum, quam in aliud 
animal, quia recte fuit taurus silvestris, forlis, et ferox 
violentus qui cornibus superbi» et iracundia? su» im- 
petebat ('^) omnes et delectabatur sanguine et caede; ideo 
bene dicitur quod vorabat homincs, quia de rei veritate 
satiabat crudelitatem suam sanguine liominum, et illi qui 
mittebantur ab Athenis cogobantur luctari secum, quo- 
rum nullus poterat evadere crudelilatem eius; sed fina- 
liter Theseus favore Adriana^ C^) mactavit eum. Ex omni- 
bus hic notatis potes faciliter perpendere(^*) quare autor 



{*) E. el eamdcin saepe. ('} S. yideri mirum quod taurus. 

{") E. Num ne. (*) E. quanto ergo fortius. 

(') S. quod intrayerit. (•) E. num ne polerit dici. 

C) 116, yera vacca. (•) 116, dicit. 

(*) S. e E. qui pro parte. (*•) E. Yerum fuit. 

(*'] 116, ad visum ct morcs erat. ('*) 116, impediebat homines. 

(") E. Ariadnae mactavit eum. Ex omnibus his notatis. 
('*) S. comprehendere, quare autor. 



CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 



387 



nostcr introducal. hic istum Minotaurum ad custodiam 
passus circuli violentorum supra fluvium sanguinis, qtiia 
per istum violentum sanguinarium figuraliter dal intel- 
ligi generale vitium violentiffi et barbaricie crudelitatis. 
Nec refert si sit generatus ex tauro, quod quidam (') re- 
pulant impossibile, sive ex aliquo homine, quod est ve- 
risimile, quia ista qu£e petivit amorem tauri, noti debebat 
refugere luxuriara aliorum bominum praetcr virum suum. 
De laberintho autem, qui dicitur fuisse domus sive carcer 
Minotauri, non credo quod (^) sit factus a Dedalo, quia 
non videtur opus a^tatis unius hominis, ut dicunt qui vi- 
derunt ipsum; quod ego consentio, quando considero labe- 
rinthum quem (^) vidi apud Vicenliam excavatum inlra 
montem saxeum; et tamen laberinthus Creta; est multo 
mirahilior; quia, ut audio, est tolus factits ad cameras 
quadralas, quarum unaqua-que habet qualuor porlas. 
His prxmissis nunc descende ad literam, quam ordina 
sic : e rinfamia di Crefi. idest Minotaurus, infame mon- 
strum, quia ad infamiam cedit insula; Creta", quod [') 
genuerit tam malediclum monstrum, che fn coiirella nella 
falsa mcca, idest falsificata ct subornata (") sub corio 
vaeca;, era tliscesa in sulla pinila, idest in principio de- 
scensus, de fa lacca, idest costa, et sic ponitur sa;pe alibi; 
unde IX capitulo Purgatorii dicil ; in fianco de la lacca, 
et dicit rotla, scilicet per dictam ruinam. — E quando. 
Hic autor oslendit quomodo Minotaurus se habuerit viso 
autore cum Virgilio; et breviter ostendit per signa eius 
quod nimis moleste tulerit accessum nostri auloris, qui 
erat facturus sibi magnum damnum \) ct dedecus in- 
famando inhumanani crudelilatem, et propalando mundo 
infelicem poenani violenlorum. Dicit ergo : el ille Mino- 



['] S. qaidem. — E. inidtiD pulinl. 
(*] tlS, qann ego Tidi. 
(*) E, orotU. 



(*] E. qood fueril (icliu. 

(') lt6, qu» E^noil. 

{*) K. dimnnin infjnnando. 



388 COMENTUM INFEHNl 

taurus morse se stesso, idest momordit se ex rabie ine 
yiso autore vivo cum Yirgilio, qui C) ambo moralissimiy 
clementissimi, erant im'mici eius; et dicit : sl come queij cid 
Fira denlro fiacca, idest rumpit, quasi dicat: sicut homo 
accenditur ira quando parvipenditur, ita nunc Minotau- 
rus. Et subdit (^) autor qualiter Yirgilius magniQce seda*^ 
verit iram Minotauri, dicens : lo sario mio gridb, contra 
illum improperiose (^) : tu credi forse che qui sia 7 duca 
d^Alene, scilicet Theseus, che ti porse la morte su nel 
moudo, scilicet viyenlium, sed non est sic; ideo dicit: 
partUi, bestia, che, idest quia, questi, scilicet Dantes, non 
viene amaestrato da la tua sorella, scilicet Adriana (^)^ 
sicut doctus fuit Theseus, quasi dicat: iste non venit vin- 
cere te mediante fraude mulieris, sicut Theseus, immo 
mediante virtute sua, quia venit ut discat, expensis (^) 
tuis vel aliorum violentorum, quomodo debeat vitare 
vitia violentiae in se et in aliis, ne homo fundat (^) sad- 
guinem humanum, aut rapiat aes alienum; ideo dicit: 
ma vassi per veder le voslre pene, ut illas describat ad 
terrorem et exemplum aliorum. — QuaJe. Hic autor de- 
scribit confusionem Minotauri ex verbis Virgiiii per com- 
parationem tauri propriam et manifestam ; et dicit bre- 
viter quod Minotaurus factus est furiosus ad verbum 
Virgiiii, sicut taurus ad ictum mactantisf^). Dicit ergo : Vidi 
lo Mimlauro far cotale, quale quel toro^ supple (^) fil, che 
si slacciay idest dilaqueatur et dissolvitur (^), in quella, 
sciiicet vice, ch' d ricevuto il colpo morlale^ scilicet securis 
in capite, e gir non sa^ e qua e Id sallella. Et sic vide 
quantum (^^) comparatio bene conveniat ('M de tauro ad 



(*) £. quia ambo nioralissimi et clcmenlissimi. 

(*) S. £t subdil qualilcr. (') £. impeluose. 

(*) £. Ariadna, sicut doctus fuit ab ea Theseus. 

('; £. cx pcDuis tuis et aliorum. 

(•) S. efTundat. C) £. macenaloris. («) S. supple facit. 

(»] S. resolvitur. ('•) 116, qualiter. (•') 116, convenit. 



CANTUS D£CIMUS SECUNDUS. 389 

Minotaurum, qui erat recte taurus indomitus sine iugo 
legis, de quo dicit Orosius ; inhumana bestia etc. Sermo C) 
Virgilii inflixit lelhale vulnus Minotauro, et ipsum tetigit 
ad vivum quando vocayit ipsum bestiam, et memoravit 
sibi mortem violentam dignissimam, quia mactatus tam^- 
quam taurus a Theseo, et per fraudem sororis sufle, 
quod erat sibi gravius. — E quei. Hic ultimo autor osten- 
dit quomodo recesserunt a furore istius bestiae, et ift- 
traverunt viam quai ducitdeorsum ad vallem; et primo 
tangit prudentiam Yirgilii in captando opportunitatem 
descendendi, dicens : e quei accmHo, sciiicet Virgilius, 
gridd : corri al varco^ idest ad vadum (^), quia ee buon 
che lu ti cali menlre cK infuria, idest interim dum furit, 
quia tunc est recedendum ab homine crudeli, quando est 
in furia, antequam (^) effundat furorem iu alios. Et dicit 
continuative : cosi prendemo via giu per lo scarco, idest 
per descensum illum exoneratum a lapidibus qu» ceci- 
derant quando facta est ibi illa via ruinosa; undedicit: 
di quelle pietre, che spesso moveansi sotto i miei piedi per 
lo nuovo carco; hoc dicit propter onus corporis insuetum, 
quia Dantes erat ibi vivus cum carne. Potest etiam dici 
allegorice, quod autor movebat istos lapides descriptione 
sua, qui prius erant immoti; ideo bene ibat cum pedi- 
bus, idest aflectione sua; et vere istud erat novum onus 
et novum iter quod autor nunc faciebat. 

lo gia pensando. Ista est secunda pars generalis, in 
qua autor ostendit quomodo Virgilius removerit (^) sibi 
dubium quod oriebatur circa dictum locum. Ad quod 
ficiendum quod Dantes in mente sua cogitabat et dice- 
bat: bone Deus, qualis via est ista? fuitne hic semper 
postquam fuit factus Infernus, an est facta casualiter? 



(*} 116, sermo ctiam Virgilii: — E. sermo enim Virgilii. (*) S. ad Ttllem. 
(') E. antequam ofrendat et effundat. (*) S. moTerit. — E. remoTeat. 



390 COMENTLM INFERNl 

et (^) quomodo fuit facta ? Yirgilius autem respondet suae 
dubitationi mentali, et dicit, quod ista ruina facta est per 
terrdemotum terribilissimum, qui fuit tempore passionis 
Domini. Et primo autor continuans partem parti tangit 
dubium, dicens: lo gia pensando: supple: ego iam carpe- 
bam iter cogitans circa dictam ruinam : e quei, scilicet 
Virgilius, disse: lupensi forse a questa ruina, quae videtur 
facta per vioientiam non per naturam, che ee guardata da 
queirira bestiale^ idest a Minotauro, qui furit ira more 
bestiae non hominis, clie ora spensi, idest quam iram ego 
nunc expuli verbis, quando dixi : partiti bestia. Et sic vide 
quod Yirgilius inter cogitamina autoris cognovit dubium 
quod habebat iuxta iilud : Ah quanlo cauti, etc. Deinde 
Yirgiiius solvit dubium, et incipit modicum (^) a longe, 
volens ostendere ruinam esse antiquam ; unde dicit : Or 
vo' che sappi che questa rocda, idest ripa, non era atwor 
cascata, per ruinam, imo erat integra et recta, t altra 
fiata cK io discesi qua giu ml basso inferno, quasi dicat, 
alia vice, quando (^) fui coniuratus ab iila Herithoe cruda; 
quando fuit tractus ad infimum centrum, sicut ipse Yir- 
giiius pulcre fiiixil supra capitulo IX, ubi dixit: Ver ee 
cNallra fiata qua giu fai, etc. Hoc praemisso Yirgilius tangit 
causam et tempus istius ruinaj; et quia litera (*) videtur 
muitis difficilis est breviter (^) enucleanda sententia. 
Certe Yirgilius vult dicere in eiTectu, quod ista ruina 
facta est hic quando factus fuit uuiversalis terraemotus in 
universa terra tempore quo passus est Creator omnium 
rerum; quo tempore universum visum est dissolvi et 
resolvi in unum chaos, ita quod visa est verificata(^) 
opinio Empedoclis. Empedocles namque philosoptius et 

(*) 116, E. c S. et quando fuit facta? (*} S. multuin a longe. 

(') 116, quando fui coniuratus ad infinium cenlrum. 

(^) S. litera fuit multum diflicilis. — £. litera Yidelur multum. 

(*) 116, brcviter sciendum, quod recte Virgilius vult dicere iu effectu. 

(*} S. e £. verificari opinio Empedoclis philosophi. 



CANTLIS DECIMLS SECnSDLS. 391 

poeta dicebat niundum saepe generari et corrumpi, vel (') 
vocabat primam materiam rerum chaos, in quam dtce- 
bat mundum resolvi, ut scribitur primo Physicorum. Vo- 
lebat (*) enim Empedocles quod principia rerum natura- 
lium essent sex, scilicet qualuor elementa, et addebat 
duo, scilicet amorem et odium, sive concordiam et lilem. 
Amor et concordia erat quando omnia erant simul incor- 
porata in una (^) massa sine aliqua forma, ita quod quae- 
libet pars terrje erat in qualibet parte aqua;, et quielibet 
pars aeris eral in qiialibet parte ignis, et qua;libet pars 
carnis erat in qualibet parle ossis, et qua?Ubet pars 
ossis erat in qualibet parte carnis, et ita de aliis ; ila 
quod breviter omnia erant iu confuso (*) unum : lis 
vero sive odium eral quando omuia erant ab (^) invicem 
distincta et separata. Ad propositum ergo vult dicere Vir- 
gilius: ego credidi quod eveniret novuni cbaos secun- 
dum opinionera Empedoclis. Nunc ad literam dicit Vir- 
gilius : falta valle jeda, idest profunda vallis infernalis 
lurpis, Iremo si forte da ogni parle, idest ubique terra- 
rum propter terra:motum magnum qui fuit tunc cum 
eclipsi solis et aliis prodigiis, ch' io pensai che l' universo 
sentisse amor, idest quod omnia reducerentur et coniun- 
gerentur {") in unum per amorem naturalem, per lo 
qual, scilicet amorem, ee chi creda, idest opinetur, scili- 
cet Empedocles, el mondo converso, idest mundum fuisse 
conversum, in caos piii votle: et istud est illud cliaos 
quod describit Ovidius in principio maioris, ubi dicit : 
.... nam corpore in mio Frigida pugnabant calidis humenfia 
sicds ; et tangit tempus dicens : poco pria, s' io ben di- 



Ci E. el TDcabil. 
I*) S. e E. {n uniin nia«i 
(*J S. in CDprum in unur 
(') 116, «d inflcem. 
(*} S. reconiiingercnldr ii 
m in uiiatn, per lo i/ual. 



(<) E. volebal cliam ipse EmpedtH-Jes, 
',. in confii«D; lis vcro. 
n per nmorem.— li. coniuneerenhir per an 



392 COMENTUM LNFERNI 

scenio, idest non erro ex oblivione, quia iam per tot 
saecula hoc fuit, che venisse colui, scilicet Ghristus, che 
levo la gran preda, scilicet animas sanctorum patrum, 
a Dile, idest regi (*) infernali, del cerchio supemo, idest 
de lymbo, ut iam habitum est supra capitulo lY ; et bene 
dixit : poco pria, quia per duos dies ante ; nam die pas- 
sionis Domini factus est terra^motus, et die resurrectionis 
Ghristus (^) eruit animas patrum de lymbo; unde dicit : 
quesla vecchia roccia, idest ripa, fece lal riverso, idest talem 
ruinam, qui, idest in isto circulo violentorum, el altrove, 
idest in circulo hypocritarum, ut habetur infra capl- 
tulo XXII, in quel punlo : sed quare autor fingit istam 
ruinam faclam fuisse hic? quia post Ghristum maxime 
cessaverunt vitia violentiae et inhumana^ crudelitatis: unde 
ante tempora Ghristi fuerunt maiora bella, efTusiones san- 
guinis, et aliae iniurio^ violentiarum et rapinarum, quam 
postea, sicut probat Augustinus in suo de Givitate Dei, 
et Orosius in Ormesta mundi scribens ad eumdem Au- 
gustinum : Ubi nunc alius Alexander Macedo ? ubi Do-- 
milius Nero? Nec dicas, sicut dixerunt multi, quod vi- 
tium haeresis ruerit tunc, quia contrarium fuit: nam post 
Ghristum ortae sunt liaereses; cum enim coeperunt ces- 
sare persecutiones principum contra ecclesiam, coeperunt 
pullulare variai haereses in fide. Praeterea ista ruina non 
est extra istum circulum, imo in ripa ulteriore (*), ita 
quod non respicit haereticos qui sunt extra, imo violen- 
tos, qui puniuntur intra in valle sanguinis. — Ma ficca 
gli occhi. Nunc in ista parte tractat in gonerali de poena 
violentorum in proximum. Et primo Virgilius invitat au- 
torem ad considerandum islam poenam notabilem, dicens : 
satis dictum est de ista ruina et causa eius; ma ficca 



(*) E. scilicet Dominus noster Jesus Chrlstus. (•) E. a rege infernali. 

(•) E. ipse Dominus noster Jesus Christus eruit. (•) 116, interiore. 



CANTLS DECIMUS SECUNDt;». 393 

gfi occhi, scilicet intellectuales, a valle, idest deorsum ad 
aquam fluminis, c/ie. idest quia, la rim-a del sangue, 
idest (luminis rubei, sanguinei, catidi, in quo bulliunt isti 
violenti, s' ajjprocda, idest appropinquat sub oculis et sub 
pedibus tuis ; ideo stes bene allentus ; unde <licit : m /a 
qual botfe qual che noccia in al/nii per Holenlia, idesl (') 
in proximum vel in persona vel in rebus. — O cieca. Hic 
autor volens describere poenam iuslam {*) et mirabilem, 
qua- sequitur ad crudelia scelera istorum violentorum, 
primo invehit contra cupiditatem liominum, exclamans 
iuste : o cupidigia cieca, ab eireclu, quia cupiditas dorai- 
naiidi et habendi, ita inlerdum obctjecat mentes liomi- 
nuni ad pra;dam vel sanguinem. Nam sa-pe pro habenda 
una turricula lit magna fusio (^) sanguiiiis ; et ita pro 
habenda modica pecuniola tit magna iugutatio (') multo- 
rum hominum. Dicit ergo bene : oh ira foUe c/te sl ci 
sproni, idest nos homines ita incitas et impollis ad cxcldia 
magna terrarum ot exterminia Iiominuni, «e /a vita corta, 
idest, in vita mortali qua? est tam brevis, e poi, scilicet 
post istam vitam brevem, st ma/ c'immol/e, idest ita dure(*) 
molliScas, balneas (°) nos in isto saiiguine ferventi, nel/a 
eterna, scilicet in ista vita inrernali, quae nunquam est 
habitura Onem, quasi dicat : isti violenti expendunt bre~ 
vissimum tempus vilae in fundendo (^) sanguinem, et post 
modicum veniunt ad buliendum in isto sanguine fcterna- 
liter. — /o vidi. Hic autor describit ipsam (^) poenam et 
ministros iMJonae. Ad cuius intelligentiam est prjesciendum 
quod autor dat istis violontis poenam similliniam vitee 
eorum : fingit enim quod isli sunt positi in isto ^) san- 



l') %. iilcsl, ijulciimque racil «iolonliam in pmximum. — IIB, id 
ijue fcrll TlolenCiaai In proiimum, 

(') E. latim mirabiiem cl qtiv bnne Kequitur. 

(*| E. emiiio. {*) Mfl, liolalio. (■) E. dire 

(*) E. bilneani nos.— lin, et bnlnpas noi, 



CJ 



I. jn elftindenJo. 



(') ». 



n ptBuam. 



(V 



394 COMENTUM INF£RN1 

guine buliente, et circum circa C) fossum per terram 
siccam discurrunt continuo centauri armati arcubus et 
sagittis, qui tenent istos intra sanguinem, quia sagittant 
unumquemque recedere volentem extra limites destinatie 
poenae. Isti centauri, sicut fingunt omnes poetae prius (^ 
graeci quam latini, fuerunt homines monstruosi, quia (^) 
a medio infra erant equi, a medio supra erant homines ; 
et fuit pulcerrima Qctio, quia fuerunt homines bellico- 
sissimi (^) vel equitandi peritissimi in Thesalia, ita quod 
videbantur esse unum corpus simul cum equis suis, et 
ex eodem utero naturae nati cum illis, qui primo fece- 
runt violentias et rapinas in GraK^ia. Isti ergo centauri 
ad propositum figuraliter sunt stipendiarii, et viri mili- 
tares pra^datores, qui bene C) dicuntur esse homines pro 
parte, et pro parte bestia^, quia licet quantum ad formam 
corporis retineant adhuc humanam figuram et videantur 
homines; tamen quantum ad eorum vitam et mores 
animi sunt bestiae, et bestialius currunt et saeviunt in 
genus hominum (^)^ quam aliquod genus animalium, sed 
imo potius convertuntur in equum^ quam in aliud ani- 
mal; quia ut patet de se equus est animal bellicosum, 
quo isti utuntur tamquam organo et instrumento suo 
ad violentias et praedas; equus etiam est animal velocis- 
simum, et talis recte (^) est stipendiarius, qui est semper 
in discursu et motu; et ad mandatum alterius currit 
velocissime ad mortem dandam et recipiendam ; est enim 
sicut equus servus alterius, et infeliciter ducit (^) con- 
linuo vitam inquietam, imo recte stipendiarius est si- 



(') E. circa perfossum. (') E. Isli autcm cetilauri. 

(*) S. lam grseci. — 116, et primo grasci quam latini. 
(^) 116, qui a mcdio. (') S. bellicosi ct. ~ £. bellicosi^iroi et. 

(*) £. bcnc homines yidcntur esse pro parte. 

C) S. humanum. — 116, humanum, quam aliud gcnus. — £. hominum, quam 
in aliud animal; quia ut patet. 

C) £. proprie. (*) S. currit et ducit continoe. 



CANTUS DEQMUS SECUNDUS. 395 

milis equo suo. Equus enim licet habeat ferrum ad pe- 
des, ad os, ad ilia C)} ^d tergum saepe recalcitrat domino 
suo, et mordet et fugit ab eo, maxime quando videt se 
in campo libero (^) non in stabulo ; ita stipendiarius saepe 
fit rebellis, contumax, inobediens domino suo, et recedit 
ab eo potissime quando videt se liberum in campo^ non in 
civitate vel fortilitio. Nunc ad proposilum: quia isti ti- 
ranni pessimi qui hic puniuntur, efTunderunt crudeliter 
sanguinem humanum, et rapuerunt bona hominum cum 
istis stipendiariis et sicariis; ideo (^) cruciantur in valle 
sanguinis bulientis, et coercentis (^) ab istis, quia (^) sicut 
videmus de facto et statim dicetur, isti committunt sa- 
lutem suam manibus (^) istorum, et timent eos ut timean- 
tur a subditis; imo isti violenti, ut plurimum, committunt 
violentiam inter se ipsos, frater in fratrem^ consangui- 
neus(^) in consanguineum : et ut breviter concludam, haec 
est generalis poena violentorum, quod (^) quasi semper 
omnes violenter moriuntur, sicut dici solet: unusbarbe- 
rius (^) radit alium, et unus diabolus fugat alium. Nunc ad 
literam veniendo dicit autor : lo vidi m' ampia fossa lorta 
in arco, idest primum circulum violentorum, come quella 
che abraccia tuUo'1 piano, quasi dicat : bene est amplus iste 
circulus, quia continet intra se ceteros, secondo ch' avia 
deUo la mia scorla, idest secundum quod Virgilius (^^) 
pra^dixerat mihi in distinctione facta in capitulo prae- 
cedenti, e centauri armaU disaelle; de centaurorum ori- 
gine et violentia dicetur adhuc Purgatorii capitulo XIV, 



(*) £. ilia, et «d lergum. {*) £. liberum. 

(*) £. ideo paniiiolar el cracianlar. (*} 116, coercenlur. 

(') S. qoi, sicut Tidemus.— 116, sicnt saDpe Tidemns. 

(*) £. in manilNis islorom, et tenent eos. 

C) 116, sangoineus in sanguineum. 

(*> £. et qoasi seroper oron3S talesTiolenter. — 116, oronesrooriuntorroorte 
TiolenU. ('} S. barbarius. 

f **j S. Virgilios dixerat roitii in descriptiooe. — £. Virgilius dnx meos in di- 
stinctiooe. 



396 COMENTUM INFERNl 

correan Ira 7 pie^ de la ripa et essa, scilicet fossam, quasi 
dicat, per illud spatium arenae siccae quod est inter ri^ 
pam et fossam, idest vallem fluminis, et dicit : come so^ 
lean al mondo andar a caccia, scilicet canium vel ho- 
minum, sic ibant in pra^am cum sagittis, quae sunt 
arma habiliora ad praedam, quia de longe feriunt et fugant 
fugiendo, sicut(^) recte faciunt hodie Hungari in Italia. 
Veggendoci. Ista est tertia pars generalis, in qua autor 
ostendit quomodo fuerint receptati (^) ab istis ministris 
poenae, et quomodo per scortam transportati per istud (^) 
flumen. Et primo describit actum istorum in generali, 
deinde locutionem unius in speciali; litera est clara. 
Dicit ergo autor : ciascun ristelle, idest unusquisque fir* 
mavit se ubi primo ibant currendo ad custodiam fossi (^) 
violentorum, veggendoci calar, scilicet descendere per rui- 
nam illam ab alto ad planum ; ita (^) recte faciunt sti- 
pendiarii in mundo, quando vident aliquos venientes a 
longe, ut capiant et praedentur eos. Et tangit quod (®) fe- 
cerunt, quia praemiserunt tres precursores ad explo- 
randum ad quid isti venirent ; unde dicit : e Ire si dipar- 
tiro de la schiera, electi ex aliis, et C) erant duo furiosi, et 
unus tertius temperatus ad refroenandam iram eorum (*); 
et dicit : con archi et asticciole prima eletle, ut possent 
cito uti levi (^) armatura si expediret: unde debes scire 
quod cenlauri videntes istos venire a longe, putaverunt 
ipsos esse aliquos de genere vioientorum, qui venirent 
ad istam poenam, sicut C^) est naturale vitium hominum, 
quod quando quis habet in se unum vitium credit omnes 
pari C^) vitio maculatos, sicut patuit superius in Phlegia ; 

(*) E. sicul raciutit. (') 116 e E. recepti. 

(') 116, illud. (*) £. fo8s«. 

(*) E. et ita. (•) £. e S. quid fecerunt. 

C) E, qui erant. (') S. istorum. — 116, oorum; unde dicil. 

(*) E. levi armatura: videnles isfos Tenire. 
('•) S. el sicut ('•) S. pariler maculatos. 



CANTUS DEaMUS SECUNDUS. 



397 



et oplal et vellet oranes esse in simili culpa et po^na. 
Ideo bene autor introducit untim ceulaurum violeniia- 
simum ad loquendum, dicens : e r un, scilicet istorum 
trium, scilicet Nessus de quo slatim dicetur, gridh da 
lunffi, cum voce terribili ; o voi che scendele la cosla, 
versus vallem noslram, a qual martiro venile? idest ad 
quod genus supplicii ? dilel cosHnci, scllicet statim anle- 
quam ulterius procedatisj *e non F arco liro, quasi dicat : 
si noo dixeritis, statim sagittabo vos; ecce quoniodo 
proraptus est ad violenliam. Et snbdit responsionem Vir- 
^ilii brevem et pulcram, dicens : lo rnio Maestro disse: 
noi foiem la rispusla a Cfiiron di costd presso, quasi dical: 
nolumus facere tibi tantum honoris, ul respondere di- 
gnemur libi qui (') es unus insanus, sed respondebi- 
mu9 uni sapienti, scilicet Cluroni, de quo stalim dicctur. 
Et quia Nessus miuatus luerat se sagittaturum, ideo (') 
bene VirgJlius reddil sibi vicem, el impropcrat mortein 
suam datam sibi a fortiori sagilta Herculis, quasi dicat: 
fatue, quid miuaris sagilta, qui sagttta percussus fecisli 
flnem violentiis tui8?Dicit ergo bene ; mal fu la vogtia 
tm sempre si losta, idest tostana, quasi dicat: malo tuo et 
damno tuo voluntas lua fuit semper ita praM;eps ad in- 
ferendam iniuriam alteri, propter quod lu fuisti inler- 
fectus, ul statim sequitur. Et sic vide quomodo autor 
bene interserit bic violentiam Nessi, quia multuni facit 
ad principalem materiam violentorum, vel (^) ut osten- 
dat quod nuilus potest facere in aliuni illud quod ipse 
non possit recipere ab alio. — Poi. Hic aulor ostendit 
quomodo Virgilius manifeslaverit sibi prfedictos Ires de- 
scribendo singulos a certis (*) proprietatibus; et primo 
Nessum tamquam violentiorem. Ad cuius(^) cognitionem 



(',' S. quit e*. (') E. 

f! E. «I ul. (') E. 

{') K. Ad caiuf intelligenlid 



398 COMENTUM INFERM 

est brcviter sciendum quod, sicut scribit C) Ovidius valde 
diffiise in nono maioris, Hercules fortissimus, hominum 
omnium victor pugnavit singulari certamine cum Achelao 
pro habenda Dejanira virgine pulcerrima filia (£nei re- 
gis Calidonide in Grax^ia, quae Dejanira fuit soror Me- 
leagri et fortissimi Thidei ; et cum obtenta victoria re- 
verteretur laetus in patriam cum virgine, invenit in viam (^ 
novam pugnam. Nam cum pervenisset ad fluvium ^^) no- 
mine Ebenum, qui factus erat (^) violentior solito e\ al- 
luvione aquarum {% non audebat committere se aquae, 
non quia timeret sibi, sed uxori suae. Et ecce subito 
Nessus centaurus ^^) persuasit sibi ut nataret fluvium et 
ipse portaret Dejaniram sospitem super equo ij\ Hercu- 
les ergo tradidit puellam pavidam Nesso, et ipse natans 
fortiter contra impetum fluminis pervenit ad alteram ri- 
pam ; et continuo audivit vocem Dejanirae clamantis, quia 
Nessus parabat facere violentiam sibi. Ideo capto arcu 
et sagittis clamavit (^ : o violente, non evades quamvis 
confidas velocitate equi, quia sagitta mea violentior (^) 
erit; et continuo cum sagitta emissa transfixit tergum 
eius, ita quod ante et retro fluebat sanguis. Tunc Nessus 
dixit secum : non moriar sine vindicta ; et continuo de- 
dit Dejanir» camisiam tinctam sanguine suo (^^), tam- 
quam pignus amoris, dicens: quod si numquam ('') Her- 
cules dimitteret eam ob amorem alterius mulieris, cum 
tali dono posset ipsum revocare ad amorem suum. Post 
longum temporis Iractum Hercules cepit civitatem, quae 
est dicta (£talia, ubi captus est amore Jolae fiiiae regis; 

(*) 116, dcscribjl. (*) E. in via. 

(') 116, fluYium Hebetium, qui. (^) S. fuerat. 

(') S. aquarum, et ipse portaret Dejam'ram sospitem supcr equo, non aude- 
bat committere se aqu«. £t ecre. 

(') 116, cenlaurus superycniens pcrsuasit. 

{'') E. supor equum. (*) £. Hercules: o Tiolente Nessi, non eyades. 

{*) E. yelocior crit te; et continuo sagitta. — 116, Tclocior erit ; et conlinno. 
**) E. suo primo, tamquam. (**) 116 e £. si unquam. 



CANTllS DECIMIS SKCliNRLS. 399 

qiio audilo Dejaiiira post maymim planctum et dolorcm, 
flnaliter iJeliberala tamqiiam femina simplcx ct creduia, 
misit vestem suam per famulum suiim Licam Herculi, 
(jua indutus, subito accensus toto corpore, ccepit resolvi 
per omnia membra, et spoliari per omnia ossa. Post lon- 
{^am C) furiam et qua;relam Hercules spoiite iniecit se in 
ignem; et sic vir indomitus, qui domuerat centauros et 
omnia monslra mundi, domitus et victus est sanguine 
Nessi centauri; et sic Nessus moriens, qui non ^wluerat 
per violentiam habere dilectam Dejaniram, per fraudu- 
lentiam necavit virum sibi odiosum, Herculem. Et liic 
nota quod aliqut voKuit hoc toluni fuisse verum, non 
Uctura : dicunt enim quod ille sanguis Nessi infectus 
sagitta venenata Herculis fuit taiita! eflieacia!, quod sic 
resolvit ipsum, sicul a simili scribit Quintus Curtius 
de illo veneno pessimo potentissimo, quo cxtinctus est 
Alexander Macedo. Ad propositum ergo autor describit 
ipsum Nessum ab ista singulari violentia, quam(*) temere 
attentavit ab eius (•') violentia et a morte indigna Her- 
culis, cuius ipse fuit causa : el vide quam breviter tangit 
ista. Nunc ad literam dicil autor : et ille Virgilius wh 
tentd poi, idest tangit (*} me, ut faceret me attenlum ad 
respiciendum (^) istos vel cognoscendum, e disse: guegli 
ee i\esso, che morio pw la bella Dganira, amata Hercu- 
tis, quam voluit stuprare ("), licet esset pro parte equus, 
et elli stessQ fee la vejidelta di se, idest de morte sua, 
quia antequam nioreretur reliquit('^) vindictam suam po- 
tentialiter, licet non actualiter tunc. Deinde tangit se- 



[') £. longam Tcro furMm. 

r*) S, qut Um lemere ullemptartl ab eius morlc f iolcnla ct ■ morte indignB 
Berciilii. 

[*) 110 e E. ih clui morte Tiolenla el a morte iniligni IlercuUi. 

(') S. e E. teliglt n.e. 

(*) B. reipicieiidum illos el rognoscendam. 

(*) 116, Mrupare. C) S. feril tindiclam, 



400 COMENTUM INIERNI 

cundum, scilicet Ghironem. Ad cuius nolitiam volo C) te 
hic bene considerare, quam (^) artificialiler autor proce- 
dit cum ordine debito. Describit enim secundario Chi- 
ronem, sed cum laude : sicut enim erat expediens, quia 
dixisset aliquis quot fuerunt stipendiarii viri boni et yir- 
tuosi, ideo autor vult ostendere quod inter tales inter- 
dum reperitur aliquis nobih's bonus et prudens, qui (^) 
cavet sibi a violentiis et rapinis, et utitur viribus suis 
bene in iusto bello. Iste namque Ghiron centaurus fuit 
vir sapiens magnus magister equorum, amator (^) sono- 
rum musicorum, cognitor (^) herbarum, patientissimus 
laborum, fortissimus venator; unde utebatur suis sagittis 
contra leones et alias feras, temperatus multum ; quae 
omnia (^) docuit Achillem, cuius ipse fuit nutritor et pre- 
ceptor a teneris annis; ideo bene autor describit ipsum 
hic ab ista singulari nutritura et doctrina, dicens: e quel 
di mezzOy ponit ipsum in medio gratia honoris, ratione 
nobilitatis, (etatis, \irtutis(^)9 et ut temperaret iram, et 
furorem sociorum ; ideo dicit : ch' al petlo si mira, in (^) 
hoc notat gravitatem et maturitatem hominis, ee il 
yran Chiron, magnus (^) corpore et animo, el qualnotn 
Achille, idest qui nulrivit magnum Achillem; et hoc cedit 
ad singularem laudem Chironi C^) habuisse tam fortem 
alumnum et discipulum, de quo dicetur plene Purga- 
torii capitulo IX. Et nominat terlium centaurum, quem 
describit simpliciter ab iracundia sua, dicens: queWallro 
ee Folo che fu sl pien d' ira, et dicunt aliqui quod per 
istum intelligitur Capaneus, quod est penitus falsum, 
quia Capaneus punitur (^') inferius inter violentos contra 



(*) 116, volo hic tamcn benc. ('} £. quod. ('} E. qiii caule cavel. 

(*) E. ct amator. ("} S. el cognilor. 

(*) 116, E. e S. qusB omnia docuii magnum Achillero. 
C) E. virlulis, ct probilatis ut temperaret. 
(') E. ct in hoc. '^) 116, idesi magniis. 

('•) E. Chironis ipsiug. ;") S. ponilur. 



CANTLS DECIMLS SECLNDUS. 401 

Deun]. Et denium Virgiiius tangit (^) officium istorum, 
dicens : et isti cenlauri, vanm intorno del fosso, ad cu- 
slodiam {'), ita quod vigilant quando alii dormiunt, o 
tnille a mille, quasi dicat, sub certo numero, sed polius 
dixit de nuroero millenario, quia est communis numerus 
bellantium, imo miles dictus est, quia de mille unus, ut 
quidam volunt; ita etiam ibant sateilites circa palatium 
Dionysii ad cuslodiam : et ecce quid ibant faciendo, sael- 
tando quale anima si strlle, idest omnes (^) qu£e evellunt 
se, et emergunt extra sanguinem, piu cke sua colpa sor- 
tille, idest ullra poenam, quam culpa destinavit eis; quia, 
ut statim patebil in sequenti parte, aliqua; animfe sunt 
mersa; in sanguine usque ad cilia, aliae us(|ue ad ilia, 
ali£e usque ad genua; mudo si aliqua animarura vellet 
se removere ad aliquam relevationem bulloris, slatim 
centauri sagiltant et faciunt ipsam subintrarei,^) aquam. 
Et vcre, leclor, isti stipendiarii sunt illi qui tenent istos 
in sanguine, idest {^) in fusione sanguinis, <|uia sine istis 
cessarent cilo iiella, et per consequens cessarent mortes, 
violentiae, rapinaj. Sed proh dolor ! in hfpc tempora in- 
felicilas mea me deduxit ("), ut viderem hodie miseram 
Italiam plenam barbaris socialibus {') omnium nationum. 
Hic enim sunt Anglici sanguinci, Alemanni furiosi, 6ri- 
tones bruti, Vascones rapaces, Hungari immundi;; qui 
omnes coniurant ("'i in perniciem Italise, non lam viribus 
quam fraudibus el proditiouibus, provincias vastando, 
nobiles {^) urbes spoliando. — Noi, Nunc autor poslquam 
ostendit qualiter tres centauri venerunl sibi obviam, hic 
ostendit qualitcr reccpli fuerunt ab illis, et qualiter 



(<] S. delcribiL 
t') IID, cUDlodiam, sicu 
cuetodiam; lla qnod. 

:') E. lutnntrdre. El i 
[*] IIS, daiJL 
(') E. carrDnL 



[') l^. ide»l, in sangiiiiii!> clTtiiiiitic. 

C) E. cl socialibus. 

(') E. c( nrbes nobiUinias ^poliaiido. 



402 COMENTUM INFERM 

unus V datus est eis in scortam. Et primo ostendit quo- 
modo pervenerunt ad eos ita descendendo per ripam, 
et quomodo Chiron principaliter apparaverit se ad lo- 
quendum; unde dicit: noi ci appressammo a quelle fiere 
snelle, idest ad centauros feroces vel v*) veloces, ut satis 
diclum est, e Chiron prese uno strale, idest missile sive 
sagittam, e fece la harba indieb^o a le mascelle con la 
cocca, idest cum scissura, cum tacha ; cocca enim ap- 
pellatur Florentiae finis sagittae. Hoc fingit autor ut osten- 
dat, quod ^ iste habeal magnam syham pilorum circa 
os, qua^ dependebat sibi usque ad pectus, sicut portant 
communiter isli militantes; ideo ut posset expeditius (^) lo- 
qui, detexit sibi os a barba densa. Sed quare fecit hoc cum 
sagitta? quare potius cum fine, quam cum puncta? Dico 
quod ad (^) lioc autor tangit actum sapientis, qui consi- 
deral finem antequam loquatur ; ideo avolvit sagittam, 
idest sermonem ad os antequam emittal (^ ■. Verbum enim 
est recte sagitta, quia volat et penetrat, nec potest re- 
vocari, et sa*pe revertitur in caput sagittanlis; ideo bene 
sapiens sicul Chiron, loquitur praenieditate, non C) impe- 
tuose, sicut feceral Nessus. Et ecce sermonem Chironis 
ad socios; dicit autor : el ille Chiron : disse ai compa- 
gniy scilicet Nesso, vel \) Folo, siele voi accorli che quel 
direlro; hic erat Dantes, quia Virgilius pr«cedebat, move 
cio che locca, sicut lapides cum pedibus, ut iam dictum 
est supra ; cos\ non soglion fare i pie de' mof% quasi 
dicat: videtur esse vivus, quasi (^) dicat tacile: videtur 
homo mirabih's, ideo C^) debebas honorabilius loqui, non 

;^ K. unus cx eis dalus est ipsis in scorlam. 

{*) £. ct yeloccs. (*) E. qualiler iste habebat magnam. 

(') S. cxpodientius. (•) E. per hoc. 

(') S. eroittat yerhum. Verbum enim cst sicut sagitta. 
:") E. el non impetuosc. (•) S. ct Follo. — E. ct Folo. 

(*) E. ac si dicerel. 
C^) E. et idco tu, Nessc, dcbebas honorabilius loqui, et non ita. 



CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 403 

ita indiscretej antequam cognoscas homines(^), Nesse; ideo 
non dignati fuerunt supra respondere tibi : et haec (^) dixil 
Chiron, quando s' ebbe scoperla la gran bocca, quae prius 
erat coperta magna et densa barba. Et subdit autor re- 
sponsionem Virgilii, ita quod qui noluerat respondere 
Nesso, nunc respondet Chironi, sicut supra promiserat (^) 
se facturum. Dicit ergo: el mio buon duca^ scilicet Vir- 
giUus sapiens, che gid gli era alpello, idest qui iam per- 
venerat ad pectus equi, ita quod cum capite attingebat 
pectus equi, dove le due nature, scilicet equina et hu- 
mana, son consorli^ idest coniunctds, ita quod Virgilius 
erat bassus sub Chirone, rispose: ben ee vivo^ quasi dicat: 
vere(*) vivit et beate, quia nulU qua^rit nocere, immo 
omnibus prodesse ; non (^) est vir sanguinum sicut vos 
fuistis, et ecce quare venimus: non ad martirium, sicut 
Nessus petebat paulo ante, imo ut videat (®) poenas alio- 
rum ; ideo, e st soletlo mi li convien moslrar la valle buia^ 
scilicet infernum obscurum ; et dicit ad excusationem 
autoris: necessitd il condusse, non diletlo, sicut ostensum 
est C) capitulo I, quia scilicet pro salute sua, concedente 
divina gratia ; unde dicit : taJ se partl da cantar alleluia, 
idest Beatrix, quae cantat alleluia in ecclesia tam mili- 
lanti quam triumphanti. Alleluia enim est nomen he- 
bra^um et(®) tantum valet quantum Canta laudem ad 
Dominum secundum unam expositionem, licet alii aliter 
exponant, che mi commise questofflcio nuovo, sicut patuit 
U capitulo, scilicet succurrere periclitanti in vitiis. Et 
bene est opus novum istud, et ideo non debemus rema- 
nere hic nec alibi in ista civitate, quia ipse non Se la- 
dron, ne io anima fuia, quasi dicat : nec ipse est violentus, 



(*) £. hoinines; ideo indignati. (') 116, el hoc dicit. 

(') S. spoponderat Dicit ergo. (*) £. bene yiyit. 

(*) £. non enim est. (*) 116, ut Yideamus. 

C) £. est supra capitulo 1. (') £. quod tantum. 



404 



GOM£NTUM INFERNI 



nec ego fraudulentus. Latro enim est qui violenter et 
patenter spoliat, fur vero fraudulenter (^); ideo non sumus 
punieiidi aliqua poena in civitate ista, in qua punitur yio- 
lentia et fraudulentia. — Ma. Hic Virgilius facta narra- 
tione sua, nunc facit petitionem, et adiurat Chironem 
ut det sibi ducem, unde dicit: ma danne un de^tuoi^ sd- 
licet sociis {% a cui noi sianio a pruovo, idest prope^ che 
ne moslri Id dove se guada, idest qua parte sit vadum, 
e che porti coslui in su la groppa, scilicet equina, che non 
ee spirlo che per f aer vada, sicut ego et aliae animie 
mortuorum ; et tangit effectum petitionis, dicens : Chiron 
si volse su la deslra poppa, idest mamillam ; et sic vide 
quod Ghiron erat in medio, ad dexteram habebat Nes^ 
sum, ad sinislram Folum, e disse a Nesso, tamquam 
audaciori, toima, scilicet versus flumen. Isti enim tres re- 
cesserant ab aqua, circa quam primo currebant, et ve- 
nerunt (^) obviam istis duobus versus ripam, e d li gitida, 
quia habent securum conductum a Domino, ita quod 
nullus audeat iiocere sibi, e fa'cansar, idest cedere, ^'a/- 
tra schiera v' inloppa, idest si alia turba centaurorum 
obvial vobis. Similis casus aliquando accidit de facto no- 
stro autori; diim discurreret per munduni, perveniebat (*) 
ad manus alicuius nobilis castellani, a quo in recessu pe- 
tebat ununi caballarium qui scortaret eum et sociaret \) 
per suuni terrilorium; multum enim honorabalur saepe 
a talibus, quia virtus ubique magno proitio extimatur, 
ut ait Valerius. 

Or ci movemmo. Quarta [^) et ultima pars generalis, 
in qua aulor tractat in speciali de quibusdam violentis 
in proximum, in aere et persona, qui puniuntur diversi- 
mode in ista aqua sanguinolenta. £t prinio continuans 



(') 116, fraudulentcr et clandestine. 
('} S. c K. vcncrant obTiam. 
{*) £. associarct. 



(') E. sociorum. 

(*) S. Tcnicbal. 

{') 110 e K. Ista est quarta. 



CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 405 

dicta dicendis, dicit : Or ci movemmo con la scorla fida, 
idest cum Nesso cuius fidei eramus commissi, quamvis 
male servaverit Hercull depositum suum ; lungo la proda 
del bollor vermiglio^ idest versus rlpam rivi sanguinei, 
dove i bollUiy idest violenti in sanguine buliientes, /a- 
cean alle strida, scilicet propter magna tormenta poena- 
rum. Et primo tangit eos, qui gravius puniuntur, quia 
sunt quasi in totum mersi \) sub sanguine, quia fece- 
runt maiores sanguinis fusiones (*) et extorsiones crude- 
liter (^) et iniuste. Dicit ergo : io vidi genle sotto fino al 
cigliOy ita quod nihil eminebat de eis nisi summitas 
capitis, ut appareret poena; et declarat qui sunt isti di- 
cens: el gran centauro, sciiicet Nessus: aliqui tamen 
dicunt quod loquitur de Chirone, quod non videtur 
posse stare, quia iam dixit autor : Or ci movemmo con 
la scorla fida^ disse: ei son tiranni: adverte quod tyran- 
nus aliquando capitur in bona parte; unde Virgilius: 
Pars mihi pacis erit dextram tetigisse lyranni. Ideo spe- 
cificat de quibus loquitur (*), cum dicit : che dier di pi-- 
glio^ idest qui iniecerunt manus atroces, nel sangue e 
nelVaver^ scilicet proximorum; ideo ('^), li spietati danni, 
data (®) impie in homines et bona eorum, si piange quivi, 
scilicet in isto sanguine, quia planctus sequitur ad poe- 
nam. — Quivi. Nunc autor nominat aliquos tyrannos, et 
primo et principaliter unum principalissimum et famo- 
sissimum omnium, scilicet Alexandrum. Ad sciendum 
autem quis fuerit iste Alexander est notandum, quod 
aliqui sequentes opinionem vulgi dixerunt, quod autor 
non loquitur hic de Alexandro Macedone, sed de quo- 
dam alio, sed certe istud est omnino falsum, quod 
potest patere dupliciter: primo, quia cum dicimus Alexan- 

{*) E. submersi. {*) S. e E. eflusjones. 

(') E. crudelliroas et iniustas. Dicit. (*) E. loqnatur. 

(■) 116, ideo dicit: H spietati, (*) E. data in horoines. 



406 COMENTUM INFERNI 

der debet intelligi per excellentiam de Alexandro Ma- 
gno; secundo quia iste fuit violentissimus (^) hominum. 
Nam, ut perstringam plura (^ sub paucis verbis^ Alexan- 
der usus est violentia in Deum, in se (^), in proximum, 
et peius in suos quam in extraneos : in Deum fuit vio- 
lentus, quia voluit dici et credi filius Dei {^\ velut si 
posset animis et linguis hominum imperare; deinde de- 
venit in (^) tam vanam superbiam ut victor Persarum, 
eorum moribus victus, voluerit pro Deo adorari. Et Ca- 
listenem, condiscipulum suum sub Aristotile, quia vo- 
luit revocare ipsum ab ista dementia, fecit crudeliter 
mori inter tornienta, ludibrium turpe faciens de eo, au- 
ribus, naribus, labiis detruncalis ; male(^) Calistenes ser- 
vaverat pra^ceptum Aristotelis qui mandaverat sibi (^), ut 
aut nunquam loqueretur in conspectu Alexandri, aut di- 
ceret sibi grata. Bene \^^) cognoscebat sapientissimus phi- 
losophus naluram discipuli sui, immo infamia fuit quod 
Aristoteles temperaverat illud venenum terribilissimum, 
quo postea Alcxander extinctus fuit, sicut scribit Plinius 
in naturali historia. Fuit et violentus in se, quia voluit 
se ipsum occidere (®) cum inlerfecisset Clitum fratrem 
nutricissua;familiarem(^^)dileclissimum per iram et ebrie- 
tatem, quia reprehendebat (^') eum quod extollebat se 
supra Philippum palrem, a qua desperatione Calistenes 
pr«dictus retraxit eum. In toto oriente exercuit violen- 
tiam et ScTvitiam suam ; nam, ut verbis Orosii utar, Alexan- 
der miseriarum gurges, lotius orientis turbo, humani 
sanguinis insatiabilis, recentem semper aut alienorum 



(*) S. violenlissimus omniuni. (') S. plura paucis ?erbis. 

(') £. in so, el iii proximum. (*) E. Dei ; voluit, si potuisset, animis. 

(•) S. in lanlam superhiam quod victor. — E. vcnil. 

(*) E. malc enim. (^) E. sibi quod aut numquam. 

(■) E. Bcne autero. (») 116, interficere. 
('») E. familiarcm sibi dilectissimum. — 116, familiarem fidelissimum. 
(") E. reprchcndcrat. 



CANTLS DECIMLS SECUNDUS. 407 

aut suorura sauguinem sitiebat. Violentus fuit contra 
naturam, quia non contentus luxuria foeminarum, qua- 
rum gregem magnum secum (^'] habebat, cliam ad ma- 
res se exteiidit, ut dicetur infra capitulo XXII, sicut 
bxc omuia patent per Quintum Curtium, qui lameii plus 
omnibus AIex;andruni nititur commendare. Non tamen 
nego quin liabuerit multas (^) magnas virtutes, et multa 
maguanimiler fecerit; lamen indiscrete et alterne habuit 
magnam potentiam, quia uiagnam fortunam (^); uude, ut 
cum Lucano concludam, fuit fehv prajdo, et orbis victor 
ab ebrietate victus est, ut ait Augustinus. Justinus ta- 
men facit lianc (*) comparalionem inter Phihppum (^) pa- 
trem et Alexaudrum filium, quia dicit quod Philippus 
ebrius desfeviebat * in hostes ; Alexandcr vero ebrius 
desfeviebat * [') m suos. Vade nunc et pra^fer Ale\an- 
drum Caesari sl potes, aut quaere, quare Dantes non po- 
suil Cxsarem hic, qui ultra alias virtutes muKas et nia- 
gnas fuit sobriissimus hominum, de quo dicebat Cato 
inimicissimus sibi : Solus Cwsar sobrius accessU ad rem 
publicam everleiidam. Alexander ergo (') xu annis re- 
gnavit, et xxxm vixit et uno meuse, de quo sa;pe flt 
mentio in isto libro, et de eo plura dicentur alibi. 
Ad propositum ergo autor ponit Alexandrum hic tam- 
quam primum et priucipem violentoruni, maxime contra 
proximum, ita quod punit euni a vilio priedominante, 
et describit eum simpliciter et nude, quasi dicat: cum 
nomino Alexandrum intellige, quod iste fuit maximus 
nutor violentiarum (^) in terris; ideo bene Lucanus dicit, 
quod eius membra fuerunt spargenda per orbem : ergo (*) 



['1 E, «ecnro Eempor hnb«bal. ['} E. luullas cl magnis. 

(*) E. rbrlnnBm bsbuil: undv, (') S. UUni. 

(*] S. Phllippum patrEin eius et Aleianilrum. — lls, in Aluxjtndrum cl Phi- 
lippDD), quia dlciL 

(*} Le pirole fra i duo aslerischi tono degli sUri Ire Codicl. 

(') E. *ero XII. (') E. «ucloniro riotenUiriim. [') 1!- Weo bene. 



408 GOMENTUM 1NF£RNI 

bene dixit: qtdvi ee Alessandro. — E Dionisio. Hic autor 
praemisso tyranno famosissimo Orientis, describit alium 
tirannum famosum C) Occidentis, scilicet Dionysium Syra- 
cusanum. Ad cuius cognitionem est breviter sciendum, 
quod Dionysius iste, ut scribit TuIIius Y Tusculanarum 
Quaestionum, fuit vir temperalissimus in victu per con- 
trarium Alexandri; fuit (^) sagacissimus et valentissimus, 
qui secundum Justinum libro XXII fecit magna proelia^^) 
in Sicilia, et occupato imperio totius insulae, credens 
otium et desidiam sui magni exercitus esse damnosam 
et periculosam suo regno, traduxit exercitum in Italiam, 
ubi exerceret vires militum, et flnes regni ampliaret; et 
primo movit bellum in Calabria contra Gra^cos, qui tunc 
temporis magnam parteni Italiae occupaverant, unde Ma- 
gna Gra^cia appellata fuit. Ibi occupatis aliquot civita- 
tibus revocatus est in Siciliam propter adventum Car- 
thaginensium^ qui reparato exercitu renovaverant (*) bel- 
lum; et non post multum tempus fractus et victus multis 
bellis flnaliter fraude suoriim occisiis est. Iste(^) ergo 
Dionysius tam magnificus, tamen fuit maleficus et iniu- 
stus, sicut scribil TuIIius eodem libro; nam propter mala 
quae faciebat cum haberet multos iuvenes amicos, ne- 
mine tamen confidebal, sed custodiam corporis commit- 
tebat feris barbaris, et in carcere (^) quodammodo se 
incluserat cingendo cameram suam amplo ^) fosso, in 
quam intrabat per ponlem ligneum, et clausis hostiis 
ipsemet levabat ipsum ; et aliquando ex alta turri arren- 
gabat (®), quia non audebat sedere cum aliis in publico. 



(*) S. famosissimum. (^) E. fuit eliam. 

(*) S. e 116, proDlia contra Amllcarem duccm Carlhaginensium qui inler- 
feclus esl ibi. Dionysius autem expulsis Carthaginensibus de Sicilia, el occupato 
reg^o totius Insula). — E. prcBlia In Slciha con(ra Amllcarem ducem Carthagi- 
nensem dc Sicih'a, ct occupato Imperlo. 

(*) 116, rcnoTaverunt. (') E. Hle ergo. (•) 116 e E. in carcerero. 

C) 116, ampla fossa In qua intrabat. (') E. arlngabat. 



CANTUS DECIMIIS SECUNbUS. 



409 



Et cum haberet duas uxores unam Syracusanam, alte- 
ram de Locris civitate Calabriac, nutuiuam intrabat ad 
eas nisi primo perscrutaretur si haberent rerrum usqne 
ad extreniitatem tunicarum. Ultra ha;c (') nolens cora- 
mittere se manibus tonsornm, docuit filias suas londere 
eum; et cum facta! esseiit magna? removit Terrum ab 
eis, et faciebat quod cum carbonibus ardentibus combu- 
rebant sibi barbam et capillos. Semel autem cum vellet 
ludere ad pilam, sicut sjcpe solebat, spoliavit sibi clami- 
dem, quam tradidit simul cum gladio iuveni quem sum- 
me diligebat. Tuuc quidam familiaris di\il per iocum 
Dionysio: committis tu vitam tuam isli? etcum iuvenis 
arrisisset, Dionysius statim mandavit quod interficeretur 
uterque^ unus, quta demonstraverat viam interficiendi ; 
altcr, quia apprubaverat illud dictum risu. Quo facto 
postea tantum doluit Dionysius, quod iiiiiil habuit gra- 
vius in vita sua, quia fortiter amabat quem occiderat: 
non tamen fuit ita fatuus quod vellet se occidere, sicut 
Alexander, imo regnavit xxxvnt annis, et xxv habebat 
quaiido domtnium occupavit ; et sic vixit quasi duplo 
plusquam Alexander. Dionysins ('') etiam fecit multas vio- 
lentias et contumelias contra Deos, quas scribil Tullius 
et Valerius qui accepit ab eo; tamen autor nosler ponit 
tpsum hic punitum a violcntia prtxdominante; fuit ru- 
beus, ferox, cum facie lentiginosa, ut patet apud Vale- 
rium. Ad literam ergo autor describit Dionysium a fe- 
rocitate (^) et violenta tyrannide sua, dicens : e Diomsio 
fero Che fee CiciUa aver dolorosi anni, quia per tot an- 
nos afllixit eam, ut audisti. Et debes (*) scire quod de- 
bes intelligere hoc de Dionysio patre, quia Dionysius 
Hlius primogenitus eius etiam afilixit Siciliam et par- 
lem Calabria:, et peiora fecit quam paler, quia interfecit 



CJ E. EJllra \»M. 
(*) E. Ibrltale. 



[■) E. Inlc DiomRiiu eUim. 
(*) E. El dclwi ialPlllgere hoc. 



410 COMENTUM INFERNl 

fratres coosanguineos, et nobilissimam civitatem Syracu- 
sarum implevit occisionibus civium, in qua pater impl&- 
verat carceres caplivis; sed non fuit magnanimus, vel 
temperatus, ut pater, imo ingluviosus, et ebriosus ; unde 
factus omnibus odiosus, expulsus ivit Gorinthum, ubi 
vitam tristissimam duxit cum lenonibus, meretricibus, 
vel aliquando docuit pueros literas. — E quella. Hic autor, 
nominato lyranno antiquo de Sicilia, qui fuerat paulo 
ante tempora Alexandri Magni, nunc transit in Italiam, 
et nominat unum tyrannum modernum pessimum, sci- 
licet Eccirinum de Romano. Ad cuius cognitionem bre- 
viter est sciendum, quod iste Eccirinus tyrannus cru- 
delissimus tempore Federici secundi fuit de Romauo 
castello comitatus Tarvisii (^), magnus dominus et potens 
in ipsa Marchia Tarvisina (*) tota, in qua exercuit ma- 
gnas violentias et crudelitates, adeo quod quidam scri- 
pserunt, ipsum fecisse mori quinquaginta millia ho- 
minum; sed inter alia(^) mala impia, quum perdidisset 
Paduam, furoris rabie stimulatus, fecit crudelissime ne- 
cari duodecim miliia Paduanorum ferro, fame et igne, 
quos habebat (*) apud se. Regnavit Eccirinus Veronae 
xxxiv annis, de cuius potentia, nequitia et gestis dicam 
plene capitulo IX Paradisi ; ideo hic tam cito pertranseo. 
Nunc ad lileram, autor describit Eccirinum ab habitu 
corporis, dicens : e quella fronle & ha 7 pel cosi nero ; 
idest nigram. Scribunt aliqui, quod Eccirinus fuit cor- 
pore mediocris, • niger, lotus pilosus; sed audio, quod 
habebat unum pilum longum super naso (^), qui statim 
erigebatur, quando excandescebat in irara, et lunc omnes 
fugiebant a facie eius ; e Azzolino ; et hic nota, quod 
autor utitur vulgari tusco, quia de rei veritate vo- 
catus fuit Eccirinus, sicut scribit Mussatus Paduanus, 

(*} E. Trivisiu (•) S. TarTisana. — E. Trivisana. 

(*) E. alia millia mala. (*) S. habcbal sccum. (') E. nasiim. 



CANTUS DECIMLS SECUNDUS. 



411 



musarnm aniiciis, in tragoedia, quam fecil de Kcceiino, 
in qua fiiigit, quod fuerit genitus ex patre Dial)olo. — 
E qiiell' allro. Hic autor nominat alium (') tyrannum 
modernum, qui fuit post Eccirinum, ct sibi vicinum, sci- 
licet Obizonem ('} marchionem estensem. Ad cuius intel- 
ligentlam est notandum, quod aulor noster nou descri- 
bit (') Obizonem a certa macula frootis, sicnt fecerat 
Eccirinum, quia macula Obizonis fuerat accidentalis. 
Fuerat cnim monocolus, nun a natura, sed a casu, cum 
hastiluderct ob amorem cuiusdam domina;; ideo deno- 
minatus est marchio Ohizo ab oculo ; sed describit 
ipsum a pulcritudine corporis, quia Domus Estensis na- 
turaliter habuit omnes corpore pulcros, sicut Azonem l 
qui fuit dominus Veron», de quo dicetur capitulo VI, 
Purgatorii; et Azonem II filium primi, qui eripuit Pa- 
duam Eccirino pro ecclesia, et ipsum Eccirinum debel- 
lavit apud Adduam ilumen Lumbardia;; vicit etiam Fc- 
dericum II apud Parniam, ut dicetur alibi. Obizo ab 
ocuto nepos istius Azonis il natus est cx Raynatdo filio 
cius in carcere secundi Federici in Apulia, quem pater 
dcderai Fcderico in obsidem ; et licet sjepe Federicus 
oOerret (*) reddere sibi, numquam voluit recedere ab 
ecclesia propter recuperare unicum filium suum di- 
lectum. Et ob boc Obizo postea fuit fautor et adiutor 
Carolo I contra Manfreduni Blium Federici in vindictam 
palris. Ilic Obizo habuit trcs fllios magnificos, scificct 
jVzonem prjmogenitum magnificentissimum, qui dictua 
est Azo III, de quo hic fit mentio, et alibi sajpe in isto 
libro, et Franciscum el Aldrovandinum, e\ quo natus 
est Obizo, qui teuuit dominium diebus nostris, pater Ni- 
colai nuper regentis, el Uaynaldus et Nicolaus. Ad pro- 
positum ergo autor nominat hic marchionem Obizo- 



412 COMENTUM INFERNI 

nem ab oculo, et Azonem III filium eius, quia uterque 
Yisus est violentus tempore suo. Nam Obizo non con- 
tentus suum dominium intra aquas Padi contineri, Re- 
gium C) et Mutinam occupavit, et tenuit dominium Ferra- 
riae xxvni annis, ubi mortuus(^) est annoDomini MCCXGIII, 
ita quod Obizo et Azo filius eius regnaverunt tempore 
nostri autoris. Azo vero Bononiam et Parmam magnis 
bellis afflixit, neutram tamen potuit obtinere; imo vi- 
debatur subiugaturus (^) sibi Lombardiam potentia et ma- 
gaificentia sua, accepta in uxorem filia Caroli II sorore 
regis Roberti. Post modicum tamen amissis Mutina et 
Regio in duobus diebus infirmatus (^) est et mortuus in 
anxietate sine prole ; ex quo dominium eius remansit in 
magna lite inter fratres et nepotes ; et (^) filius eius Fran- 
ciscus naturalis tenuit dominium modicum^ et magnum 
bellum feclt cum favore Venetorum, quia mater eius fuit 
Veneta. Mortuus est Azo III anno Domini MCCCVIII cum 
regnasset xv annis. Nunc ad literam autor describit 
Obizonem ab habitu corporis, dicens: e quelV altro cK^ 
hiondo e Ohizo da Este ; et tangit mortem eius violen- 
tani, quia infamia fuit, quod cum infirmaretur, Azo filius 
fecerit ipsum iuvari citius mori. Hoc autem habuit 
Dantes a Ricobaldo Ferrariensi magno chronichista, qui 
tunc vivebat, et qui hoc scribit in chronicis suis, qui (^) 
dicit, quod Azo mortuus est in Castro Estensi, cum ti- 
meret necem sibi inferri a familiaribus, sicut Obizoni 
patri (^) intulerat. Dicit ergo: el qual per vero fu spento 
dal figliaslro su nel mondo. Et hic nota, quam pulcre et 
honeste autor paliiat istud factum, vocans filium filia- 
strum, quasi velit innuere, quod non possit cadere in 

('} E. Regiuni ct Manluam. (*) E. morluus cst 1293. 

(') £. subjugaturus Lombardiam potenlia sua et magnificcnlia, accepta. 

(*) £. inflrmatus ct mortuus in anxictalc. 

(*) S. el filius eius naluralis tcnuit. — £. ct filius Franciscus naturalis. 

(•) E. quia. C) E. patri occurreral. 



CANTLIS DECIMIJS SECUNBLS. 413 

mente (') alicuius, filium prasumere aliquid contra pa- 
trera; ideo {*) bene dicit, quod vere fuit extinctus a pri- 
vigno, non a vero fllio, quia natura non patitur hoc. — 
Athr. NuRC autor noster intendit tractare de alia gente 
minus (') violenta qua; minus cruciatur in sanguine. Et 
ad inlelligentiam istius litera; quae videtur satis abscondi- 
ta, debes coiisiderare quod ccntaurus stans in ripa osten- 
derat ct nominaverat tyrannos magniticos et potentes, 
qui CTuciabantur sub sanguine iuxta ripam; nunc autem 
incipit velle intrare sanguinem. Ideo continuans (*) dicla 
dicendis bene Gngit convertisse se ad Virgilium volens 
scire quid amodo esset agendum ; unde dicit: Allor, quasi 
dicat: istis cognitis et notatis, mi volsi alpoela, scilicet ad 
Virgilium, quasi dicerem, quid dicis ? vidimus satis de 
istis: ct Virgilius statim inviavit eum ad ascendendum 
clunem equi posl terga centauri. Unde dicit autor : e 
que', scilicet Virgiiius, disse: quesli, scilicet Nessus, ti sia 
or pritno ct io secondo, dat ordinem equilandi; et vult 
breviter dicere : nunc cenlaurus pra?cedat, et tu stes 
in medio, et ego stabo post te, ita quod ero tibi secun- 
dus, et ille erit tibi primus. Hoc pro tanto (^) dicil, quia 
duni ambulaverant pcr ripam, centaurus prajcedebat, 
Virgilius secundus sequebatiir, et Dantes tertius ibat post 
Virgilium. Nunc vero cum essent ascensuri bestiam, et 
intraturi aquam, Virgilius posuit Dantem in medio, et se 
post eum ad eius custodiam et salutem, ut noii timeret 
nec posset ruere in aquam; et cura modico (') proces- 
srssent per aquam centaurus firmavit se, et ostendit eis 
novam gentem. Dicit ergo : el cenlaiiro s affisse, idesl (') 
Nessus rctardavit, sopra una getite che parea ch' uscisse 



-E. ii 



menlpm alku 



{'] S. in mealem ■licnius fllii prRSumere. - 

(■) E. iOoo didt. 

CJ E. Dimjg Tiolenla, quc nimi* crnciatUT. 

|'j E. cenlinuani auctor dicta. (') E. pro linlo tihi Jidt. 

[•) S. e \l. moJtcum. |') S. idcst cenl*uru« relu-davil. 



414 



GOMENTUM INFERM 



(U qxiel bulicamey idest de illo laco sanguineo. Est enim 
Bulicame lacus aqua^ rubeae, calida^, sulphureae, apud 
Viterbium ; ideo bene vocat istam aquam sanguineam 
bulienlem bulicame per similitudinem. De isto Bulicame 
dicetur plenius infra capitulo XIY ; et dicit : in/ino a la 
gola^ ad denotandum quod isti fuerant minus violenti 
quam primi ; ideo minus torquebantur {% quia stabant 
solum sub sanguine usque ad gulam. — Mostrocci. Hic 
autor ostendit, qualiter Nessus ostenderit eis unum 
singularem violentum de gente ista, qui commisit ho- 
micidium nimis detestabile apud pra^dictam civitatem Yi- 
terbii. Ad inlelligendum clare crudele facinus, quod hic 
tangitur, expedit scire, quod Henricus rex Angliae, 
huius \^) nominis tertius, bonorum regalium dilapidator 
el prodigus, fecit barones sibi rebelles; quorum opera 
rex Francia) misit in Angliam Symonem comitem de 
Monteforti (*), virum slrenuum et idoneum regno, qui 
coniecit in vincula Henricum regem, el Ricardum fra- 
trem eius;. et fllios regis. Sed Adduardus (^) primogenitus, 
vir inclitflc virtulis, evasit velocitate equi; qui postea 
feliciter debellavit praefatum Symonem iani (®) gravem 
baronibus, quia superbe ad regni soliuni aspirabat, 
quem fecit in partes (J) dissecari, et eius pudenda in os 
eius immitti. Sic Adduardus victor, palrem, patruum (^) 
et fralres suos liberavit ; qui postea patri successit in 
regno. Verumtamem contumeliosa? mortis Symonis Hen- 
ricus filius Ricardi pr«dicti, consanguineus Adduardi, 
iuit postmodum poenas. Nam cum Philippus rex Fran- 
cia? filius Ludovici sancti, rediens a Tunitio cum Ca- 
rolo rege Sicilia?, pervenisset in Italiam ad civitatem 



(*) S. c E. dc illo loco. 
(') S. e E. huius nomine lertius. 
(^) £. Eduardus (cos) senipre). 
^) £. in partes desecari. 



(*) £. torquentur. 

(*) £. de Monleforte. 

(') S. iam exosum baronibus. 

(•) S. patruos. 



CANTLS DECIMUS SECUNDUS. 



AV6 



I 

I 



Vilerbiiim C) ubi tunc erat curia romaria, vacans pa- 
store, Giiido de Monteforti, lilius Symonis, interfeci). (') 
gladio ipsum Henricum, et ipsum inde tractum, mem- 
bralim laceravit, anno Domini MCCLXX. Adduardus enim 
a Tunilio transiverat Acon in subsidium Terric SanctK, 
ubi mansit triennio; et iste Henricus revertebatur cum 
aliis regibus, ut rediret in Angliam, cuius pater Ri- 
cardus electus erat rex Romanorum, deposito Fede- 
rico n. Guido autem excomunicatus a Gregorio papa X, 
tandem veniens ad mandata, traditus cst carceri, a quo 
tamen evasit interventu ipsius Caroli ; tamen Snaliter raor- 
tuus est mala morte. Et ulterius est breviter sciendum, 
quod Guido de Montforte magnus comes adha;sit Carolo 
duci Andegaviae, fratri Ludoici regis Franciae, et in brevi 
iactus est sibi familiarissimus et carissimus, quia erat 
vir alti cordis, magni consilii, et magnK probilatis. Ac- 
cidit ergo, quod cum Carolua prsedictus vixialus ab ec- 
clesia in Italiam contra Manfreduni regem, vellet venire 
Romam ad Papam per mare, commisit isti uxorem suam, 
et omnes suos, vel C) totum exercitum ducemlum per 
terram ; qui magnilice totum fecit, et cum Carolo semper 
fuit in omnibus bellis, pericuUs et laboribus, el fuit ma- 
gna pars victoriarum eius. Quapropter Carolus victor 
regni Apulia? et Sicili;e fecit Guidonem vicarium suum 
in Tuscia, cuius vicariatum liabebat ab ecclesia. Accidtt 
dcinde quod Carolus semel venit Viterbiuni cum mullis 
regibus, qui revertebantur de ultra mare a Tunitio, ubi 
l-udoicus frater eius erat mortuus. Inter alios reges 
erat Pbilippus (ilius dicti Ludoici, qui jiortans ussa pa- 
tris sui, revertebatur (*^ in Galliam, et Henricus filius 
Ricardi regis. Reges isti fecerunt moram aliquot diebus 



(*) E, Vilerhii, Guido de MoDlerorle. 

('] E. inlerfecll tptuni. [') E. cl lolum. 

(*) E. reTertelialur in tiilr)«ni, sdllcet in G.illiam. 



416 GOMENTUM INFERNl 

Viterbii, ubi tunc vacabat Sedes Papalis, ut facerent, 
quod Cardinales, qui erant in discordia, eligerent novum 
Papam. Tunc perpetratum fuit nimis atrox facinus, sub 
custodia regis Caroli; nam cum Henricus praedictus 
esset in una ecclesia Viterbii, dumO levaretur corpus 
Domini, Guido comes Montisfortis, tunc vicarius Caroli 
in Tuscia, manu propria cum mucrone impie transfixit 
Henricum pra^dictum, et munitus gente pedestri et eque- 
stri, fecit peius. Nam dum unus ex miiitibus suis petis- 
set : O^id fecisti ? ipse respondit : Fed meam vindictam. 
Et illo milite replicante: Quomodo fecistis vestram vift' 
dictam, cum pater t)ester fuerit tractus (*) ? Continuo Guido 
reversus in ecclesiam, cepit dictum Henricum per ca- 
pillos, et turpiter traxit usque extra ecclesiam; etcom- 
misso tam horrendo sacrilegio et homicidio, evasit sospes 
in Maritimam in terris comitis Russi soceri sui. Ex hoc 
facto tota Curia fuit valde turbata: infamantes et vitu- 
perantes Carolum, arguebant sic: si Carolus fuit con- 
scius facti, nequissime fecit; et si ignoravit, cur tam 
abhominabile scelus dimisit impunitum? Corpus(^) sui 
portaverunt in Angliam, ubi sepultum fuit in civitate 
Londrffi in quodam monasterio Monachorum, vocato ibi 
Guamiscier (*), in una capella, in qua sepeliuntur omnes 
reges Angliae, et iii circuitu capellse sunt imagines re- 
gum; ubi supra sepulcrum Henrici posita fuit una statua 
inaurata, quae in nianu dextra tenet calicem sive cra- 
terem aureum, in quo est cor dicti Henrici balsema- 
tum (^), et supra cor stat gladius nudus, testis huius 
necis. In manu vero sinistra tenet chartam cum isto ver- 
siculo : Cor gladio scissum^ do cui consanguineus sum^ sci- 
licet Adduardo; et Adoardus nunquam postea fuit amicus 

(') E.dum elevarctur corpus praetiosissimum Domini nostri Jesu Christi,Guido. 
:*;E. tractus per capillos? {*) E. Corpus (Iralris sui. 

;S E. Guamister. (') £. balsamalum. 



CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 417 

Caroli, nec domus Fraiiciae. Nunc ad propositum autor 
damnat hic istum Guidonem ob istam inauditam violen- 
tiam. Licet enim Guido (') fuerit magnus effusor sangui- 
nis, et in multis bellis pro Carolo, tamen iuste; sed istud 
fuit nimis excessivum homicidium: primo ratione loci, 
quia in ecclesia Dei, et in curia romana, et vacante 
sede: secundo ratione persona^, quia posuit manum in 
filium regis: tertio, quia iniuste; nam rex Angliae fe- 
cerat (^) mori patrem eius culpabilem, tamquam reus 
maiestatis: quarto, quia (^) infamiam et verecundiam Ca- 
roli regis domini sui pertractabat. Ad literam ergo dicit 
autor: et ille centaurus mostrocci m' ombray scilicet 
animam Guidonis de Montforte da Fun canto sola, propter 
singulare maleflcium enormiter commissum, dicendo: 
colui fesse in grembo a Dio, scilicet ante allare, ubi (*) 
levabatur Corpus Christi consecratum, lo cor che 'n su 
Tamiffi ancor si cola, idest colitur : dat intelligi civitatem 
per fluvium. Tamis (') enim est fluvius, qui labitur iuxta 
Londram civitatem regalem, qua? olim vocabatur Trino- 
vantum, sicut scribit Julius Celsus, quia gens Julii Cae- 
saris transivit istum fluvium, quod non apparebant nisi 
capita (^). — Poi. Hic autor ponit aliam speciem violen- 
torum, qui adhuc minus delinquerunt, et minus puniun- 
tur, sicut simplex homicida, et simplex praedo. Dicit ergo 
clare : Poi vidi gente, che lenean la testa e ancor tutto 7 
casso, idest totum ventrem, fuor dal rio, idest extra san- 
guinem rivi; et non nominat aliquem hic, sed dicit: et 
io reconobi assai di cosloro, quia ubique est maximus 
numerus istorum. Et subdit quomodo continuo invenie- 
bat (J) aquam minorem, et ita minorationem poena^, di- 

(*) £. Guido iste Iberit. (*) E. fecit. 

(*) S. quia in iofainiain Caroli regis domini sui. Ad literam. 

(*) £. ubi elerabatur praBliosissimum Corpus Domini nostri Jesu Christi. 

(*) E. Tamisius. (*} £. capita eorum. Pou 

C) S. e £. InYcniebant 

I. 27 



418 COMENTLM INFERM 

cens: cosl quel sangue, idest aqua sanguinea, si facea 

basso a pih a piii, idest inveniebatur et fiebat minor pau- 

latim, quanto plus procedebamus, sl che cocea pur li piedi, 

et ista erat minima poena, quia isti gustaverant minimum 

de sanguine humano, vel \) ideo propter paucitatem 

aqua^ transiverunt ibi ad terram, unde dicit: el nosbro 

passo del fosso fu qmvi. — Sl come. Hic autor ostendit 

quomodo Nessus egressus de valle in alteram ripam 

ostenderit sibi situm et qualitatem huius (^) vallis. Ad 

cuius intelligentiam imaginandum est, quod circulus iste 

ex una parte iuxta ripam, ubi primo intraverant aquam, 

est profundus, habens magnam copiam aquae sanguineae ; 

et paulatim procedendo ad alteram ripam per transver- 

sum continuo reperitur minor aqua, ita quod ex oppo- 

sito parum aqua^ est iuxta alterani ripam. Dicit ergo 

autor : disse 7 centauro, scilicet Nessus reflectens se ad 

aquam transitam, si come tu vedi, il bulicame che sempre 

si scema, idest minuitur, da questa parte, scilicet sinistra, 

cosi voglio che tu ciediy che 7 fondo suo pii) a pii) giA 

prema^ idest magis profundctur, da quesC altra, scilicet 

a dextra in gynim, infin che 7 si ragiunge^ ove la tiran- 

nia conven che gema, idest iii pra^dicta parte, ubi tyranni 

plangunt propter pcenam, ut dictuni est. — La divina. 

Ilic ultimo ad perfectum coniplenKMitum huius materiae 

nominat quosdam alios (^) violentos in aqua grossa tyran- 

norum, qui tamquam publici pra^dones et pestiferi so- 

ciales discurrerunt (*) per mundum, per mare et per ter- 

ram; et primo nominat Atliilam. Ad cuius cognitionem 

oportet breviter scire quod, sicut scribit Paulus Diaco- 

nus in suo libro de gestis Longobardorum anno Chri- 

sti CCCCXLII, Athila rex Hunnorum(^) habens sub se 

(*) E. et Ideo. (*) S. Istius. (•) S. aliquos. (*) S. e E. discurrunt. 
(') E. Hungarorum habens sub se Dalniacianiy Hungariam, Macedoniam, 
Mesiam. 



CANTUS DECIMLS SECUNDUS. 419 

Daciam, Hungariam, Macedoniam, et Mesiam, Achaiam 
et Traciam, ducens secum multos reges et regulos, et 
plures nationes in septemtrionali plaga morantes, cum 
innumerabili exercitu furibundus intravit Italiam;et primo 
Aquilegiam sitam in principio Italiae expugnare ten- 
tavit, quae fuit viriliter defensata (^) a civibus per trien- 
nium; finaliter capta fuit igne et ferro, eversa crudeli 
excidio. Tunc quaidam mulier nomine Digna precipitavit 
se de alta arce in flumen, ne in manus hostium deve- 
niret ; mulier (^) indigna quaj tali morte periret. Deinde 
Athila destruxit Concordiam, Altinum, Patavium: deinde 
per civitates Vicentiam, Veronam, Brixiam, Pergamum 
nullo resistente discurrit. Mediolanum et Papiam simili- 
ter spoliavit abstinens a ferro et igne. Civitates alias Lom- 
bardia^, et Romandiola^ eodem modo afilixit. Demum per- 
venit ad locum ubi Mincius fluvius intrat in Padum, et 
dum deliberaret utrum iret Romam, supervenit Leo pon- 
tifex Romanus, qui obtinuit ab Athila quidquid postulavit; 
unde salutem urbis et totius Italiae reportavit divino 
miraculo. Athila demum reversus est in Hungariam, ubi 
ducta (^) in uxorem Honoria sorore Valentiniani impe- 
ratoris, faciens luxuriosa convivia, cum ultra solitum bi- 
bisset ex fluxu sanguinis narium animam efHavit; *^X sic 
vir sanguinum (^) in sanguine et vino suffocatus est mo- 
riens in quo modo est demersus hic usque ad {^) cilia. 
Falsum est ergo quod vulgus {% quod fuerit mactatus 
Arimini. Nunc ad literam autor describit Athilam a co- 
gnomine, quod ipsi Ij) sibi imposuit in vita. Nam cum 
Athila pervenisset Mutinam, Geminianus, episcopus illius 
urbis, vir sanctus, petivit ab eo quis esset; qui respon- 



(*) E. defensa. (*) £. mulier digna. 

(*) S. ducta uxore Honoria. (*) E. rir sanguineus. 

(') E. ad ilia. (•] S. e £. Tulgus dicit, quod. 

C) E. ipse sibi imposnit in Mulina. Nam. 



420 GOMENTUM INFERNl 

dit: Sum Alhila flagellum Dei. Tunc(^) Geminianus dixit: 
Sum Geminianus servus Dei; et continuo apertis portis 
Athila transivit per inedium civitatis nemine olTenso. Dicit 
ergo : La divina giustizia punge di qua, scilicet ex parte ista 
tyrannorum, quelF AUUa che fu flagello in lerra, et vere 
fuit flagellum Dei ad punienda peccata multorum. — 
E Pirro. Hic autor dat duos socios Athilae, scilicet Pyr- 
rhum et Sextum. Sed hic est bene advertendum, qiiod 
multi exponunt hic de Pyrrho (^) filio Achillis, qui fuit, 
ut dicunt, valde violentus, quia evertit Ilion, mactavit 
Priamum, imolavit ^) Polissenam, rapuit uxorem Hore- 
sti. Sed certe quicquid dicatur non credo quod autor 
inteiligat * hic de pranlicto Pyrrho, quia violentias prae- 
dictas fecit iuste contra hostes suos; imo credo quod lo- 
quatur*(*) de Pyrrho rege Epiri in Graecia, qui fuit 
valentissimus et violentissimus. Fuit enim alter Alexan- 
der, sed virtuosior eo ; et fuit de genere Pyrrhi praedicti 
filii Achillis, et consobrinus ipsius Alexandri magni. Fue- 
runt enim olim tres famosissimi duces bellorum, peritis- 
simi armorum; scilicet Alexander, Pyrrhus et HannibaL 
Ad propositum ergo, ut scribit Justinus, iste Pyrrhus ha- 
buit pro magna voluptale certare: iste venit in Italiam 
in subsidium Tarentinorum contra Romanos, et per qua- 
driennium fatigavit virtutem romanam. Deinde dimissa 
Italia Iransivit in Siciliam, et creatus rex insulas multa 
bella cum Carlhaginensibus feliciter fecit; sed paulo 
post Siciliae (^) regnum facilius perdidit quani quaesiverat. 
Deinde reversus in regnuni suum regem Macedonia3 
Antigonum invasit; quo victo regnum occupavit. Antigo- 
nus rex iniuste spoliatus bello confugit ad Argos. Pyrrhus 

(*) S. Tunc Geminianus scrvus Dei iussit portas cirilatis aperiri, ct apertis, 
Athila transivit. 

(*) \i, Pvrro Achillcide» qui fuit. (') S. violavil Polixenam. 

{*) Lc parole fra i duc asterischi sono dei Codici Strozziano e Estense. 
(') £. Siciliam facilius. 



CANTUS DECIMUS SECUNDUS. 421 

cuius domingndi cupiditas erat insatiabilis, non contentus 
Epiro et Macedonia, sed intendens Graiciae et Asi», invasit 
Lacedaeraoniam gentem bellicosissiraara post Roraanos; 
sed inde repulsus, non territus, invasit Argos, ut Antigo- 
nura a se victum et ibi absconditura oppriraeret, ibi ar- 
denter pugnans; sed iraprovide, saxo deiecto de rauris 
raanu ferainea, oppressus est. Sicque rex potentissiraus, 
cunctis terribilis et ab omnibus viris formidatus, a femi- 
nis(') Lacedaeraoniorum turpiter repulsus, et a femina 
Argorum infeliciter mactatus, bellis Gnem fecit, quibus 
fuerat semper a iuventute delectalus; et quod misera- 
bilius fuit, caput eius truncatum corpore fuit Antigono 
praesentatum. Sed Antigonus piissimus, meraor huraani- 
tatis, oblitus iniuriae, restituit caput cura reliquo corpore 
Heleno Glio Pyrrhi reportandura in patriara, ipso Heleno 
ex captivitate liberato : sicque tot regnorum bellis vexa- 
tus spiritum cum sanguine deduxit ad inferos. Ex dictis 
ergo satis patet quod autor loquitur de isto rege: nec 
dicas iste non fuit pirata, quia dico : quid ad rem ? Nam 
autor nihil dicit quod Pyrrhus fuerit pirata; sed addit 
alium piratam imraediate, scilicet Sextura filiura (*) Pom- 
peii. Nunc ordina sic literam: et divina iustitia pungit(^), 
Pirro e Sesto. Ad cuius cognitionem est breviter scien- 
dum, quod iste Sextus filius Magni Pompeii post victo- 
rias Ca^saris, congregata magna multitudine piratarum, 
occupavit Siciliam, et coepit infestare Augustum, et multa 
bella navalia fecit secum et cum suis ducibus, et saepe 
raagna damna dedit illi, et Italiam et Romara farae af- 
fecit; sed tandem victus fugiens in Asiam a fautoribus 
Antonii interfectus est. Et hic nota, lector, quod autor 
sequitur hic Lucanum, quia appellat Sextum vilem pi- 

(') £. a feminis Argorum infeliciter mactalus. 
f) £. Sextum Pompeii genitum. Nunc. 
('} £. punit. 



422 



COMEVTLM IXFERM 



ratam, qui e?(ercuit piraticam ia mari, in quo pater suus 
piratas vicerat, de quibus babuerat gloriosum triom- 
pbum. Sed certe aescio videre cur iste debeat dici pu- 
sillanimis, nisi forte quia habuit fortunam contra se; imo 
yidetur fuisse magnanimus, quia coactus est iacere de 
necessitate virtutem. Quid enim poterat facere Sextus ^*) 
victo patre et fratre ? spoliatus auiilio et consilio ^^ ami- 
corum ? occupato Oriente per Antonium, Occidente ^^ per 
Augustum? Certe armavit se quibus potuit contra Au- 
gustum haeredem Caesaris, et eum molestavit violenter /) 
usque ad mortem. — Et in eterno. Hic ultimo autor no- 
minat duos sicarios privatos qui fuerunt famosi prsdo- 
nes, quorum uterque vocatus est Rainerius, unus fuit 
de Corneto Castro, alter de civilate Aretii de Valle ArnL 
Dicit ei^o : et illa divina iustitia, in etemo munge, idest 
exhaurit, evacuat *}, le lagrime che^ idest quas, disserra, 
idest aperit, col bollore, quia isti e\ dolore bulloris con- 
tinuo sunt in planctu et lacrimis, a Rainer da Conieto ; 
iste praxlatus fuit Stratam Romanam, e Rainer pazzo ; 
iste pra^datus fuit Stratam Tusciae. Deinde finit tractatum 
primai violentia?, et claudit capitulum dicens: ille Nessus, 
se rivolse poi, idest redivit ad viam suam, e ripassossi 7 
guazzOy idest retransivit '^] fluvium. 



'\ £. Scxtu8 lK)ni, victo. 
E. Occidente Yero per. 






(*y £. et evacuat. 



(*j S. e E. consilio cunctorum. 

(V E. Taleoter. 

*, S. e £. transiTit. 



423 



CANTUS DECIMUS TERTIUS, in quo tractat sicta ingressi 
sunt sylvamy uhi invenerunt spiritus in bromhis et prunis ; 
et sicut Virgilius rupit aliquam schegiam cuitis spiritus VO" 
catur dominus Beltrami del JBomio, cum quo recitavit de 
pcena eorum futura, et postea sub titulo dliorum civium 
florentinorum interfectorum a se ipsis. 



Nc 



OiV era ancor di la Nesso arrivato. Postquam in 
superiori capitulo proxime praecedenti autor noster tracta- 
vit et determinavit de prima specie violentiae C) contra 
proximum, quae punitur in primo circulo violentorum; 
nunc consequenter agit et tractat de secunda specie vio- 
lentiae contra se, quae punitur in secundo circulo violen- 
torum. Et istud capitulum XIII potest dividi in quatuor 
parles generales. In quarum prima autor describit in 
generali poenam violentorum in personam suam et mi- 
nistros poenae. In secunda describit in speciali unum sin- 
gularem spiritum modernum, qui usus est manu violenta 
contra (^) se et assignat causam suae damnationis, ibi : 
lo sentia. In tertia movet aliqua dubia dicto spiritui, ibi : 
Un poco attese. In quarta et ultima tractat de his qui 
fecerunt violentiam contra bona sua et de eorum pcena, 
ibi : Noi eravamo. Ad primum veniendo dico, quod autor 
describit generalem poenam violentorum talium ; sed an- 
tequam descendam ad literam, pro evidentia istius poenae 
oportet necessario praenotare, quod autor fingit subtiliter 
animas istorum desperantium esse involutas in plantis 
sylvestribus duris, asperis, sine foliis, sine fructu ; et har- 
piae quae sunt (^) rapacissimae rapiant apices virgultorum, 

(*) S. ▼iolentoroni ; nonc consequenler agil. 

(*) 116, conlra se, ibi: $1 bon maettro, et assignat. 

(') 116, sunt ates rapaciMlms. 



424 C03IE\TLM INTERM 

et ex rupturis emanet sanguis: liaxr poena convenientis- 
sima est tali culpae. Considera enim quod est triplex 
anima, scilicet rationalis, sensitiva, vegetativa (^). Modo 
isti non possunt dici liabuisse animam rationalem, quia 
ratio semper fugit mortem, qua^ tollit esse quod conver- 
titur cum bono : nec sensitivam, quia etiam sensus fii- 
git mortem; unde et omnia bruta conantur defendere 
suam salutem. Vegetabilia etiam secundum naturam ap- 
petunt conservari ; tamen quia isti fuerunt viventes ani- 
mati, oportet de necessitate dare eis unam animam. 
Quam ergo dabimus ? vegetativam ; nam qui se inter- 
ficlt, licet sit vivens, noii videlur habere plus sensus 
quam una arbor; et illam dabimus asperam, fuscam, 
siccam. Harpiae autem fundentes sanguinem earum {^^ 
sunt figuraliter avaritia, et prodigallUis, qu<T duo maxime 
impellunt hominem, et deducunt ad desperationem, ut 
stalim pateblt. Nunc ad literam autor continuans dicta 
dicendis, dlcit : \esso non era ancora arrivato di la^ 
scilicet ad alteram ripam : per hoc autor vult tacite di- 
cere quod ipsi positl '.^) ad terram. nullam fecerunt mo- 
ram ibi, Imo statini iiilraverunt iter ne perderent ali- 
quld temporis. IIoc dat intelllgi per Id quod dlcit, quoil 
Nessus nondum (*^ pervenerat ad alterani ripam, qul tfi- 
men veloclssime ibat In ictu oculi, quia eques^^) erat, 
et quia non habebat facere aliquam moram in redeundo 
per aquam, slcut fecerat In veniendo, oslendens islls 
dlversas animas el pceiias in sanguine. Dlclt ergo : non- 
dum Nessus redlverat ad suos centauros, qxmndo noi ci 
niovemmo per un bosco^ idest pc^r secundum circulum 
violentorum, qui est totuni nemus, in quo sunt ^^) arbores 
sylvestres, et certe nullum est trlstlus nemus islo; primo, 

('; S. e E. et vegelaliva. (*) 116, eorum. (•} 116, E. e S. depositi. 

(^ E. nondum pervenerat ad terram, scilicet ad alteram ripam. 
(*) 116, cquus erat. (*) 116, sunt solum arbore;». 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 425 

quia dicit : che da neun sentiero era segnato, quia non 
habebat(^) aliquam certam viam, sed oportet ire ad for- 
tunam : et bene fingit quod (*) nulla est via recta, nulla 
ratio vel(^) causa quae ducat hominem ad desperatio- 
nem; secundo quia nulla viriditas erat hic, non odor, 
non flos, non fructus (*) nisi aves foedissimae (^), turpis- 
sim«. Dicit ergo : no7i fronde verdi, ut non videatur 
quod aliquis istorum habuerit unquam vitam, ma di co- 
lor fosco, quia vita eorum est (^) denigrata infamia (!\ 
quantumcumque forte fuerit (^) aliquando famosa ; non 
rami sckielti, ma nodosi e involli, idest membra quae 
consenserunt (^) in necem corporis, perverso usu ratio- 
nis, non pomi v' eran, idest nullus fructus, quia nullus 
est ita sceleratus, qui non possit facere et faciat aliquem 
fructum praeter solum desperatum, et omnis peccator 
potest redire ad fructum virtutis praeter istum, ma slecchi 
con tosco, idest venenoso succo, idest sanguine, qui est 
sedes animae quam iste exclusit a se ex venenosa rabie 
desperationis. — Non han. Hic autor demonstrat duram 
incarcerationem istarum animarum tangens asperitatem 
plantarum per unam comparationem ; et vult breviter 
dicere quod nullae sunt faerae sylvestres fugientes fami- 
liaritatem et societatem hominum, quae habeant loca tam 
sylvestria C^) pro sui habitatione, sicut habent animae fe- 
roces istorum desperantium. Et loquitur specialiter de 
illis faeris, quae reperiuntur in una certa sylva Italiae, 
quae visa fuit asperrima autori inter alias quas viderat. 
Dicit ergo : quelle fiere selvaggie, sicut ursi, apri et si- 



(*) S. non hahebat certam Tiani, sed oportebat. (*) 116 e £. quia. 
(*) 116, Tcl nulla causa rera quie ducat homines. 

(*) £. fructus, non afes pulcrae, sed non erant nisi ares foedissimaB et tur- 
pissimflB. 

(■) 116, fGelidissimfle. (*) 116, erat. 

f ) £. sola infamia. (*) E. fecerit aliquando. 

(*) S. e 116, consentlerunt in necem corporis. (**) 116, syWestra. 



426 COM£NTLM IXFERM 

miles, cKatmo in odio i luoghi colti, sicut est aaturale 
quod talia animalia fugiunt quantum possunt loca labo- 
rata, domestica, habitata, qua^ sunt inimica sibi, tra Ce- 
cina e Cometo, quae sunt duae terrae in maritima, inter 
quas sunt nemora densissima. Gornetum, de quo dictum 
est in capitulo pra^cedenti, est nobilissimum castrum su* 
pra mari tusco circumdatum triplici muro; unde credi- 
tur olim fuisse Dardanus primus autor Troiae (^), sicut 
dictum est in lY capitulo, non han si aspri slerpi ne d 
folti, in sylvis suis, sicut, supple, animae istorum deq>e- 
ratorum habent stirpes asperos, spissos, duros et pun- 
gentes. Et hic nota quantum comparatio ista sit pulcra 
et propria, quia nulla est faera sylvestris infelicior istis, 
qui fugerunt loca habitata ab hominibus, et iverunt in 
terram ad generandum (*) herbas vel arbores ; et in rei 
veritate nullae faerae habent arbores ita sylvestres in ha- 
bitatione sua sicut istac animae, quia faerae inter (^) alias 
arbores habent cavernas suas et stationes, quibus natu- 
raliter delectantur et inter quas libere vagantur sine 
poena. Animae vero istorum habent hic carceres amaros, 
quibus innaturaliter (*) involvuntur, et continuo laceran- 
tur et cruciantur; ergo isti sunt deterioris (^) conditionis 
quam aliae faLTae. — Quivi. Nunc autor, descripta poena, 
describit ministros poenae, scilicet harpias (*)\ et quia istud 
est tristissimum nemus, ideo bene dat ei tristissimas 
aves. Ad sciendum autem quae (") sint istae, est breviter 
sciendum, quod sicut potest colligi ex Virgilio III Enei- 
dos: Harpiae sunt aves rapacissimae habentes vultus 
virgineos, ventrem ingluviosuni, foedissimum (^), ora sem- 
per pallida fame, manus recurvas ; quarum officium erat 

(*) £. Roms. (*) 116, geiierandam herbam. 

(') S. e £. intcr illas arbores habent cayernas et stationes. 
(*) E. naturaliler. (•) 116, dcteriorcs. 

(*) £. harpias; quia Tcro istud. C) S. quot sunt isls. 

(') £. foedissima ora, semper. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 427 

stercorizare mensam (^) regis Phynei, qui erat caecatus, 
quia interfecerat filios proprios. Harpia figuraliter repraj- 
sentat avaritiam, unde sic dicta est a rapiendo, et de 
ista specie avium non inveniuntur nisi tres semper, qua- 
rum nomina sunt haec: Aello, Occipito, Celeno, quae 
figurant (*) triplicem actum avari ; nam primo, avarus 
appetit alienum, et iste (^) appetitus habendi figuratur 
per primam. Dicitur enim Aello (*), idest alienum optans. 
Secundo, avarus post appetitum acquirit et accumulat; 
et Iioc figuratur per secundam. Dicitur enim Occipito, 
idest aliena occupans. Tertio, avarus acquisita abscondit, 
custodit et conservat, et hoc figuratur per tertiam. Di- 
citur enim Celeno quasi celans aliena, et ista est peior 
caiteris et vilior, quia miser avarus sepelit {% nec audet 
tangere pro sui comodo, et honore; ideo bene dicitur 
quod (^) habent foedare cibaria Phynei. Phyneus enim est 
ipse avarus a foenerando dictus, qui nihil potest vel scit 
facere tam praeclarum, quod totum avaritia non polluat, 
sicut aliquando faciet solemne convivium, et pro fructi- 
bus vel sapore vel alia re minima maculabit quicquid 
fecerit. Ideo bene fingitur caecus avarus, et dicitur in- 
terfecisse filios proprios, quod totum est verum, imo 
quod est peius, saepe interficit {^) se ipsum ex cupiditate 
lucri, exponendo se manifestissimis (^) periculis mortis. Ul- 
terius est sciendum quod Eneas dum recessisset primo 
a Troia, deinde a Creta pervenit ad Strophades, quae sunt 
insulae Graeciae in mari jonio, in quibus morabantur tunc 
istae aves monstruosae. Ibi Troiani, factis epulis ex bestiis 
quas invenerunt ibi sine custodia, coeperunt epulari, or- 
dinatis in litore mensis; et ecce harpiae cum clamore 



(*) S. mensas. — E. ante mensain. (*) 116, significant 

(^ S. et iste habitus et appetitus. (*) E. Aello, idest alienum appetens. 

(') £. sepelit acquisita. (*) E. quod ares ist» habent. 

C) S. interfecit. (*) S. ma^is pericnlis. 



428 COMENTUM INFERNI 

horribili, quae magno strepitu alarum venientes de mon- 
tibus illis coeperunt rapere cit>o$('), et omnia foedare 
immundo tactu. Tunc Troiani mutaverunt locum retra- 
hentes se ad diverticulum remotum sub saxo cayo(^ 
clausum arboribus et umbris; et ecce positis mensis ite- 
rum harpiae sonantes(') venerunt ex alia parte, et coe- 
perunt rapere cibos unguibus et polluere ore; sed con- 
tinuo socii de mandato Eneae rapientes enses invaserunt 
eas, sed laedere non potuerunt, quia subito celeriter avo- 
labant (*) : tunc principalis earum, scilicet Celeno, ponens 
se in alto saxo fecit talem sermonem : Audite, Troiani, 
et tradile menti, qua^ ego maxima furiarum pando vo- 
bis : vos pervenietis tandem ad Italiam ad quam tendi- 
tis; sed antequam possitis (^) fundare ibi fatatam civita- 
tem, comedetis dentibus mensas proprias ex fame: hoc 
dicto statim refugit in sylvam et disparuit. Troiani vero 
exterriti (^) valde tam tristi augurio, dimissis armis, con- 
versi sunt ad preces, et Anchises pater Eneae orationem 
fecit ad Deos ut averlerent talem casum ab eis. Post (^) 
tempora multa, sicut scribit idem Virgilius in septimo, 
cum Eneas pervenisset ad Italiam ad parles fluminis 
Tiberini et discurabuisset (^) cum aliis principibus suis 
sub ramis arboris altae, et vescerentur dapibus ap- 
positis super placentis in herba virenti, accidit quod, con- 
sumptis (^) epulis, aliqui ex fame coeperunt frangere et 
comedere placentas qua3 erant in loco incisoriorum ; et 
continuo Julius filius Ene» alacriter clamare coepit : 
ergo nos consuraimus etiam mensas. Eneas vero pater 
slatim recepit C^) vocem illam pro bono augurio, et te- 



E. cibos islos et. (*j E. saxo curvo; et ccce. 

(*) £. sonanles alis feniunt ex alia. (*) £. avolaTerunt. — 116, evolabant. 
(') S. possitis falo fundare civitatem. — £. possilis ibi fundare tantam civi* 
latem. ^ (•) S. terrili. 

(') £. Post vero tempora. (•) S. e E. discubuisset. 

(•) 116, assumptis. ('•) 116, accepit. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 429 

tatus est cognoscens hanc esse terram totiens sibi fata- 
tam. Et hic nota quam bene ista fictio sequitur(^) ad 
id quod iam dictum est de harpiis. Nam Eneas est vir 
magnanimus, qui dum recedit a Troia terra voluptatis^ 
et tendit in Italiam terram virtutis, avaritia statim in- 
surgit in eum volens ipsum impedire a tam glorioso 
proposito, quale erat fundare imperium romanorum ; et 
audi quod (^) dicit : divinat sibi quod antequam possit 
hoc perficere, comedet mensas, quasi dicat; consumes 
quicquid habebis, et portabis omnia incomoda, et eris 
senex discurrendo per omnia maria, et terras inter tem- 
pestates et labores. Sed Eneas magnanimus insurgit 
cum suis sociis fortibus contra istam^ et fugat et expel- 
lit a se, et fortiter negligit omnia infortunia et pericula 
et semper bene sperat, et omne augurium convertit in 
bonum. Ergo bene Celeno quae semper vult celare et 
conservare quicquid Occipito occupavit, et Aello opta- 
vit (^), est possima pestis maxime contra principem. ideo 
elegantissime Yirgilius dicit III Eneidos, quod nullum 
monstrum est tristius et nuUa pestis crudelior avibus 
istis, et nuUa ira deorum venit peior ab inferno; istis 
visis, nunc est ad literam veniendum. Dicit autor: le 
bruUe arpie, ab effectu, quia inquinant quaecumque tan- 
gunt quantumcumque splendida, fanno lor nido quivi, 
et sic faciunt filios in arboribus istis ; et ecce magnam 
potentiam istarum avium, che cacciaro i Troiani delle 
Strofade; ist» insulae sunt in Graecia in Epiro, quae vo- 
cata) sunt Ethinades (*), et olim Plotoe, et dicit : con tri- 
slo annundo di futuro danno, quod tamen conversum fuit 
in bonum augurium, ut iam dictum est: et sa^pe hoc 
accidit, quia (*) quando vir virtuosus videtur positus in 
maioribus periculis, tunc appropinquat finis(®) laborum. — 

('] £. scqualur. (*} £. quid. (') £. Aello obtinuit. 

(V) 116 e £. £chinades. (*) £. quod quando. (*) 116, flnis illorum. 



430 COMENTUM INFERNI 

Deinde autor describit harpias in particulari ab habitu 
corporis dicens : ali hanno lale ; ists aves bene dicuntur 
habere alas (^) et amplas^ quia volant per universum 
vel (^) tegunt totum aerem, quia obfuscant totum mun- 
dum: e colli e visi umani, idest feminarum, sicut Hora- 
tius capit humanum in feminino genere, cum dicit: 
humano capili i^) etc. Hic nota quod harpia bene fingitur 
habere vultum virgineum ; virgo enim decora aspectu 
suo allicit hominem ad amandum se, ita ipsa rapina, 
quia dulce videtur homini vivere ex alienis laboribus, 
sicut dixit fur quidam dum duceretur ad suspendium, 
et increparetur de sua infami vita. Yirgo etiam, quam- 
diu virgo, est sterilis, nec fructum parit(*), ila et ava- 
rilia; pie con artigli, bene dicit, nam dicuntur habere 
pedes gallinaceos; sicut enim numquam gallus conten- 
tatur esca exhibila sibi sine raspa, ita avarus numquam 
contentatur substantia sibi relicta vel acquisita, si non 
semper de novo rapit. Ideo bene Virgilius dat harpiis 
manus uncas, ut per hoc denotet manus avari curvas, 
aptas natas ad rapiendum, e pennulo il gran venlre, 
quia insaliabiliter ingurgitat omnia el sepelil el servat ^) 
et nescit cui ; ideo bene dicit VirgiliuSj quod habet (^) 
ventrem palidum fame, quia ut dictuni esl I capitulo: 
Dipo 7 pasto ha piu fame che pna ; el dicit : fanno la- 
menti su li arbori strani, sicut sunt extrane« aves, ita 
nidificant in extraneis arboribus, et faciunt lamentabiles 
canlus, vel efticlunlj quia lacerant folia arborum, et 
cruclant animas inciusas qua) ex dolore conqueruntur 
et clamant, ut statim dicetur. 

E 7 Imon maestro. Ista est secunda pars generalis in 



;*; S. alas amplas. (') S. e E. el legunt. 

'; E. capiti cervicem pictor equinam, (*) S. facil. 

') S. c E. el conservat et nescit. — 116, servat el nescilur cuf. 
*) E. quod habent Tentrcm. — 116, quod habet os palidum. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 431 

qua C) tractat in speciali de uno spiritu moderno qui 
ex dolore falsae infamiae seipsum occidit desperanter ; et 
primo praemittit quomodo Virgilius fecerit eum attentum 
ad materiam sequentem novitate rei, unde dicit : e'l buon 
maeslro^ scilicet Virgilius qui voluit me docere locum 
istius poenae, mi comindb a dire : pria che piu enlri, idest 
antequam procedas (*) per istud nemus, sappi che sei nel 
secondo girone, idest in secundo circulo particulari vio- 
lentorum. Unde nota quod iste triplex circulus, in (^) quo 
punitur triplex species violentiae, est ita dispositus, quod 
primus est una vallis sanguinea, in qua puniuntur vio- 
lenti in alium ; secundus est una sylva deserta et aspera, 
in qua puniuntur violenti in se ; tertius est una arena (*) 
arida sterilis, in qua puniuntur violenti in Deum. De 
primo tractatum est in pr«cedenti capitulo ; de secundo 
tractatur in praesenti; de tertio in sequenti. Ideo bene 
dicit : e serai menlre^ idest continuo donec, che tu verrai 
neWorribil sabbione, idest in arena, in qua punitur abho- 
minabilis culpa ; e pero guarda bene se vedrai cose che 
ton^ian fede al mio sermone^ idest (^) si videbis non cre- 
denda, si dicerem lingua, nisi tu videres oculo. — lo 
senlia. Hic (^) autor incipit ostendere ipsam poenam, primo 
per auditum ; et breviter vult dicere, quod audivit C) 
rem incredibilem et veram, scilicet quod ex arboribus 
illis exibant voces humanae lamentabiles, sed non cre- 
debat quod sic esset, quia non videbat ibi aliquos ho- 
mines(®); tamen imaginabatur quod essent aliqui laten- 
tes inter et post arbores illas. Dicit ergo : lo sentia d' ogne 
parte trar guai, quia in omni arbore erat una anima 
inclusa, e non vedea persona che 7 facesse, et tamen ani- 

(') 116 e E. in qua autor tractat. (*) S., E. e 116, ulterius procedas. 

(*} S. ubi ponltur. (*) 116, arena sterilis. 

C) 116, Idest Tidebis noa credenda. (*) 116, Nunc autor. 

C) E. audiTit tunc incredibilem et Teram. 

('] E. homines; imaginabatur. 



432 COMENTUM INFERNl 

mae humanae erant quae emittebant voces, percK io tuUo 
smarrito m' arreslai, ex stupore et timore; timebat enim 
autor insidias, sicut solent parari insidiaB in sylvis ia 
mundo isto. Et tangit quod Virgilius cognovit credulita- 
tem autoris non veram, et ideo quod non potuisset dare 
sibi ad credendum^^), voluit ostendere sibi per experien- 
tiam facti. Unde dicit: credtio, che credette cKio cre^ 
desse, el bene credebat quia Virgilius qui semper novit 
mentem autoris clare cognoscebat opinionem quam ha- 
bebat autor de vocibus istis. Sed (^ ipse autor non bene 
credebat, quia credebat: che tante voci uscisser di quei 
bronchi, idest ex illis truncis, vel ramis arborum^ di gente 
che per noi si nascondesse, ut scilicet spoliarent nos ; et 
tamen erant voces miserabiles animarum, quarum ar- 
bores harpi^c crudeliter spoliabaiit rapientes folia et fron- 
des. Ideo ostendit quomodo Virgilius voluit certiorare 
ipsum de veritate rei(^), dicens: pero disse 7 maestro, 
scilicet Virgilius ad toUendam vanam credentiam meam, 
li pensier & hai si faran tutti monclii, idest omnino am- 
putabuntur et removebuntur a mente lua, se tu tron" 
chi qualche fraschetta d' una d' este piante, idest aliquem (*) 
unum ramusculum alicuius istarum arborum. — AIloi\ 
Hic autor oslendit quomodo avidus novitatis execulus (^) 
fuerit quod Virgilius suadebat, dicens: allor porsi la 
mano un poco avante, e colsi un ramicello d' un gran 
pruno, idest abrupi parvum (^) ramusculum unius ma- 
gna^ arboris spinosa^ asperae ad modum pruni. Et hic 
nota, quod hic erat inclusa aiiima magna viri magni; 
ideo bene dat sibi arborem magnam. Iste enim erat Pe- 
trus de Vineis magnus Cancellarius Federici U, * flori- 
dus dictalor, de quo bene dictum est: Uic redit in nUii'- 

(') 116, credendum vorbis, voluit. ('] 116, Sed ista autor. 

('} 116, rci; ideo dixit. (*; S. aliquein ramunculuiD. 

('} 116, expertus fuerit. ('} 116, parvulum. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 433 

lum qui fuil anle nihil. Hic namque infimo genere ortus, 
puta ex patre ignoto, et matre muliercula abiecta, quae 
mendicando suam et filii vitam inopem misere susten- 
tabat; tandem post studium literarum pauper a casu 
perductus ad imperatorem, sacrum palatium ingenio, et 
fortuna dives incoluit ; tantumque processu temporis im- 
periali favore, arte dictandi, et juris civilis peritia flo- 
ruit, ut quasi illo tempore non haberet(^) parem. Ex 
quo in oculis imperatoris factus gratiosus et carus, ma- 
gnse curiae protonotarius, consiliarius, judex, et arcano- 
rum conscius est effectus (^). Guius singularis familiaritatis 
apud imperatorem fuit hoc mirabile signum, quod in 
neapolitano palatio effigiatus erat imperator et Petrus : 
unus in solio, alter in sede: populus autem ad pedes 
imperatoris procumbens, justitiam in causis sibi fieri po- 
stulabat his versibus : Ccrsar, amor legum, Federice piiS" 
sime regum Causarum telas Noslrarum solve querelas. Im- 
perator autem videbatur dare tale responsum his aliis 
versibus : Pro vestra lite Censorem juris adite ; Hic nam 
jura dabily vel per me danda rogabil : Vinece cognomen, 
Petrus (^) judex est sibi nomen. Cum autem esset in tanto 
culmine constitutus, infamiam proditionis incurrit; ideo 
ab imperatore carceri datus ac caecatus, desperate vi- 
tam finivit. Et quia haec infamia infidelitatis publica fuit, 
ideo bene poeta inducit Petrum petentem famam sibi (^) 
reddi * {\ et rupit parvum ramusculum, ut faceret 
modicum damnum arbori, et tamen cum magno dolore 
patientis, unde statim ponit effectum, scilicet querelam 
illius spiritus inclusi, dicens : e 7 tronco suo gridd : per- 
che me schiante? et repetit ad exprimendam maiorem 
querelam, dicens : e comindo a gridar, perchi mi scerpi, 

(') E. habaerit. (*) £. est factos. 

(') £. Petrtu est sibi nomm. (') S. sibi restitai. 

(') Manca nel Codice 116 qaanto d compreso fra i due asterischi. 

I. 28 



434 COMENTUM INFERNI 

idest, cur me decerpis et laceras ? quasi dicat : quamvis 
fuerim violentus contra memet^ tamen numquam feci 
violentiam tibi, numquam feci sanguinem tibi. Hoc dixit : 
da che fatto fu bruno di sangue ; nam ex illa ruptura 
subito (^) manaverat sanguis et vox post sanguinem ; et 
vide quod bene dat sanguinem fuscum, non clarum isti; 
et provocat autorem ad miserationem (^)^ dicens : non hai 
tu spirto dipielale alcuno? quasi dical : deberes (^) habere 
aliquid (^) humana^ compassionis ; quod statim probat, 
dicens : uomini fummo, scilicet nos omnes hic arborificati 
fuimus aliquando liomines^ sicut tu es, vel dicit in plu- 
rali nos, quia fuit persona publica repraesentans perso- 
nam imperatoris magnifici ; or siam falli sterpi, idest ar- 
bores durae, quasi dicat breviter: o crudelis homo, o 
anima impia, non consideras tu quod fui homo compo- 
situs ex corpore et anima rationali, sicut tu, quamvis 
modo (^) fuerim planta spinosa, el quamvis eripuerim 
mihi totum esse violentum, non debes tu eripere mihi 
partem, et ideo : la tua man ben dovrebbe esser piSi pia 
se fossimo stati anime di serpi, nedum hominum ; sed 
certe animae istoruni dcspcratorum fuerunt crudeliores 
serpentibus, quia serpenlcs non sa^viunt in corpora pro- 
pria, sicut isti fecerunt (^) in sua. Et hic nota quod au- 
tor pulcre fingit quod Iruncaveril ramum et effuderit 
novum sanguinem eius(^), quia renovavit eius violen- 
tam et amaram morlem, sicut statim dicetur. — Come. 
Hic autor manifestat formam y) doloris istius per com- 
parationem propriam et claram, et dicit breviter quod 
sanguis et clamor simul ita manabat (^) ex ramo rupto 

('} 116, subita. — £. cito. (') 116, iniscricordiain. 

;'; S. e £. del>cs. (*) £. aliquid compassionis. 

f) £. modo eripucrim. — 116, modo sim factus planta. 

(*; 116, sa^vicrunt. 

('; £. ciusquc renoTayerit violcntiam amaram. (') £. causam doloris. 

(*'^ £., S. c 116, manabant ex ramo rupto iropcllente dolore, sicut humor 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 435 

quod magis consonat comparationi : come, supple exit 
humor et stridor, d' un slicio verde che sia arso da V un 
de' capi che geme, idest stillat vel emittit guttas more 
gementis, qui emittit lacrymas da ValtrOy scilicet ab alio 
capite; cuius ratio est quia humidum in ligno viridi ca- 
lore ignis resolvitur in aerem, et invenit obstaculum 
humidi non resoluti, et impellit illud extra. Et sic vide 
quomodo comparatio est propria ex omni parte sui, quia 
de ramo ad ramum, de humore ad sanguinem, de stri- 
dore rami ad clamorem rami, de violentia ardoris ad 
violentiam doloris ; ideo dicit : e cigola per venlo che va 
via, idest stridet, et cito transit, sicut ergo in torre (^) 
propter calorem humor exit guttatim et stridor, sed cito 
desinit et vanescit (^) ; ita ille ramus propter dolorem 
emisit sanguinem paulatim et clamorem, sed cito cessa- 
vit et quievit. — S' elli. Nunc autor ostendit qualiter Vir- 
gilius, audita acerba querela istius spiritus, excusaveril (^) 
primo Dantem, qui fecerat iniuriam illam ex ignorantia, 
et se, qui fecit hoc fieri ex necessitate, quia non poterat 
aliter dare sibi intelligi quod anima humana esset in- 
clusa intra arborem tam sylvestrem. Dicit ergo : e 7 savio 
miOy scilicet Virgilius, rispose: ad veram excusationem 
mei, qui nesciebam quid feceram (*) o anima lesa, idest 
oflensa nunc manu unius ignorati (^), el non avrebbe 
distesa la mano in te, idest non iniecisset manum 
violentam in te, licet fueris violentus contra te, quia 
noluisset addere afflictionem afHicto nimis et innocenti 
immerito, s' egli avesse potuto veder prima, scilicet ante 
fractionem rami, pur con la mia rima, idest solum cum 

et stridor mixti exeunt ex tilione usto impellente ardore ; unde dicit : parole e 
tangue ti tucia de la rotta Kheggia^ idest de loco arboris, unde autor abruperat 
ramum, yel ab ipso ramo rupto, quod magis consonat comparationi. Come, 

(') 116, in torrente. (') E. et OTanescit; ita iste ramus. 

(') E. excusayit. (^ E. quid facerem. 

(') E. ignorantis. 



436 COMENTUM INFERNl 

carmine meo. Hoc dicit Yirgilius quia ipse C) 
fictionem fecerat de Polidoro filio Priami, dd ch'd ve- 
dulo, scilicet quod anima humana est involuta iiitra ar- 
borem istam. Deinde Yirgilius excusat se quia fuerat (*} 
causa huius la^sionis^ dicens: ma la cosa mcredUrile, et 
tamen vera, mi fece indurlo ad opra, ch' a me stesso pesa, 
scilicet non poterat aliter fieri, ideo necessitas me ex- 
cuset; et quia Yirgilius dederat sibi vulnus indignum 
renovando eius mortem infamem, quae non erat nota 
omnibus, ideo dat sibi medelam, quia reddit sibi bonam 
famam, ita quod istud vulnus debet esse carum isti (^ ; ideo 
suadet sibi ut manifestet se autori, qui restituat sibi 
bonam famam, dicens : ma dilli chi tu fosti, si che rut- 
freschi tua fama. Habuerat primo Petrus bonam famam 
quia erat legalis et fidelis Federico; postea incurre- 
rat infamiam, invidia procurante ; et autor nunc purgat 
ipsum ab infaniia falsa i^\ et reddit sibi pristinam veram 
famam, nel mondo su, scilicet viventium, dove tomar U 
lice, idest licitum est; quod non licet tibi nec aliis despe- 
ratis, quasi dicat: bene potest renovare famam tuam in 
mundo, quia vivit, et est cito reversurus superius; et 
dicit : in vece cT alcuna menda, idest loco alicuius emen- 
dalionis et satisfactionis oflensae quam tibi fecit, licet 
sine culpa. — E 'l tronco. In hac parte autor ponit re- 
sponsionem illius spiritus ad petitionem Yirgilii, qui 
primo captat benivolentiam commendans dulcem persua- 
sionem tanti oratoris ; unde dicit : e 7 tronco, supple, re- 
spondit : tu m' adescki, idest tam efficaciter me capis vel 
ligas, col dolce dire, quia nimis est dulce homini recu- 
perare bonam famam, post infamiam falsam, ch' io twn 
posso lacer, et si debeo loqui non possum dicere pauca; 



(*) 116, ipse silet ficUonein quam fcccrat. 

(») K. fuerit. (») E. carum sibi. 

(^ S. falsa, sibi pristinam Tcram famam exhibcns, nel motido. 






I 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 437 

ideo : e mi nm gravi perck' io un poco m' iiwischi a ra- 
gio)iar, qiiasi dicat : licet implicem me longa narratione, 
nou extmliet vos sermo parum prolixus. Et hic nota 
quod aulor pulcre flngit istum Petrum petere veniam, 
quia de rei verilate fuit proiixus in suo dictaraine. 

lo son. Hic Petrus de Vineis incipit suam narratio- 
nem, per quam primo describit suam felicitatem, deindeO) 
infelicitatem. Et ad utriusque intelligentiam bonum est 
scire ;'■) plenius, qui fuerit liomo iste, et qualis eius for- 
luna. Iste ergo fuit Petrus de Vineis, famosus cancella- 
rius Federici U, qui fuit raagnus doctor utriusque juris, 
magiius dictalor stili missorii, cursivi, curialis; et lia- 
buit naturalem prudentiam magnam, et laboriosam di- 
ligentiam in officio ; propter quod mirabiliter meruit 
gratiam imperatoris, adeo quod sciebat omuia eius se- 
crela, et eius consiiia firmabat et mutabat pro libito 
volunlatis; et omnia poterat quae volebat. Sed nimia fe- 
licltas provocavit eum (") in invidiam et odium multo- 
rum; nam ceteri quasi curiales et consiliarii vidcntes 
exaltationem istius vergere in depressionem ipsorum, cce- 
perunt, coniuratione facta, certatim accusare ipsum fictis 
criminibus. Unus dicebat, quod ipse erat faclus ditior (*] 
principe; alius quod ascribebat sibi quicquid imperator 
fecerat prudentia sua; alius dicebat, quod ipse revelabat 
secreta romano pontifici, et sic de aliis. Imperator (^) su- 
spcctus et credulus fecit ipsum exoculari, et bacinari et 
tradi carceri; in quo ipse non valens ferre tantam indigni- 
tatem,quia:(?Ma' vemt indigm pnena doleiula ri?m/,-seipsum 
interfecit. Et scribunt aliqui, quod Petrus dum porta- 
relur cum Federico eunte in Tusciam super una mula ad 

(') E. deinile Bu«m LnrellciUlcm, 

(') 8. «clre, iiuU TuCTlt. — E. o 116, prn^scire qui> rucril. 

(*) 116, conlra eam JnTidiam ct oJium mullorum. 

I') E, ditior imperBlore. 

(') E, Impcnlor vcro, prcillclorum 9usp<!ctu9 e[ r.rudelit, fcr.it. 




438 COM£NTLM INFERNl 

civitatem Pisarum, depositus apud castellum sancU Mi- 
niati percussit C) caput ad murum, et mortuus est ibL 
Alii tamen dicunt, quod Petrus stans in palatio suo, quod 
habebat valde altum in Capua patria sua, praecipitayit 
se de alta fenestra dum imperator transiret per viain. 
Sed quidquid dicatur, credo, ut iam dixi, quod se iater- 
fecerit in carcere ; quia non videtur (^) bene yerisiinfley 
quod imperator post ca^citatem duceret eum inutiliter 
secum, aut quod dimiserit eum in libertate sua post 
ceecitateni, quia non erat c^ecatus mente, et potuisset 
sibi caMTus multum nocere consilio suo, sicut Appius cae- 
cus sapientissimus romanus nocuit Pyrrho infestissimo 
hosti * (^) Romanorum, sicut iste Federicus erat infestis- 
simus hostis romana; ecclesia^. Federicus (^) etiam alios 
multos sic mulctatos fecit in carcere mori, imo filio pro- 
prio non pepercit in eodem casu in quo Petrus de Vi- 
neis- Nunc ad lileram Pelrus inlerrogatus a Virgilio 
respondet manifestans se ab ofBcio suo, dicens : to son 
colui che tenrd ambo le chiavi, idest duplicem potestatem 
claudcndi et aperiendi, del cor di Federico, scilicet se- 
cundi, serrando e disserrando s\ soavi^ idest tani suaviter 
complacendo sibi, che quasi tolsi ognun dal suo secf^elo, 
quia licet Federicus haberet alios aulicos ad consilium 
suum, tamen soli Petro commitebat ardua, et erat ille 
qui concludebat (^) in onmi causa affirmando et ne- 
gando. — Fede. Ilic Petrus (^) confutat, respondens quae- 
stioni tacila), quia poterat autor dicerc, vel alius, quare 
perdidisti tibi istum statum et tantam amplitudinem po- 
testatis proditione tua ? Hoc excludit Petrus dicens: quod 
semper fuit fidelis, sed sola invidia eripuit sibi bonam 

(*} S. percussil sc ad muruin. (') 116, vidcrctur. 

(") Manca ncl Codicc Estcnsc da qucsto astcrisco Gno airaltro ncUa pag. 441. 

(^j S. Fcdericus sic cliam alios multos fccit in carcerc mori. 

(') 116, qui concludchat in causa omnia aflirmando. 

(') 116, Pctrus rcspondct quaestioni. 



CANTUS DECIMLS TERTIUS. 439 

vitam et bdnam famam et omnia bona. Dicit ergo : fede 
porlai al glorioso officio, scilicet cancellariatus. Gloriosum 
enim erat sibi esse C) cancellarium et secretarium tanti 
principis, et dicit : tanlo ch' io ne perdea le vene e i polsi, 
idest cum tanta diligentia et vigilantia, quod perdebam 
quietem et sanitatem. Per pulsum enim cognoscitur sa- 
nitas et infirmitas hominis, qui distemperabatur in Petro 
propter nimios et inordinatos labores, quia vigilabat 
ubi debebat dormire, jeiunabat ubi debebat comedere, 
nec cessabat etiam ubi videbatur deficere. Merito ergo 
eram dilectus domino meo, sed invidia malignantium 
emulorum convertit amorem in odium ; quae invidia est 
generale malum curiarum, quam autor appellat merito 
meretricem, quia sicut meretrix stat semper prompta 
et intenta cum oculis vagis ad occupandas vices alia- 
rum, ut extorqueat sibi lucra ex avaritia; ita curialis 
semper stat promptus et intentus respiciens comoda 
aliorum, ut possit occupare et lucrifacere (^) eorum 
officia et honores ex cupiditate. Dicit ergo : la mere" 
trice, scilicet invidia, venenosa meretrix esl (^) ista, quae 
ita conatur mordere vitas hominum etiam innocentum, 
ut possit absorbere bona eorum; unde dicit: che mai non 
lorse^ idest removit, gli occhi putli, idest vagos, invigi- 
lantes ad acquirendum avare alienum, dalF ospicio di 
CesarCy idest a palatio imperatoris. Nam omnis impera- 
tor vocatur Ca^sar a Caesare primo imperatore; et per 
hospitium Caesaris intende omnem aulam dominorum 
generaliter ; ideo dicit appositive : morle comune vizio 
de le cortiy quot sapientes, quot potentes, quot innocen- 
tes ista publica pestis morti tradidit! infiammo conlra 
me gli animi tutti, idest accendit. in me animositatem 



(') S. se esse. — 116, sibi esse cancellarium tanti. 

(*) S. liicriflcare. (') S. est. Ista i(a conalur. 



440 COMENTUM INFERNl 

omnium aulicorum (^), et bene inflammavit, quia invidia 
est qua^am fax ardens, incendens et stimulans animum 
invidi (*). Dicit ergo : gf infiammati, idest, et animi islo- 
rum (^) aulicorum accensi invidia^ quae est dolor alienae 
felicitatis, infiammdr sl Augusto, idest adeo accenderunt 
imperatorem ira, quae est alia fax ardentior invidia, licet 
excusabilior, quia est accensio sanguinis circa cor, et 
est appetitus vindictae. Et vocat Federicum Augustum, 
quia omnis imperator vocatur Augustus a Cdesare Au- 
gusto, qui primus cognominalus est Augustus; ch' i lieti 
onori, scilicet cancellariatus et secreti consilii, tomaro 
in trisU lutti, idest planctus, quia ex magna gloria in- 
cidi (^) in summam ignominiam. Et hic nota, lector, quod 
ita (^) recte accidit isti Petro, sicut olim Seneca^, quia 
sicut aulici (') adulatores per invidiam malignanter ac- 
cusabant Senecam apud C) Neronem de multis, quia vi- 
debant eum ditissimum et potentissimum, sicut scribit 
Cornelius Tacitus; ita consiliarii per invidiam fallaciter 
accusaverunt (^) Petrum apud Federicum, quem videbant 
dilissimum et potentissimum ; et sicut Seneca innocens 
coactus est eligere sibi niortem sa^vitia Neronis Augusti, 
ita Petrus coaclus est dare sibi mortcm saevitia Federici 
Augusli ; et sicut Scneca non potuit vitare (^) iram prin- 
cipis Neronis, cuius amorem procuraverat sibi magna 
arte vel ingenio, ut dicit Svelonius Tranquillus; ita Petrus 
non potuit fugere iram principis Federici, cuius gratiam 
sibi conciliaverat magno labore et industria. Ideo caveat 

C) 116, anglicorum, et bene dicit inflammavit. — S. aulicoruro, ct bene dicit 
inflammayit. 

(') 116» inyidi. Ideo benc dixit JloTBiius : Invidia sceculi non invenere tyranni 
maivs tormjentum, quasi dicat : cum t}Tanni Siciliae ssvissimi inyenirent mulla 
genera torroentorum, idest excogitata» nunquam sciyerunt nec potuerunt adin- 
Tenire aiiquid peius invidia. Dicit ergo. 

(') 116, ipsorum anglicorum. 

(') 116, incidit. (') S. ita accidit isli. 

(') 116, anglici. (') 116, ad Neronem. 

(«) 116, accusabant. (') S. evitare. 



» 



CANTLS DECIMUS TERTIUS. iil 

sibi omnis sapiens servire domiiio crudeli, qui (') fulmi- 
nat iracundia sua super caputt') justorum. — L' animo. 
Hic Petrus narrata causa sua; damnationis, scilicet Invi- 
dia, nunc narrat causam sua; mortis, scilicet indigna- 
tionem;*et breviter vult dicere quod ipse considerans, 
quod pro procmio verffi virtutis incurrerat poenam falsi 
sceleris, sicut de se dicit Boetius in simili casu, ex summa 
indignatione se interfecit. Dicit ergo : f animo 7mo fece 
»te iimisfo conlra vie iiislo ; quia ubi primo eram inno- 
cens, per impatientiam feci me nocentem. Quanto melius 
vel prudentius Boelius egit, qui se ipsum fortiter et pru- 
deater consolatus est in tanta indignitate? et dicit: per 
disdegmso gnsto: quia ila amaricatus est gustus animi 
mei ex indignatione ; et hoc feci, credendo fuggir disdegno 
col morir; et sic assignat causam sua; desperalionis ; iU 
communiter facit omnis se interticiens, quia scilicet credit 
beneficio mortis^') finire dolorem, pudorera, indignatio- 
nem vel aliam poenam vel miseriam; sed veh miscris, 
quia (*) incurrunl in peius! et ut dimitlam omiie testi- 
monium sacrse scriplura;, Virgilius poeta paganus dicit 
de talibus VI Eneidos: qiiam vellenl.... pauperiem et duros 
tolerasse labores, Fala obstanl. — Per le nuove. Hic Petrus 
confirmat diclum suum, scilicet quod fuerit vere inno- 
cens et juslus per sacramentum, dicens : /o yi ^iVro /jer 
le nuope radici d^ esto legno, quasi dicat: juro vobis per 
animam meam, qua; fuil non est dlu anima prseclara in 
mundo, Ucel sit modo obscura inclusa in ligno isto asper- 
rimo, che giammai non ruppi fede al mio Sujnor, scilicet 
Federico; sed contra: ipse Petrus in quibusdam epistolis, 
quas fecit de infelicitate sua, profltetur se nocentem. 
Dico breviler, quod illa; epistoIsB non fuerunl sute, licet 



(') lin, quia Ailminil in iraoundia si 
f} E. morlis rtigere dotorcm cl linii 
(>J 9. e E. qui incurruni. 



Cl S, ciipltii. 



442 COMENTUM INFERM 

videantur habere conrorinitateiii cum stilo suo; et po- 
sito quod fuerint suae, hoc faciebat Petnis ad concilian- 
dam sibi gratiam principis. Et^) dicit: che fu dPonor A 
degno; sed contra, Federicus, ut dictum est capitulo X, 
fuit haereticuSy epicureus^ excommunicatus ; quomodo 
ergo fuit dignus honore, cum honor exhibeatur in testi- 
monium virtutis? Dico breviter, quod Federicus, sicut 
et omnis dominus, est dignus honore, non ratione vir- 
tutis, sed (^) ratione dignitatis, quia dominus reprsesentat 
personam totius multitudinis, et honor exhibitus sibi re- 
dundat in honorem comnmnitatis ; ideo bene dicit Apo- 
stolus : servi subditi estote dominis etiamsi discoli v^)- 
Federicus autem fuit summe gloriosus inter principes 
modernos ; nam a Carolo Magno citra non fuit alius 
imperator romanorum magnificentior, aut potentior eo. 
Fuit enim imperator romanorum, rex Alamanniae, rex 
Siciliae, et Apuliae, rex Hyerusalem, dux Suaviae, raa- 
gnamque partem Syria^ tenuit. Fuit multum formidatus 
a christianis et saracenis mari et terra : habuit inclytam 
prolem, scilicet Henricum primogenitum, qui fuit clau- 
dus corpore, sed integer niente: habuit Conradum pul- 
cerrimum ; habuit Manfredum liberalissimum, et En- 
lium (*) strenuissimum : multa et magna castella fecit, 
pr«cipue in Apulia. Fuit Federicus statura (^) commu- 
nis, facic tetus, colore subrufus, habens membra qua- 
dra ; naturaliter prudens [^) ; satis literatus, universalis in 
omnibus rebus. Erat enim peritus arlifex fere omnium 
artium mecanicarum, quibus animum intenderat; multa- 
rum C) linguarum doctus ; scivit enim multa idiomata, 
scilicet latinum, teutonicum^ gallicumj graecum, sarace- 



(•) E. El quia dicit. (') E. sed digiiitatis. 

(•; 110, discoli sinl. — E. discolis. [*) 116. nenricum strenuissimum. 

(') E. statura^. (•; S. fuil prudens. 

C) S. multum. 



CANTUS DEQMUS TERTIUS. 443 

nicum (M; strenuus in armis; satis iiberalis; rigidus pu- 
nitor; delectabatur valde aucupio falconum, sed multo 
magis amplexibus mulierum; habebat enim semper gre- 
gem pulcherrimarum ; et ut breviter dicam totus terre- 
nus, magis cupidus regni mundani, quam coelestis; qui 
imperavit annis xxx, et vixit lvii. — E se. Hic ultimo 
Petrus facit suam petitionem, et petit illud quod Virgi- 
lius sponte obtulerat sibi supra, scilicet restitutionem 
famae ; unde dicit : e se alcun di voi mai riede nel mofido ; 
hoc dicit propter Dantem qui erat ibi vivus, conforH la 
memona mia che giaccy scilicet prostrata, ancor del colpo 
cK invidia le diede. Et sic vide quod Petrus (^) non pete- 
ret(^) rem magis sibi optabilem, scilicet medicinam contra 
vulnus; nam vere gravissimum vulnus inflictum fuit sibi 
ex invidia, quando infamatus est de crimine perfidaj pro- 
ditionis contra Dominum suum, cuius cor habuerat in 
manibus suis. Et hic nota, lector, quod autor bene ser- 
vavit promissum Petro, quia bene resuscitavit (*) bonam 
famam mortuam, purgata (^) infamia ; quia donec liber (^) 
iste vivet, semper dicetur, quod Petrus iste fuerit iniu- 
ste infamatus, et iniuste punitus. Et crede {\ quod au- 
tor non fecit (^) hoc contra conscientiam ; quia ultra fa- 
mam et scripturam aliquorum, habebat coniecturam 
verisimilem. Nam Federicus II filium suum primogeni- 
tum similiter innocentem, et falso crimine proditionis 
infamatum, fecit mori in carcere suo. Unde debes scire, 
quod Ilenricus primogenitus Federici, operante patre, 
electus rex romanorum, ex conscientia coepit cum hu- 
militate et reverentia rogare patrem, ut cessaret a per- 
turbatione ecclesia^, quse ipsum pupillum educaverat, et 



(*) 116 e £. saracenum. (*) £. e 116, Petrus non poterat pelerc. 

(•) S. peterat. (») S. suscitaTit. 

(') 116, purgatam. (*) 116, istc liber erit, scmper. 

(') E. crcdo. (■) E. non fecerit. 



444 COMENTUM INFERNl 

promoverat ad culmen tanti imperiatus. Et cum preci- 
bus nihil proficeret (^), coepit etiam juste increpare {\ ut 
eum ab obstinata pertinacia revocaret. Federicus autem 
accensus indignatione et ira, coepit suspicari, ne filius 
faceret coniurationem cum ecclesia contra se; et impo- 
suit sibi Talso, quod (^) Henricus voluerat sibi subripere 
regnum Siciliae, dum ipse(^) ire yellet ultra mare in 
Syriam. Et breviter, ipsum captum tradidit carceri, cum 
duobus filiis, ubi inter catenas et multa incommoda 
mortuus est. Alii tamen scribunt, quod Federicus tandem 
poenitentia ductus misit pro filio, ut conciliaret ipsum 
sibi; sed Henricus, dum duceretur in via^ timens, ne 
pater crudelius tractaret eum, cuius crudelitatem iam 
satis fuerat expertus^ pra^cipitavit se simul cum equo de 
quodam {^) ponte, sive saxo, et sic infeliciter expiravit. 
Quod si verum est patet, quod Henricus est simul cum 
Petro de Vineis arborificatus in ista sylva ; et si Federi- 
cus (^) innocentem filium falso infamatum damnavit C) 
crimine lesa^ maiestatis, quanto magis cancellarium bene 
de so meritum ? Jure igitur Federicus alium filium 
invenit crudelem in morlem suam, quod(^) lam crudelis 
fuerat in primum, Mithridatis regis exemplo. 

Uii poco altese. Ista est tertia pars generalis, in qua 
aulor breviter movet duas qua^stiones pra^dicto spiritui, 
et primo ostendit, quomodo Virgilius apparaverit cum ^) 
ad sequenlem materiam, et continuans dicla dicendis, 
dicit {^\ ille VirgiliuSj allese unpoco, idest expectavit mo- 
dicum morc sapientis, qui timens interrumpere verba(^^) 

(*J £. proGccre possit, ccBpit cum ctiaro. 
(') 116, increpare et obslinata pertinacia reTocare. 

(•) E. quod istc Hcnricus. (*J S. e E. ipse iret ultra mare. 

(') 116, quodam alto ponte. (*) E. Federicus ipse. 

C) E. damnavit, quanto magis eum cancellarium. 
(•) S., £. c 116, qui tam. 
(*) S. eum ad loquendum, et ad sequentem. 
('*) £. dicit sic: ille. (") £. ycrba sapientis loqucntis. 



CANTUS DECIMUS TERTILS. 



44o 



loquentis, fiuallter videos illum tacere, iaclpit ipseloqui; 
ideo dicit : e poi disse il poeta a me : non perder f ora 
da c/iel si tace, ch'a perder tempo a chipiu sa pOi spiace; 
tna parla e chiedi a lai se piu li piace, quasi dicat: salis 
videtur iste satistecisse petitioni quam sibi feci, sciticet 
quis erat; ideo tu pete modo si vis audirc aliud. El sub- 
dit quomodo commiserit vicem suam Virgilio excusans 
se quod ipse non posset. Dicit ergo: ond'io a lui, sup- 
ple dixi : dimandal lu amor di quel cke credi ch' a tne 
sodisfaccia, quasi dicat : lu scis inteQtioneni meam sicut 
et ego ; ideo pete de his qua; satisfaciant voto meo, ch' io 
non polrei, scilicet petere aliquid; et ecce causam: toite 
pie(d m' accora. Et hic nota quod autor bene flngit se 
compali isli, quia mulli viri illustres armis, scientiis et 
virtutibus devenerunt ad hoc, quod C) se sponte inter- 
feccrunt, quorum multi sunt laudati a multis autoribus. 
Deindc autor ponit orationem Virgilii ad dictum spiritum, 
qui pctit de duobus adiurans cum per id quod ille maxi- 
me videbatur optare; unde dicit: pero ricomincio, idest 
Virgilius coepit iterum alloqui illum spiritum, dieens : 
se Fuom, idest si iste Dantes vivus t*) rediturus ad mun- 
dum, ita qmid est adhuc homo, ego vero non sum homo, 
sicut dictum est i capitulo Inferni, ubi dixit: non uomo, 
uomo gid fui : — li faccia liberamenle cio che 'l luo dir 
prega, idest rcstituat tibi bonam lamam in mundo vi- 
ventium, sicut tu paulo anlc petebas, o spirlo incarce- 
ralo, omnes spiritus damnatorum sunt carccrati, sed isti 
desperati (^) per excelientiam possunt dici carcerati, an- 
cor te piaccia di dime, quasi dicat, non graveris, quam- 
vis crescat dolor tuus ex hoc, come ( anitna, scilicel 
alicuius desperantis, si lega in questi nocchi, idest (*) ar- 
boribus nodosis, spinosis. Est ergo prima pelitiu : quati- 



iponle. (') ItB, ' 



is srbor 111116 notlusis. Est. 



446 COMENTUM INFERNI 

ter anima humana implicetur piantae vegetabiii, e dmme 
se tu puoi, et notanter dicit : se tu puoi, quia ut C) vide- 
bis, iste respondebit falsum de ista secunda quaestione, 
se alcuna mai si spiega, idest dissolvit et disseparat, cfo 
lai membra, idest ab istis ramis arborum : et ista secunda 
petitio breviter petit : si anima desperati resurget in die 
judicii, et reinduet sibi carnem humanam, sicut et animae 
caeterorum mortuorum. — Allor. Hic autor ponit respon- 
sionem Petri ad quaesita per Yirgilium ; et primo apparat 
ipsum ad loquendum, dicens : allor lo tronco soffio forte, 
idest suspiravit profunde per illam rupturam in signum 
doloris intrinseci, quia memoraturus erat infelicissimam 
damnationem suam, e poi quel vento se converli in colcU 
voce, scilicel, brevemenle serd risposto a voi, quasi dicat : 
non inviscabo me verbis sicut supra feci longa narra- 
tione. Et ecce respondet(*) primo prima} petitioni, di- 
cens: quando F anima feroce, idest crudelis, qua nulla 
potest esse ferocior, «' parte dal corpo ond^ ella stessa 
s' e disvelta, idest se divellit et extirpat per violentiam ; 
quod ideo dicit, quia naturaliter summus amor est in- 
ter animam et corpus, Minos, de isto dictum est supra 
capitulo V quomodo est judex animarum, la manda a la 
seplima foce^ idest ad septimum circuhim generalem 
totius inferni, qui est secundus violentorum in quo(^) 
sumus. Et vult dicere, quod anima desperantis statim 
cum recedit sponte a corpore, damnatur a conscientia 
sua ad poenam meritam ; et talis anima, cade in la selva, 
scilicet ista, e non gli e parte scelta^ idest electa, ma ger- 
moglia quivi, idest pullulat in terra inter alias arbores, 
id dove fortuna la balestra, quia non ex electione agit ; 
et dicit a simili, come gran di spelta, quasi dicat: crescit 
in arbusculam multorum ramorum paulatim, sicut gra- 

(') E. ut lu TJdebis. (*) lt6, responsionem prlmap. 

(') £. in quo nunc sumus. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 



447 



num speltae \n multas spicas^ et declarat quomodo^ di- 
cens : sorge in vermena, idest in herbam teneliam, primo, 
quia arbor a principio sui est herba, et deinde, in pianta 
silvestra, idest arborem duram et asperam. Hic nola quod 
ista arborificatio est propriissima, quia sicut anima in 
humano corpore exercet (^) diversas potentias et virtutes 
per diversa membra vel organa, ita nunc in arbore (*) 
se resolvit per diversos ramos, ut patet. Et addit (^) poe- 
nam violentam exteriorem quam habent ultra carcera- 
tionem, sciiicet dilacerationem (*) foliorum, quam faciunt 
harpiae aves violentissimae, dicens : poi F arpie pascendo 
de le lor foglie, fanno dolor, ex poena quam inferunt, et 
al dolor fenestra, quia sciiicet faciunt viam et foramen, 
per quam dolor exit foras. Sed tu obiicies hic (*) : Quid 
habent facere hic istae harpiae, quae figurant avaritiam {% 
cum alibi sit plene tractatum {^) supra de ipsa avaritia ? 
Respondeo quod non melius poterat locare eas, quam 
ipsas deputare ad poenam inferendam istis, ad denotan- 
dum quod avaritia et prodigalitas maxime inducunt ho- 
minem ad desperationem ; et licet harpise principaliter 
figurent vitium avaritiae ut iam dictum est, tamen quia 
avaritia et prodigalitas simul pari poena puniuntur et 
in inferno et purgatorio, et quia utraque rapit licet di- 
versimode, quia una ad retinendum, altera ad abicien- 
dum ; ideo hic harpiae figurant utrumque vitium, quod 
equaliter facit viam ad desperationem, sicut ssepe vide- 
mus. — Come. Hic Petrus respondet ad secundam peti- 
tionem, dicens breviter quod resurgent sicut et aliae ani- 
mae damnatorum, sed non reinduent sibi carnem, unde 
dicit : noi verrem per le nostre spoglie, idest pro nostris 



(«} 116, exhibet. 

(') S. addit Tiolentiam exteriorem. 

(•) 116, sic. 

116, tractatum de ipsa. 



(') E. in arborem. 

(') 116, lacerationem. 

(*) £. ayariUam? Respondeo. 



448 COMENTLM LNFERNI 

corporibusy quae appellat spolia(^) hostiUter direpta ab 
anima, sicut hostes violenter rapiunt spoHa, ma fum perb 
cK olmna, sciiicet anima, se ri rinvesla, scilicet illa spolia : 
et assignat C) causam, che, idest quia : non ee licUo aver 
cio ch' uom si togtie, idest quia homo non potest de jure 
recuperare tamquam suum illud quo sponte se privayit; 
sicut si aliquis proiicit iibrum apertum sponte in mari, 
videtur (^) habere rem pro dereiicto, ita quod eflScitur (^) 
illius ad cuius manus pervenerit (^), nec potest iilum re- 
petere. Et ostendit quod (^) facient de corporibus ipsis^ 
dicens: qui le sUassinaremo, idest violenter trahemus 
ipsa (!) huc ad istam sylvam ; ita ^) trahuntur corpora 
istorum desperatorum in mundo isto, e % nostri corpi 
seranno appesi, idest suspendentur et pendebunt, ciascun 
al prun^ idest ad arborem spinosam, de Fombra sua 
molesta, idest animae sibi infesta^, et inimica; (^ corpori, 
ita quod non reconiungentur corpori. Sed circa istum 
passum fortem et arduum, quo nullus reperitur fortior 
in toto poemate isto, est totis viribus animi insistendum, 
quia illud quod autor hic dicit non solum videtur erro- 
n(3um, sed expresse h«reticum. Quod enim animae isto- 
rum non reinduant caraem suam est contra fidem omnino, 
nec autor fidelis christianus potuit vel debuit hoc dicere. 
Ad hoc respondent comuniter oranes, quod autor hoc 
finxit(^^) ad detestationera tanti sceleris, sed non valet, 
quia aniraa reconiuncta corpori (^^) magis torquebitur; 
ergo ad augraentura raaioris poena? deberet potius dici, 
quod reinduent carnera. Sed videtur quod possit dici 



C) 116, spolia, quia hoslilitcr deiecta. — £. qus appellantur spolia hostiliter 
dirempta. 

("; 116, asserit causam. (•) S. viderelur. 

{*) K. efflcialur. (•) E. pervenil. 

(*) S. e £. quid facient. C) £. ipsa corpora huc. 

(•) E. ita enim trahuntur. (•) E. injunctae. (••) S. dixil. 
(") 116, corpori torquebitur p<£na duplicata. Ergo. 



I 



I 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 449 

subtilius, videlicet quod autor liic, sicut et in cseteris 
poenis aliorum vicioruni loquiturt') de inferno niorali, 
sicut jam patuit supra in omnibus; nam moraliter lo- 
quendo animBe caeterorumt') habent istam prairogativam, 
quod (^) possunt emendari et sanari, sicut luxuriosus 
potest fieri continens; gulosus sobrius; avarus et prodi- 
gus, liberalis ; superbus potest humiliari ; accidiosus exer> 
citari;iracundus refroanari; ita liajreticus potest resurgere 
ex sepulcro aperto, et discooperto; vir sanguinum polest 
exire de valie sanguinis quantumcumque sagiltetur a 
centauris. Et sic breviter omnes peccatores niortui spi- 
ritualiter in quocumque genere peccalorura possunt re- 
surgere, scilicet per poenitenliam et emendationem bonam 
redeundo ad vitam et gratiam. Sed liaec est pa-na infe- 
iicissima et damnatissima desperatorum, quod numquam 
possunt amplius resurgere, cum ampHus nonsitpcenitentiae 
locus; et secundum lioc dicemus, quod autor per mortem 
realem dat intelligi morlem moralem; similiter per resur- 
rectionem futuram mortuorum dat intelligi resurrectio- 
nem moralem ; et sic dicemus quod autor loquilur (*) poe- 
tice et flgurate, quia aliter nou esset poeta si loqueretur 
aperte, et sic nititur absterrere (^) omnes a desperatione. 
Sed licet ista expositio videatur subtilissima et pnlcerriraa, 
non lanien videtur esse de mente autoris, neque iitera 
patitur eara, quje dicit : come ^allre verrm per mslre spo- 
gHe; et tamen moraliter loqucndo animas omnium aliorum 
non resurgunt de inferno vitiorum, imo paucissimi sunt 
resurgentes ab ista raorte tali, nisi forte tu dicas, ve- 
iiiunt ("), idest vonire possunt. Sed i.sta est nimis violenta 
expositio: ideo, omissis omnibus opinionibus et exposi- 
tionibus omnlum, dico breviter et tute, quod autor ar- 



t') E 


loqti.ltir 




(•) 


lle, iilorum 


babenl. 


(•) 11 


G. adlicel 


quod. 


(') 


E. loqualDr. 




(•)E 




— Iin. nijr.rrt 


(') 


U6, Tonicnt. 





450 COMENTLM INFERNI 

tificiose fingit istum desperatum dicere hoc, non quia 
sit verum, sed quia sic credidit ; nam si credidisset re- 
surrectionem corporum^ numquam se occidisset, imo forte 
si credidisset animam immortalem passuram poenam (^) 
post resurrectionem^ numquam hoc fecisset; sed quia 
credebat suam poenam et miseriam finiri per mortem, 
sicut ipse jam supra dixit, ideo morlem in furore petiit. 
Non ergo oportet hic amplius frangere caput, aut ca- 
lumniari autorem, sicut quidam temere faciunt; nam 
si non possunt intelligere fictionem autoris, tamen de- 
bent ipsum defendere, imaginanles (^) quod autor semper 
fuit (^) catholice locutus ubique, ut patet per totum, et (*) 
quod non dixisset hoc sine quare, quia non ignorabat 
in facto fidei illud quod sciunt etiam vetulae, sciiicet 
quod omnes anima; resumcnt corpora in die novissimo. 
Et haic breviler dicla sint de violenlis contra se; nunc 
accedendum est violentos (") contra bona sua. 

Noi eravamo. Isla est quarta et uitima pars generalis, 
in qua autor tractat de violentia, quam homo facit con- 
tra propria bona, et talium (^) violentorum poena. Et 
breviler vull dicere, quod novus ruinor relraxit eos ab 
ascultalione Pelri ad aliani gentern videndam quaj cru- 
ciabatur in eadein sylva, non incliisam sicut pra^dicti, 
imo discurrenlem, et qua^ lacerabatur a canibus, ubi 
primi lacerabantur ab avibus; ot primo continuans dicta 
dicendis, dicit: Noi eravamo ancora inlesi, idest attenti, 
al Ironco^ scilicet arboris Pelri de Vineis, credendo ch'al- 
tro ci volesse dire, quia (') scilicet dixerat nobis rem 
obscuram et falsam, ideo cxpectabamus, quod aliud di- 
ceret ad declarandum se; sed ille fecerat finem suo ser- 



(') S., E. e 116, pcQnain posl separalionem a corpore, maxime posl resur- 
reclionem. 

(') S. imaginando. (») E. fuerit. 

(') 116, et non dixissct. (') S. e E. ad violenlos. 

:') 116, eorura. 0) S. quasi dical: dixerat. 



CANTLS DECIMUS TERTILS. 451 

moni, quia scilicet male credebat, quando noi fummo 
d' un romor sorpresi^ idest superoccupati novo rumore 
qui incipiebat de novo audiri: et exprimit istum mo- 
dum audiendi rumorem per comparationem pulcram (^) 
venatoris; et breviter vult dicere, quod ipse audivit ru- 
morem maximum cuiusdam fugientis per sylvam ante 
faciem canum, sicut interdum aHquis venator audit slre- 
pitum maximum apri fugientis furorem canum perse- 
quentium. Dicit ergo: similmente a colui^ scilicet venatori, 
che sente el porco a la caccia venire a la sua posta^ idest 
ad passum ad quem fuit deputatus, cK ode le bestie, 
sicut aprum vel cervum, e le frasche, scilicet ramos ar- 
borum, stormire, idest resonare propter istas beslias. Et 
hic nota quantum ista comparatio sit propria; sicut enim 
aper egreditur de caverna urgente fame, et canes eum 
persequuntur; ita debilor saepe egreditur dedomo, inopia 
et inedia compellente, et creditores statim persecuntur (*) 
eum; et sicut aliquis aper evadit, alius capitur et lace- 
ratur, ita videbis hic. Et sicut venator stat attentus ad 
passum, ut capiat aprum venientem cum venabulo, ita 
aulor stabat nunc intentus ut reciperet islum venientem 
cum stilo; et vere tamquam bonus venator bene rece- 
pit (^) eum cum telo, et transfixit mirabiliter ut videbis, 
et peius vulnus sibi dedit quam Petro de Vineis, quia 
ini(*) restituit famam, isti vero et socio dedit veram(^) 
infamiam. — Et ecco. Nunc autor describit poenam vio- 
lentorum contra bona sua in duobus. Ad cuius intelli- 
genliam est notandum, quod autor magna arte fingit 
quod isli currunt per sylvam territi fugientes cum tanto 
impetu et furore quod frangunt omne claustrum arbo- 
rum, quia eos persecuntur canes famelicae, rabidae, qusD 

(') E. palcerrimam. (') 116, sequuntur eum. 

(") £. recipit eum telo. (') E. illi Petro restituit. 

(') S., £. e 116, perpetuam. 



452 COMENTUM INFERNI 

si attiugunt eos cum dentibus crudeiiter lacerant; quos C) 
non attingunt fugant et expellunt donec lateant a facie 
earum. Modo considera, quod isti non sunt inclusi in 
arboribus sicut spiritus vioientorum contra personam 
propriam, sed discurrunt attoniti fugati a venatoribus et 
canibus. Yenatores sunt ipsi creditores, et eorum nuncii 
qui persecuntur debitores fugientes, et si attingunt eos 
dilacerant membratim ; quia^ debitore carcerato, unus au- 
fert sibi domum^ alter vineam, unus unam supellectilem, 
alius aliam ; imo olim debitor si non habebat (^) unde 
solveret^ tradebatur creditoribus lacerandus in privato 
carcere eius, sicut Titus Livius narrat de nobili romano 
crudeliter lacerato verberibus, qui (^) exivit carcerem pri- 
vatum creditoris sui, et excitavit tumultum in populo etc. 
Canes rabida^ sunt incomoda magna qus^ macerant istos 
miseros quando abiecerunt suum (^), scilicet fames, sitis, 
nuditas et multa talia. Isti ergo sa^pe fugiunt et fran- 
gunt carcerem et vincula et omnia obstantia eis; sed 
creditores stant ad postam cum famulis ad hostia trivio- 
rum, viarum, et domoruni, ut eos capiant et lacerent. 
Sed tu (lices : nonne (") autor Iraclavit supra de prodi- 
gis, ubi punivit [^) avaros ? Quld ergo oporlebat Iiic am- 
plius cruciare istos? Dico quod aulor Iractavit supra de 
prodigis simpliciter, qui per inconlinentiam, indiscrete, 
et fatue expenderunt; hic vero Iraclat de prodigis per 
violenliani, qui furiose et violenter perdiderunt bona sua, 
sicut sunt mulli lusores, et illi dc quibus slatim dicetur, 
qui usi fueruiit mera violentia contra bona sua. Ideo C) 
Ovidius in simili fingil quod Alheon venalor conver- 
sus in cervuni a Diana * totus iaceralus est a canibus 



(•) E. ct quos non attingunl. (") E. si non habcret. 

(•) E. quia exiverat. (*) 116, sua. 

(•) E. numne. (") E. punil. 
C) 116, Ideo bcnc Oyidius. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 453 

suis, quia sicut cervus est animal pavidum (^) et fugax, 
ita debitor timore creditorum est semper fugitivus, et 
hoc faciente Diana*(^), idest venatione, quia Diana est 
dea (^) venationis, quia juvenis prodigus intendit canibus 
et venationibus quando debet vacare suis factis et hone- 
stis studiis; unde Horatius in sua poetria de juvene (*) 
dicit: Gaudet equis cambusque etc. Nunc ad literam dicit 
autor: et ecco due; isti duo erant quidam Lanus senen- 
sis, et quidam Jacobus paduanus, da la sinistra costa, 
idest ripa, quia semper per infernum tendunt ad sini- 
stram, mdi^ quia isti violentantes bona sua saepe deve- 
niunt (^) ad tantam nuditatem (®) et mendicitatem, quod 
non possunt sibi tergere (^) culum, e grafflati, sciiicet a 
canibus, che de la selva rompeano ogni rosla; sicut saepe 
in mundo isto fugiunt de domo in domum rumpentes 
turbas obviantium, aut resistentium eis. — QueL Hic autor 
ostendit, quomodo se habuerint (^) isti duo fugientes unus 
post alium ; et primo de primo. Ad cuius cognitionem 
est breviler praesciendum, quod in millesimo CCLXXVIII 
florentini cum aliis terris guelphis tusciae, videntes, quod 
Guiglielmus (®) de Uberlinis de Arelio, episcopus areti- 
nus, vir valentissimus, faciebat caput in Aretio cum se- 
quacibus ghibeliinis de tuscia, de romandiola, marchia 
et ducatu; qui congregata gente equestri et pedestri 
belligerabant super comitatum Florentiae et Senarum, 
deliberaverunt resistere audaciae aretinorum, et college- 
runt omnes vires suas; nec umquam fecerant tantum 
apparatum, postquam pars guelpha viguerat Florentiae. 
Habuerunt enim duo milia dc equites, et duodecim milia 



(*) 116, naturaliler paTidum. 

(*) Manca nel Codice Estense quanto 6 compre90 fra i due asterischi. 

(*) £. dicitur Dea. (*) £. de juTene loquens, dicit. (') 116, deTenemnl. 

(*) S. nuditalem, quod non possunt legere sibi culum. 

C) tto e £. tegere sibi culum. (*) £. habuemnt. 

(*) 116» AldroTandinos. 



454 COMENTUM INF£RM 

peditum C): et tandem profecti siipra Aretium, ceperunt 
aiiquot (^) castella, et praecipue Laterinam, ubi erat Lu- 
pus de Ubertis capitaneus; qui videns se circumvallari, 
reddidit terram. Et cum multum increparetur a ghibel* 
iinis, quod viliter se reddiderat, excusavit se scomate 
lepido^ dicens : quod iupus non erat solilus stare inclusus. 
Interim venerunt senenses cum cccc equitibus et mmmm 
pedilum^ et vastaverunt bona circa Aretium ; sed in vi- 
giiia Baptistie facta est furiosa tempestas cum turbine 
aqua^ et grandinis, qua^ multum oiTendit exercitum, et 
maxime senensem(^), lacerando violenter et asportando 
per aerem papiiiones, tuguria, et alia tentoria: quod fuit 
augurium proxima; stragis. Nam tertia die sequenti flo- 
rentini levaverunt campum, et suadebant senensibus, ut 
venirent secum, quia essent tutiores; senenses indignaa- 
tes (*), reputantes se potentes, iverunt per viam rectam : 
tamen cum eis ivit comes Alexander de Romena, ca- 
pitaneus illius ligae. Tunc capitanei Arelii, qui plures 
erant et probi, et prajcipue Boncomes fllius comitis Gui- 
donis de Montefeltro et Guiglielmus de Pazzis miles, praj- 
sentienles recessum senensium separalum (^), posuerunt 
insidias ccc oquilum, et mm poditum ad vadum plebis 
de (^) Toppo, ubi senenses ibant (^) iiiordinale (^). Et bre- 
viter aggredienlcs senenses improvidos [^\ posuerunt eos 
facililer in conflictu ('^), et trucidaverunt ultra trecentos 
de melioribus, et civibus senensibus et nobilibus viris 
maritima^ (^^) ; ct sic arelini vastali a senensibus in rebus, 
vastaverunt eos in personis ; ex quo conflictu aretini 
fuerunt multum resumpli (^^) ; sed tetitia ista fuit brevis 

(') £. poililes. ('} 116, aliqua. 

("; 116, scnenscs. ('; S. c 116, indignali. 

(•) S. separalim. (•) i:. del Topo. 

C) 116, transibant. ('j S. inordinati. 

(•) S. pavidos. (••) S. e E. in conflictum. 

{"; S. maritimis. (") S. resullati. 



CANTLS DECIMUS TERTILS. 455 

parti ghibellinfe. Quoniam anno sequenti aretini recepe- 
runt terribilem illum conflictum apud Bibenam, in quo 
mortui sunt duo praedicli strenui duces, scilicet episco- 
pus aretinus, et Bonconte de Montefeltro, de quibus plene 
dicetur capitulo V Purgatorii. Modo ad propositum: in 
isto conflictu Lanus, nobilis juvenis senensis, qui ditissi- 
mus magnum patrimonium suum brevi tempore con- 
sumpserat, ingessit se sponte in pra^Iiantium globum, et 
ibi fortiter pugnans occisus est. Nunc ad literam dicit 
autor : Quel dinanci, scilicet Lanus, supple, clamabat : 
accorri accorri morle, quia depauperatus timens canes 
sequentes eum, quajrebat evadere a stento per beneficium 
mortis; e r allro, scilicet(^) ille Jacobus paduanus, qui 
sequebatur eum. Iste voluisset prevenire Lanum, ut non 
attingeretur a canibus, et quamvis Lanus fortiter cur- 
reret, tamen non videbatur sibi sic, ideo increpabat eum, 
unde dicit : cui parea lardar Iroppo, gridava: o Lano, le 
gambe lue non fuoro si accorle^ idest promptae ad curren- 
dum, a le giostre del Toppo, quasi dicat: tu curris ita 
velociter nunc, tamen non sic fecisti, ubi auxilio crurium 
poteras evadere a conflictu praedicto, qui (*) fuit apud 
plaebem del Toppo, qu» distat ab Aretio forte per qua- 
luor miliaria. Poterat enim Lanus forte evadere si vo- 
luisset fugere ; et per hoc aliqui volunt dicere quod fuit {^) 
desperatus, quod mihi non videtur, quod (*) tunc esset 
arborificatus; et vide quod canes non attingerunt(^) istum 
Lanum, quia mors succurrit (^) sibi, sed bene attingerunt 
illum (^) Jacobum ; nam ipse fatigatus intravit cespitem 
alterius, in quo erat anima unius (^) spiritus florentini, 
et ideo canes iratae laceraverunt totum cespitem. Dicit 

(*) lt6, scilicet Jacobus. (*) lt6, quod (\ii(. 

(*) £. fuerit. (*} £. quia tunc fuisset. 

(') S. altigerunt. — 116 e £. attingunt. 

(*) E. succurrit ei, sed.— 116» sibi, ut iam dictum cst, sed. 

C) £. istum. (*) £. unius florentini. 



456 COMENTUM INFERNl 

ergo : et ille Jacobus, poi fece un groppo di se e cTun ce- 
spuglU), Yult dicere^ quod implicuit (^) se totum et abscon- 
dit intra unam arborem novellam, quae habebat multos 
ramusculos, chey idest quia, forse li fallia la lena, citius 
quam Lano^ quia non poterat respirare ita erat fatigatus. 
Deinde autor exprimit poenam istorum miserorum, di- 
cens : la selva era piena di relro alor di cagne nere^ et 
notanter dicit cagne, quia canes foemina; sunt rabiosiores 
et crudeliores masculis^ et nigra^ propter famem ; ideo 
dicit: bramose, idest avido) pra^da), e correnti, ut inve- 
nirent pastum ; et exprimit eam (*) rabiem et velocem 
cursum per comparalionem claram et propriam, dicens : 
coine veltri, idest leporarii, cK uscisser di catena, quia 
tunc (^) avidiores et promptiores ad cursum quam si noa 
fuissent detenti. Et ipsa), miser li denti in quel che s^ap-- 
piatto, idest in illum Jacobum de sancto Andrea (*), e 
dilacerar quello a hrano a brano, idest membratim, quia 
varia incommoda et debita extorquebant sibi hodie unum 
membrum (^), cras aliud substanlia^. — Preseme. Hic autor 
ostendit quomodo Virgilius ostenderit sibi alium spiritum 
desperatum, in cuius arbuscula isle Jacobus latuerat. Ad 
quod est sciendum quod isle Jacobus non valens ulterius 
fugere involverat se in cespilem unius arbusculae, et ita 
se velaveral frondibus eius, quod canes non potuerunt 
abrumpere (^) membra eius quin extirparent eliam si- 
mul frondes eius et dilacerarent; ita quod canis aspor- 
tans C) unam manum laceraverat (^) unum ramusculum, 
alia asportans (^) pedem laceraverat (^°) aliuni^ et ita de 



(') tl6, implicavit. (') S. illam rabieiii. — E. c 116, earum rabiem. 

('j S. c £. tunc sunt. (*) £. Andrca, paduanum. 

(') S. e £. mcmbrum subslanlia} sus, cras aliud. Preseme, — 116, substanti» 
8U8B, ideo dicil : Poi sen portar quelle membra dolenti. — Preseme. 
(•) 116, obrumpcrc. C) £. cxportans. 

(*) 116, lacerabat. (*) £. exporlans. 

('*) 116, lacerabat. 



I 



CANTLS DECEMUS TERTIllS. 457 

aliis. Dicit ergo : la mia scorta, scilicet Virgilius, qui bene 
me scortabat per istam sylvam tam sylvestrem, mi prese 
alor per mam, ut pra;starel mihi securitatem, quia eram 
satis territus; nam videram turpiorem ludum hic quam 
primo in arbore Petri deVineis; quia videram crudele 
distracium duorum simu!, scilicet spiritus illius Jacobi 
qui fasciaverat se in arbore, et illius spiritus desperati 
arborificati, qui erat intra arborem, e menommi al cespn- 
glio che piangea invano, idest inutiliter, quia e.\ planctu 
Hon resartiebat damna sua, per le rupUire sangiiinenH. 
Et sic vide quod ubi Petrus de Vineis emittebat sangui- 
nem et planclum per unam parvam rupturani factam 
leniter (') manu bominis modesti, iste plorabat per plu- 
res rupturas sanguineas magnas factas violenler per 
canes rabidas ; et ecce quaerelam quam faciebat cum 
planclu, quia ille spiritus, dicea: o Jacobo da sanfAn- 
drea, che t' ee giomlo fare schermo di me; idest cljpeum 
et reparaculum contra canes, abscondendo tc in cespite 
meo;quasi dicat: nihil tibi profuisti(') et raagnum damnum 
fecisti mibi, et ncscio quare : che colpa ho io de la tiia 
vita rca t quasi dicat : si abiecisti tiium, quare debeo 
pati piEnam pro to ? Non sufficit mibi poena mea ? Ego 
enim abieci sponte esse, et tu sponte abiecisti xs, quod 
conservat (^) ipsum esse. Ergo (*) ad quid, lu pauper 
recurris ad pauperrimum ? Quia ("), si tu privasti te 
substantia, ego privavi me vita. Sed ne dimittam ali- 
quid indiscussum, debes scire, quod iste Jacobus ita la- 
ceratus a canibus, fuit de potenti civitate PaduEc, vir 
nobilis (") de capella sancti Andreie, a qua dcnominationem 
sumpsit; homoquidem ditissimus omnium privalorum sua; 



l mBgnuin diinnum mibi feclslj et dedisli, ei Dewio 



(V S. BrKU cur lu piupcr n 
(*i (16. nobjlia ei prudens d< 



438 COMEVmi L\F£E3a 

patriae ia caoipb, viUis, pecimiis, animalibus; qui 
stimabiiem * epuleatiam divitiarum prodigaliter. immo 
protene et insane perdidit et coosumpsiL Nam, ut audivi 
a fide dignis ~ de terra sua, fecit multas ridendas va- 
nitates. Semei cum non posset dormire, mandavit, ut 
portarentur plures petis pignoiati cipriani fiicti cum 
coUa, et lacerarentur a familiaribus in camera, ut ad 
lUum stridulum ^ sonum provocaretur sibi somnus; ideo 
digne autor facit ipsum a canibus lacerari, non ad so- 
latium, sed ad supplicium. Alia \ vice cum iret de Pa- 
dua Venetias per flumen Brente in navi cum aliis juve- 
nibus sociis, quorum aliqui pulsabant, aUqui cantabant, 
iste fatuus, ne solus videretur ^] inutiiis et otiosus, coepit 
accipere pecuniam, et denarios singulatim deiicere in 
aquam cum niagno risu omnium. Sed ne discurrendo 
per (^j ista, videar tibi magis prodigus veri)orum quam 
ipse numraoruni, venio breviter ad magnani violenliam, 
quam ij) insane fecit in Ix)na sua. Cuni enim semel esset 
in rure suo, audivit, quemdam magnatem cum comitiva 
magna nobilium ire ad prandium ^^] secum : et quia non 
erat provisus, nec poterat in brevissimo teraporis spatio 
providere, secundum quod sua? prodigalitati videbatur 
convenire, suhito egregia cautela usus est ; nani fecit 
statira raitti (^) ignera in orania tuguria viUie suaj salis 
apla incendio, quia ex paleis, stipuHs el canulis v'^', qua- 
lia sunt communiter doraicilia rusticorura in territorio 
paduanorura ('V^; et veniens obviam istis, dixit, quod fe- 
cerat hoc ad festura el gaudiura propler eorura adven- 
tura, ut ipsos raagnificentius honoraret. In hoc certe vio- 

('; K. ina;\is(imabilem opuicntiam. ('] S. digno. 

(*} S. e K. Klridorem, somnus provocarelur sibi ; ideo. 
(\' K. Alia autcm vice. (') S. videreUir inutilis, coepit. 

(*) tl6, per islud. C) HO, quam ipse insane. 

(') S. ad prandendum secum. (^) 116, immitti. 

('*) 116, labulis. ('*) S. paduaoo. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 469 

lenlior el vaiiior fuit Nerone; quia Nero fecit incendi 
domos urbis, iste vero proprias: Nero, quamvis laetus 
pulcritudine flammae lliadem (^) decantaret, tamen fecit 
incendi urbem (^), offensus anguslia viarum, ut dicit Sue- 
tonius, quia scilicet timebat sibi insidias; iste vero laetus 
gloriabatur incendio magno, quod fecerat vanissima causa. 
Ideo bene autor induxit canes ad faciendam venationem 
de eo, qui sibi et alteri violentiam miserabilem intu- 
lerat. — Quando el Hic autor ostendit quomodo Vir- 
gilius petiverit ab ipso spiritu lacerato culpa Jacobi 
praedicti quis esset ; unde dicit : e 7 maestro^ scilicet 
Virgilius, disse: o tu che soffi, idest esufilas, emiltis, do- 
loroso sermo, idest, sermonem, col sangue, quia simul 
et semel emittebat guttas sanguinis et verba doloris^ 
per tanle punte, idest, per tot puncluras dentium cani- 
norum et rupturas, chi fusti, scilicet in vita, in mundo 
viventium, quia olim fuisli et amplius non es (^) ille, quia 
ex rationabili factus es vegetabilis; et hoc dixit Virgilius 
quando el fu fei^mo sovr' esso : Qrmavit se hic Virgilius, 
ut autor cognosceret in genere (*) istorum unum aliquem 
florentinum suum, quia tales casus aliquando solent ac- 
cidere ibi. Et subdit responsionem dicti spiritus, qui primo 
petit succursum premente dolore et pudore, antequam 
se manifestet; unde dicit: et elli a noi, scilicet respondit 
nobis duobus, ut facilius obtineret quod oplabat : o anifne 
che siete giunle, quia supervenistis dum intenderilis (^) ad 
dolorem alterius, a veder lo strazio disonesto, idest ludi- 
brium inhonorabile, cA'a cosi disgiunte, idest disseparavit, 
dissociavit (^) le mie fronde da me, idest a trunco meo, rac- 
coglietele, ne stent ita male dispers», al pie del tfislo 
ceslo, idest juxta cespitem ita deformatum, et turpiter 

(') 8. Uiada. ('] £. domos. 

(*) S. c 116, non es, quia ex ralionali. (*) £. in generc unum. 

(') S. e £. intenderetis. (*) £. rel dissociaTit. 



460 COMENTUM IXFERM 

spoliatum : erat enim arbor novella in modum cespitis 
herbae. Sed hic dices, lector, sicut saepe multi petivenint 
a me: ad quid autor fingit istum spiritum repetere fron- 
des suas? Certe non sine magno ministerio hoc facit(^). 
Vult enim dicere: adverte homo, qui aliquando aliquo 
casu cogitas desperationem, quod iste, qui esse nobile 
et amabile sponte abiecit in vita, nunc esse vile, odio- 
sum, laceratum a canibus sponte repetitf) sibi reddi 
et reintegrari; quasi dicat taci\;e: etiam illi qui sunt in 
inferno inter tot tormenta poenarum nollent non esse se- 
cundum appetitum naturalem ; et tu esse, quo nihil est 
iiobilius, ex ira vel indignalione parvaj rei abiicies(^ 
sponte. — lo fid. Nunc iste spiritus innominatus respon- 
det ad qudesitum, ut reddat autorem pium ad congre- 
gandas frondes sparsas, sicut postea faciet. Et describit 
se a patria, et culpa, et sententialiter usque in finem 
non vult aliud dicere nisi, quod fuit florenlinus natione, 
et quod suspendit se laqueo. Ad quod sciendum (^), quod 
non potest bene coniecturari, de quo autor loquatur 
liic, quia multi fuerunt florentini, qui suspenderunt se 
laqueo eodem temporej sicut quidam dc Modiis nomine 
RuchuSj et quidam dominus Lothus de Aglis jurista, qui 
datci una sententia falsa ivit domum, et statim se su- 
spendit; et multi alii, quorum nomina non memini. Et 
credCj quod autor de industria sic fecerit, ut posset 
intelligi de unoquoque talium, licet forte possit intelligi 
potius de judice, quia erat maioris pretii, et gravius de- 
liquit. Dicit ergo ille spiritus describens patriam suam a 
protectoribus suis : lo fui della citld, idest de Florentia, 
che muto il primo padrone^ scilicet Martem nel Batistay 
idest Johannem Raptistam, qui est hodie patronus Flo- 
rentia?. Et ad huius intelligentiam est sciendum, quod ci- 

(') E. fecil. (•) 116, appelit sibi. 

(*) 116, abiecisti. (*) S. scienduni est. 



CASTUS DliCIMLS TETITICS. 461 

vitas Florenliae olim Iiabiiil Marrem pro Deo priccipuo 
et prolectore suo ; et ut collegi (') e\ chronicis floren- 
tinorum, sletit suh imperatoribus romanis in lege pagana 
per cccL annos ; et si qui erant christiani, limore non 
propalabant se, usque ad tempus Constantini, quo tem- 
pore flrmata est ecclesi* libertas, et fides diffusa per 
totum. Florenlini ergo statuam Marlis de templo abstti- 
lerunt, et loco illius assumpserunl Joliannem Baptistam 
pro eorum palrono et prolectore, non nuitata forma 
templi. Staluam autem Martis posuerunt inlactam in alta 
turri, quia opinio constans erat omnium, quod quando- 
cumque rautaretur, vcl in aliquo la.'deretur, maguum pe- 
riculum et nova mutatio imminerent urbi. Tenebaiit 
enim adliuc aliquos mores paganismi (*); imo semper te- 
nuerunt lianc credulilatem vanam: sed ista imago dicitur 
fuisse perdita, quando Florentia fuit destructa per Athi- 
lam ; poslea tandeni rcapdificata civitate, fuit reinvenla, 
et posita in uno pilastro in capite Pontis Veteris, ubi 
stetit (^) usque ad tempora auloris, imo ultra usque ad 
diluvium Arni, quod fuit in MCCCXXXV, quod tunc vio- 
lenter dejecit pontera, et exportavit (*) imaginera, et alia 
multa et magna darana fecit, de quibus dicetur alibl; 
sed quamdiu duravit ista pctra, duravit error induratus 
in mentibus multorum civium. Unde narrabat mihi Boc- 
cacius de Certaldo se seepe audisse a senioribus, quando 
aliquis puer proiiciebal lapidem vel iutum in statuam('^): 
Tu facies malum finem ; quia ego vidi talem, qui hoc 
fecit, qui suflbcatus est in Arno, et alium qui suspensus 
est laqueo. Et subiungit autor unura valde mirabile, quod 
videtur consonare isti antiquo errori fiorentinorum; quia 
videtur expresse dicere, quod Mars, iratus propter iniu- 



£. ct Dl colligilDr e 


» chronicis FU 


.reori», Melil. 






(') 116. «Iclerll. 






i') E. aliluBin, 



462 GOMENTUM INFERNl 

riam sibi factam in mutatione ista, scmper faciet Flo- 
rentiam tristem. Dicit ergo : onde per queslo, idest ipse 
Mars ob hanc causam, quia desierunt colere Martem, et 
colunt Baptistam, sempre con Farte stia la fara Itista: 
ide^t faciet eam semper infortunatam in bellis sua in- 
fluentia. SeJ antequam ulterius procedam, lector, volo 
te scire, quod pra^sens capitulum non est minus artifi- 
ciosum et obscurum, quam prdBcedens, ut patet e\ dictis 
et dicendis; ideo considera bene hic, quod autor non sequi- 
tur hic communem errorem vulgi, quia (') nimis esset 
absurdum, imo quasi saperet lia^resim dicere, quod Flo- 
renlia deberet recipere damnum, quia conversa sit (*) ad 
christianismum. Ideo (^) dicit, quod autor dat hic floren- 
tinis suis unum scomma coopertum et mordax nimis ; 
et vult latenter dicere, quod postquam Florentia dimisit 
Martem, idest fortitudinem et virtulem armorum, et coe- 
pit solum colere Baptistam, idest Florenum, in quo scul- 
ptus est Baptista, ita quod dedit se(*) in totum avaritiae, 
erit infortunata in rebus bellicis; ita (juod, brcviter di- 
cendOj ttorentini olim cum intenderuut rebus militari- 
bus et laboribus, fucrunt strenui ct victoriosi ; sed 
postquam coepcrunt intenderc harpiis rapacibus et ac- 
cumuhuioni, licct visi sint ditiores et potcntiorcs, tamen 
fucrunt parum honorati in gestis annorum, ct rccepe- 
runt magnos conflictus, et slragcs bcllorum, et continuo 
plus invalcsccnlc avaritia. Et addit ultimo illc spiritus, 
quod, nisi quia rcmanct (^) adhuc aliquid de rcveren- 
tia Martis, Florentia ipsa esset jam plurics destructa, 
postquam rca^dificata fuit post dcstructioncin factam ab 
Athila ; undc dicit : e qiiei ciltadin^ che poi la rifondarno 
ut dicctur infra capitulo XV, sovra 7 cener che d'Alila 



(') S. qiioJ nimis. («) S. essel. — 116, cst. 

•) E. e 110, Idco clic. (»} 116 e S. se lolam avariliap, eril. 

(') S. remanet aliquid de rcyerentia Martis in ipsa, cssel jam pluries. 



CANTUS DECIMUS TERTIUS. 463 

rimase, idest supra reliquiis et ruinis factis ab Athila, 
quando cremavit eam, ut statim dicam ; avrebber falto 
lavorare indarm^ quia scilicet iterum destructa esset, vel 
incensa de novo ; e se non fosse^ che 'n sul passo d'Atmo 
rimane ancor di lui alcuna vista, idest aliquod vestigium 
Martis(\), scilicet idolum supra pontem, per quem trans- 
itur Arnus principaliter. Et hic nota, ut ista litera con- 
cordet cum praecedenti expositione, quam feci, quod au- 
tor non habet hic respectum ad idolum illud (^), sicut 
litera sonare videtur ; imo vult velate dicere, quod nisi 
esset adhuc aliquid de virtute et probitate (^) in aliqui- 
bus bonis civibus, saepe Florentia esset jam eversa; et 
ita est in omni civitate mundi, quia nisi virtus, pruden- 
tia et bonitas aliquot paucorum defenderet civitates (*) ab 
ira Dei et coeli, certe tanta est multitudo malorum, quod 
sa^pe subverterentur, sicut recte dicit AugustinuSj primo 
de Civitate Dei circa principium, de quibusdam paucis 
bonis romanis. Sed ne expositio facta videatur (^) clare 
in aliquo diminuta, videamus aliquid de eversione Flo- 
rentia^j de qua autor facit hic mentionem. Est ergo 
sciendum, si tamen verum est, quod Athila flagellum Dei 
anno Domini CCCCXL destructis multis terris Lombar- 
diae, transivit in Tusciam et obsedit diu Florentiam; sed 
cum frustra attentasset vires suas, cum civitas inexpu- 
gnabilis videretur, usus est fraude et perfida proditione. 
Audiens enim quod civitas Pistorii erat continuo adversa 
Florentiae, promisit in favorem floreutinorum destruere 
Pistorium et dare omnem immunitatem et libertatem 
florentinis, quorum intendebat esse amicus. Florentini 
improvidi et nimium creduli, moti fallacibus adulationi- 
bus et fraudulentis promissionibus aperuerunt sibi por- 

(') £. ipsius Martis. (') E. islud. 

(') S. e £. probilato antiqua in. (*) 116, civitatem. 

(') 116, videatur in aliquo luodo. 



464 GOMENTUM INFERNl 

tas. Tyrannus crudelis existens in civitate cum omni gente 
sua et potentatu fecit vocari ad suum consilium omnes 
maiores et nobiliores civitatis, quos invenientes (^) sin- 
gulatim in transitu unius camera; faciebat mactari et 
deiici per unum aquaeductum palacii subterraneum; nec 
caedes apparebat nisi quod in fine conductus, aqua ca- 
dens in Arnum videbatur rubea (*). Tunc detecta est fraus 
sed tarde. Tunc Athila mandante, sui armati totam ciyita- 
tem crudeliter dirupuerunt, multis fugientibus per comita- 
tum ad castella, nemora, et cavernas; facta(^) maxima 
caede civium, everterunt funditus civitatem, omnia mcenia 
et edificia igne cremantes praeter templum Martis, quod 
dicitur esse (*) opus indelebile, quod reputo truffam. Fa- 
ctum est autem istud excidium Florentiae die XXVIII (*)ju- 
nii, anno Cliristi CCGCL et anno DXX (^) ab eedificatioae 
sua. Sed certe miror nimis de isto excidio Florentiae quod 
Athila dicitur fecisse; quia, ut patet ex his quae iam scri- 
psi de Athiia in praecedenti capitulo non videtur quod 
Athila transiverit unquam Appeninum, nec Paulus Diaco- 
nus, nec alius tractans de gestis Alhite dicit hoc. Ideo 
dico quod autor noster secutus est chronicas patriae sua^, 
quae multa frivola similia dicunt, ul plenius dicam infra 
capitulo XV ; vel forte vidit aliquem autorem autenticum 
dicentem hoCj quem ego non vidi; sed quidquid sit de 
isto facto, ego nihil credo. Et ultimo iste spiritus floren- 
tinus tangit formam suae miserandae mortis, dicens : lo 
fei gibeth a tne delle mie cdse. Idest ego suspendi me in 
domibus meis. Nam gibeth in lingua gallica idem est quod 
furca, sive locus ubi fures suspenduntur. 



(') S., E. e 116, venienles. C) E. rubra. 

(') £. inde facta clvium caede maxima. — 116, cavernas, facta est maxima 
cflBiles 

(•) E. fuisse. (») S. XVIIII. (•) E. DXV. 



465 



CANTUS DECIMUS QUARTUS, in quo tractat de superbis 
entibus in arena combusta sub titulo quorundam magnatum; 
et in fine de quadam figura, quce vocatur vdlius (*), qui signifi' 
cat omnes status mundi; et sicut Virgilius designat rationes 
omnium fluminum Infemi. 



Po 



01 che la caritd del natio loco. Postquam in supe- 
riori capitulo proxime praecedenti autor noster tractavit 
et determinavit de secunda specie violentiae, quam tiomo 
facit contra se et bona sua; nunc consequenter in isto 
praesenti XIV capitulo agit et Iractat de tertia specie (*), 
quae flt contra Deum in persona et rebus eius, scilicet 
natura et arte, qu» punitur in tertio circulo violento- 
rum. Et istud capitulum totum potest dividi in quatuor 
partes generales. In prima quarum autor describit lo- 
cum, situm loci, et poenam violentorum contra Deum^ 
scilicet in generali. In secunda describit in speciali unum 
spiritum antiquum summe violentum in Deum, eius 
personam blasphemando, et negando illum^ ibi : lo comin'' 
ciai In tertia describit subtiliter et artificialiter originem 
omnium fluviorum infernalium, ibi : Or mi vien dietro. 
In quarta et ultima movet duo(^) parva dubia Virgilio 
circa prsedicta, ibi : Et io a lui : se 7 presenle rigagno. 
Ad primam (*) ergo dico quod autor describit locum, si- 
tum et poenam generalem istius circuii, et primo de more 
suo praemittit continuationem (^) ad praecedentia ; nam 
quia in fine praecedentis capituli dixerat, qualiter ille spi- 

('} Cosi legge il nostro testo. Sembra che yoglia alludere al gran vegHo di 
cui parla Danle yerso la flne del presente canto. 
{*) 116, specie yiolentie que. 
(') 116, duo dubia Virgiiio circa predicta, ibi. 
(*) 116, Ad primam dico. {*) ^^^t coDtinaationem generalem. 

I. 80 



466 COMENTUM INFERN1 

ritus laceratus a canibus petiverat ut recoUigeret frondes 
dispersas ad cespitem, ideo nunc autor ostendit quod satis- 
fecerit petitioni eius, dicens: ego poeta florentinus raunai 
le fronde sparte, idest dispersas a canibus, quas sequebantur 
illum (^) Jacobum de sancto Andrea, e rendeUe a coltd^ idest 
illi spiritui florentino incluso('), incarcerato, ch'era gid 
fiocOy idest raucus (^) propter nimium clamorem, vel quia 
amplius non loquebatur; et dicit, quod lioc fecit ex com- 
passione publica, non (^) privata, unde dicit : poi che la 
caritd del natio loco^ idest postquam pietas patriae, nU 
sbrinse, idest compulit me, quasi dicat: hoc ideo feci 
non (^) quia iste moereretur, quia iste dignissimus omni 
dilaceratione, qui (^) sponte dissociavit animam a cor- 
pore; sed naturalis amor patriae induxit me ad miseri- 
cordiam. — hidi. Hic autor facta continuatione intrat no- 
vam materiam; et primo pra^mittit recessum suum a 
secundo circulo, et accessum ad tertium. Ad cuius in- 
telligentiam est memorandum, quod violenti contra pro- 
ximum sunt inclusi et puniti inlra fossum sanguinis; 
violenti contra se intra nemus; violenti vero contra Deum 
in isto sabulo, de quo nunc tractandum est. Dicit erjjo 
autor : indi venimmo^ idest recedentes ab isto loco ubi erat 
arborificatus iste spiritus infelix, al fine, idest ad extre- 
mum circuli, quasi dicat, ad finem nemoris desperatorum, 
dx)ve se parte il secondo girone, idest ubi dividitur secun- 
dus circulus violentorumj de quo nunc diclum est^ dal 
terziOy scilicet gironCj idest a tertio circulo violentorura, 
de quo statim dicere intendit, e dove. idest de quo cir- 
culo secundo praediclo, se vede orribil arte di juslicia, 
quia horribilis culpa punitur horribili poena a justicia di- 
vina in tertio circulo : unde, sicut videbis in processu, isti 



(*) S. istum. (^ K. incluso in arbore et carcerato. 

(') E. mutus. (*) £. el non ex privata. 

(') £. non quia moeroretur iste, dig^nissimus. (') S. quia sponte. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 467 

stantes in extremitate sylvae videbant poenam generalem 
eorum qui puniuntur in arena, et primam genlem vio- 
lentorum contra Deum. Et ecce describit ipsum lertium 
circulum, dicens: dico che mirivammo ad una landa, idest 
ad unam planitiem huius arenae, che rimove ogne planla 
dal suo lellOy idest ab eius superQcie, quasi dicat : plani- 
lies huius (^) arenae multum est differens a praecedente, 
quia in sylva praedicta sunt multae arbores veteres et 
novellae, licet nodosae, spinosae, asperae; sed in ista ma- 
ledicta arena (*) nihil invenitur viriditatis, non herba, non 
planta, non arbor. Et dicit : a ben manifestar le cose nuove, 
quasi dicat: quia satis dixi de duabus speciebus violen- 
tiae et utriusque poena, ideo nunc volo dicere de tertia 
specie et eius (^) poena nova, de qua nondum dictum est; 
et vere nova (*) ut videbis, quia non est materia trita, 
non somniata per alium poetam; certe Lucanus non 
scribit (**^) talem arenam; et declarat confinia istius arenae, 
dicens: la dolorosa selva^ scilicet praedicta desperatorum, 
qua nulla est dolorosior, quia nulla redemptio est am- 
plius desperato, gli ee ghirlanda^ idest cingit et claudit 
eam circulariter in modum coronae, intornOy idest (^) cir- 
cum circa continens eam, come 7 Iristo fosso, idest vallis 
sanguinis, supple, est ghirlanda ad essa, scilicet ipsi sylvae, 
quasi dicat breviter : sylva ista claudit intra se arenam, 
sicut vallis intra se claudit sylvam ; et dicit : quivi, sci- 
licet in ista extremitate confinali sylvae, fermammo i passi, 
idest remorati sumus, a randa a randa, idest a raso a 
raso, a radente, a radente, ita quod arena radit sylvam. 
— Lo spacio. Nunc autor descripta forma loci in comuni, 
describit in generali formam poenae omnium violentorum 

(*) S. istius arensB. — E. eius arene. 

(') 116, maledicU sylva. (*) S. el eius poena, de qna. 

(*) 116, nova, quia, ut yidebis, non est. (') 116, describit 

(*) 116, idest circumcincta, continens eara ita, eome. 



468 COMENTtJM INFERNI 

contra Deum in tripliei specie, scilicet in persona Dei, 
natura et arle, et facit mirabilem fictionem. Fingit enim 
quod omnes tales violenti sunt positi in una arena arida^ 
sicca, ardentissima, sterilissima, et supra C) arenam con- 
tinuo cadunt flammae accensae ab aere quae incendunt 
istos, et quando perveniunt ad terram, quia inveaiunt 
solum (^) calidum, ingeminant calorem, ex quo ut patet 
poena duplicatur. Modo considera quam conformem poe- 
nam autor noster det proportionabiliter (^) istis ; nam ista 
arena est sterilissima nullum pariens fructum, et talis 
est violentia contra Deum, naturam vel artem(^); nam 
blasphemus qui maledicit vel negat Deum, vere seminat 
in arena sine fructu. Sodomita (^) qui agit contra natu- 
ram similiter facit opus sterile ; foenerator etiam qui agit 
contra artem, si bene consideres, non facit fructum nisi 
miseriae; ideo bene ponitur sine herba, planta, vel ar- 
bore(^)9 quia est omnino infructuosa; etiam est arden- 
tissima. Quali ardore aestuat qui flammas irae jacit in 
Deum? qui flammas libidinis efi^undit in masculum? qui 
ardorem habendi exercet in nummum ? Etiam (^) arida 
et sicca, quia nulla aqua extlnguit (^) ardorem et sitim 
istarum flammaruni. Isti auteni tales cruciantur duplici 
calore, scilicet exteriori qui generatur ex concupiscen- 
tia rei exterioris, sicut person» vel pecuni» qxxec inci- 
tant appetitum (^) ita depravatum. Calor subterior e^st 
calor intrinsecus sanguinis qui inflammatur ab exteriore, 
ut de se patet; bene ergo isti puniuntur in arena ar- 
denti, sicca, et sterili. Nunc ad literam; dicit autor: I^ 
spacio^ idest tota planities spatiosa quaj continetur intra 

(') £. e S. supcr. (') S. solum aridum, calidum. 

(') £. proportionaliter. (*) £. artem; blasphemns etenim qui. 

(') £. Item et sodomita. 

(') £. arbore, el talis arena, quja est omnino infructuosa, est ardcntissima. 
C) S. e £. £st etiam arida. (') £. citinguil, seu exlcnuat ardoreni. 

(') £. appetitum nostrum; item calore interiore qui esl intrinsecus sangui- 
niSy qui inflammatur. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 469 

isturn circulum, era una arena arida e spessa; et spe- 
cificat istam arenam per unam comparationem nobilis- 
simam. Ad cuius plenam intelligentiam oportet primo 
scire quod Cato posterior, sicut scribit Lucanus in nono, 
post conflictum Thessalicum collegit reliquias exercitus 
Pompeiani dispersas per Gra^ciam, et navigans magna 
classe pervenit ad litus Africae, et volens transire in re- 
gnum Jubae(^) amici Pompei tentavit ire per syrtes; sed 
passus ibi magnum naufragium, quia hyems vetabat 
sibi (*) navigare, relictis navibus Gneo filio Pompei, deli- 
beravit ire per terram per arenam confinem syrtibus, 
quia eius virtus non poterat stare otiosa nec perdere 
tempus. Sperabat enim auxilio hyemis tolerare calorem, 
sitim, serpentes et alia incomoda intolerabilia. Intratu- 
rus (^) ergo arenam ardentissimam animavit suos ad iter 
ad probandam virtutem (*), praeponens eis magna pe- 
ricula quae ferre debebant, oflerens se primum ad 
omnia mala, et concludit (^) : Serpens, siHs^ ardor arence, 
Dulcia virluti, gaudet patientia duris. Cum autem intras- 
set arenam (^), prima pestis occurrens eis fuit ventus 
auster adeo violentus quod extorquebat galeas de capi- 
tibus militum, scuta de brachiis, et saepe hominem ar- 
matum portabat peraerem; unde milites prosternebant 
se ad terram, et tunc cumuli arenarum (''^) tegebant et 
saepeliebant eos. Ventus enim exercet ibi libere vires 
suas, quia non montes, non sylvae resistunt sibi i^\ quia 
arena Africae est tota plana, spaciosa, sterilis, sine herba 
vel arboro, inutilis, inhabitabilis, quia est vicina torridae 
zonae, nec habebant viam certam, imo oportebat eos ire 
ad signum stellae, sicut ibant paulo ante per mare. Cum 



(') 116, regis JuImd. £. yeUbat ei oaTigare. (*) S. Intraturus enim. 
(^ 116, ▼irtutem et dcfendendam libertatem, proponens. 
(*) 116, et conclndens. (*) 116, arenas. 

C) £. aren». (*) £. ibi 



470 GOMENTUM INFERNl 

autem nimio calore et labore omnes afGcerentur magna 
siti, quidam roiles reperit modicum aquae in areoa, et 
illam acceptam celeriter pertulit ad Catonem. Cato mor- 
daciter increpans portitorem in conspectu omnium aquam 
indignanter efTudit, cuius elTusio sedavit sitim omnium cir- 
cumstantium. Cato deinde procedens per arenam prsece- 
debat C) portans haslam manu sua, et exhortans omnes 
dabat exemplum aliis tolerandi labores patienter; multum 
vigilabat, ultimus bibebat si inveniebatur aliquando (^) 
aqua. Ideo bene Lucanus in commendationem Catonis 
dicit: quod nulhis romanorum ducum promeruit tantum 
nomen ex gestis armorum, quantum Cato ex laboribus 
istis; unde dicit quod vellet potius ducere talem trium- 
phum per arenam, quam ascendere ter (^) CapitoUum cum 
veste triumphali, sicut fecit Pompeius, aut triumphare 
de Jugurta rege, sicut fecit Marius, qui illum pra^ipi- 
tavit de arcu triumpliali. Deinde Cato et sui pervenerunt 
ad partem calidissimam, ultra quam nuUa est habitatio^ 
et ubi erat maior penuria aqua^. Sed inter arenas in- 
ventus est unus fons habens magnam copiam aquarum, 
sed maiorem abundantiam serpentum intus et extra, ex 
quo nulius quantumcumque sitiens audebat accedere ad 
fontem. Tunc Cato suadens illis ut biberent secure, quia 
serpens non potest la^dere in aqua, assumpsit ipse de 
acqua et bibit, et (*) tota arena Africae hic fuit solus fons 
de quo Cato primus biberit; et in hac parte arenae Cato (^) 
reperit plurinia genera serpentum pessimorum diversa- 
rum naturarum dantium diversas mortes, de quibus di- 
cetur infra ubi tractatur de furibus. Nunc ad literam 
dicit autor : arena dico non falla d' altra foggia, quasi 
dicat: imo in simili forma, c/ie colei, idest quam illa arena 



C) S., 116 e £. prscedebat omDes pedes portans haslam. 

(•) S. aliquo modo. (•) S. per Capitolium. 

(*) S. e E. el io toU arena. (•) E. Calo ipse reperit. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 471 

Africae, che fu gid soppressa, idest calcata, da % pie di Ca- 
tone. Et hic nota quod autor facit propriissimam com- 
parationem, dicens, quod arena ista non erat alterius 
formae quam arena Lybiae; quia si bene consideras quae 
dicta sunt, vere ista arena habet maximam conformita- 
tem cum illa in planitie, in spatiositate, in caliditate/ in 
siccitate, in sterilitate; et sicut Cato sapientissimus tulit 
maxima incomoda per arenam, ita autor noster tulit 
magnos labores per istam ; et sicut Cato reperit magnam 
copiam serpentum, ita autor magnam copiam pessimo- 
rum peccatorum. Nec dubito quod Cato non meretur 
plus laudis eundo corporaliter per illam arenam Africde, 
quam autor C) eundo mentaliter per istam arenam in- 
fernalem, quae est multo pestilentior illa, quia habet 
flammas cadentes et durius cruciantes. Nec Lucanus 
meretur plus laudis ex descriptione arenae praedictae, 
quam autor i^) ex descriptione istius novaj fictae. — O 
vendetta. Hic autor descripturus horribilem poenam in- 
cipit ab exclamatione ad incutiendum terrorem (^) le- 
ctori, ut fugiat istam culpam plusquam mortem. Dicit 
ergo: O vendetta di Dio, scilicet justissima, quanto tu 
dei esser temula da qualunque legge cid che fu manifeslo 
agli occhi miei, scilicet intellectualibus in ista specula- 
lione. Et facta exclamatione statim distinguit violentos 
qui hic puniuntur tripliciter, secundum quod triplex est 
species talium. Dicit ergo primo in generali : ego Dantes 
vidi molte greggie (f anime ignude, scilicet spoliatas corpo- 
ribus, che piangean tutte assai miseramente, imo nimis mi- 
sere et miserrime, facit enim diminutionem^ e diversa legge, 
scilicet luendi poenas dignas, parea posta lor, idest vide- 
batur imposita eis, a qua recedere non licet; et primo de- 

(') £. aulor ooster euDdo. 

{*) £. autor noster ex descripUone istius noy» areii» fict». 

(*) 116, horrorem. 



472 COMENTUM IXFERM 

clarat primos, dicens : alcuna gente giacea sopin per terra, 
scilicet contemptores Dei, negantes et blasphemantes 
Deum, alcuna se sedea tulta raccolla, isti sunt usurarii, 
et allra anclava continuamente, et isti sunt sodomitae. Et 
nota quod autor pulcerrime fingit blasphemos C) jacere, 
quia sunt fulminati et prostrati ad terram, sicut statim 
dicetur de CapanaH); sodomitas fingit currere, quia cur- 
runt quo ardor concupiscentia; trahit eos; usurarios vero 
fingit (^ sedere, quia, ut videmus de facto, quasi semper 
stant inclusi ad sedendum, et magnam partem vitse ex- 
pendunt sedendo ad banchum in calculando rationes et 
numerando pecunias, sicut infra suo loco patebit. Et 
facit differentiam inter istos quantum ad numerum eo- 
rum et modum poenarum, dicens: quella che giva m- 
torno, scilicet sodomitae, era piu molta, quia magnus est 
numerus talium in aliquibus partibus, e quella men che 
giacea al tormenlo, scilicet contemnentes Deum; ei^ 
usurarii tenent medium, et dicit : ma piu avea la lingua 
sciolla al duolo, idest ad dolorem, quia scilicet jacentes 
amarius cruciabantur quam sedentes, et sedentes quam 
currentes, quia non poterant ita vitare et repellere flam- 
mas super se. — Sopra. Hic autor describit poenam ex- 
trinsecam, dicens : falde di foco dilalale, idest amplae et 
magnae laminae^ sive flammaj, piovean sopra lutto 7 sab- 
bion d' un cader lento, et exprlmit istas flammas per 
comparationem vellerum nivis, qua^ est de se clara, 
dicens : come, supple, falde di neve, pluunt in Alpi, ma- 
xime(^) qu« dividunt Italiam a Gallia et Germania(*); 
sum expertus hoc, ubi vetus nix semper expectat novam; 
et dicit notanter: senza ventOy quia sine vento fiunt maiora 
vellera nivis; ventus enim dissipat et disgregat partes 



(*) £. blasphemos Dei jacere. (') 116, facit sedere. 

(*) S., 116 e £. idest maxiine in Alpibus qu». 
(*) £. ct in Germania, et ram eipertus. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 473 

densas. Et hic nota quod licet ista coroparatio videatur 
propria de faldis nivis ad faldas ignis in multis, quia sci- 
licet ista^ et illae pluunt ab alto super homines, et densae et 
lat« et sine vento, tamen differunt in multis (^); in colore, 
quia nix aiba, ignis rubeus; in humore, quia nix frigida, 
ignis calidus; in loco, quia nix de qua loquitur cadit in 
rnonte, ignis iste in planitie; in eflectu, quia nix parum 
vel nihil nocet illis, super quos cadit; ignis vero iste 
summe cruciat subiectos sibi. Ideo autor noster statim 
addit aliam comparationem nobilissimam flammarum, 
quae convenit in omnibus flammis hic cadentibus, scili- 
cet in rubore, in colore (*), in loco, in (^) eflectu ; et 
breviter dicit, quod istoe flammae erant similes illis, quas 
Alexander Macedo vidit pluere super exercitum suum. 
Sed antequam veniam ad literam volo te hic modicum 
morari, lector; nam audivi viros intelligentes, magnos 
Dantistas, qui hic mirantur el dicunt: vere comparatio 
ista est pulcerrima, sed non video unde autor habuerit 
lioc; quia Quintus Gurtius, qui curiose describit gesta 
Alexandri magni, nihil de hoc dicit; et Justinus, qui bre- 
viter illa perstringit, etiam nihil dicit. Item Gallicus ille 
qui describit (*) Alexandreidam metrice, et alii multi scri- 
bentes tam in prosa quam in metro, nullam mentionem 
faciunt de hoc; sed certe, ut dicit philosophus, ad pauca 
respicientes facile(^) enunciant. Nam autor noster, licet 
fecerit istud opus in somnio, non tamen somniat (^) ; ideo 
debes scire quod hanc mirabilem impressionem scribit 
Alexander ad Aristotelem C)j dicens : quod in India nubes 
ignitae cadebant de aere ad modum nivis, quas ipse mi- 
litibus calcare praecepit; et huius causam assignat (^) Al- 

(*) £. in multis, scilicet in colore. (*) S. calore. 

(*) £. et in effectu ; dicit enim qnod ist». 

n E. scribit Alexandreidam.~116, describit Alexandriam. 

(*) 116, de facili niutiant. («) £. somniayit. 

C) 116, Aristotilem in quadam epistola dicens. (*) 116» asserit. 



474 COMENTUM INFERNI 

bertus magnus, libro I Metaurorum, quia terra illa est 
sub cancro, ubi calor solis exurit vaporem aquae et ele- 
vat grossum terrestre C\ et statim exurit antequam ele- 
vetur ad aestum, et a frigiditate loci expellitur et cadit 
ad modum nivis. Nunc ordina sic literam : F etemale 
ardore scendea lale, scilicet tam nocens, quali fiamme 
Alessandro vide cader salde infin a terra sopra 7 suo 
sluolo, idest exercitum, in quelle parU calde cf India, ubi 
tunc erat, subiugato oriente, perche 7 provide a scalpUar 
lo suolo, idest ad calcandam arenam, con le sue schiere^ 
scilicet militum discurrentium, accio che 7 vapore, scilicet 
calidus, mei s* estinguesse, idest melius extingueretur, vel 
dicas : percid che 7 vapore mei s' estinguea mentre cK era 
solOy ne secunda flamma superveniens sumeret vires et 
invalescerct paulalim. Et tangit geminationem doloris ad 
geminationem caloris per aliam comparationem natu- 
ralem^ dicens : onde l' arena s'accendea com' esca^ sotto 7 
focile, idest acclario, quasi dicat : quod facile arena (') 
de sui natura calida accendebatur sicut esca, materia 
pra^parata ad hoc, accenditur cito ad favillam ignis ca- 
dentls super eam, a doppiar lo dolore, idest ad duplica- 
tlonem poeujr. Et hic nota ullra ea (^) quae dixi de com- 
paratione Alexandri, quod comparatio adhuc cst propria; 
quia sicut in Indla regione callda, sub constellatlone ca- 
llda cadebant (*) flamnui* super exercltum vlolentorum 
homlnum, Ita In Ista arena ardenti sub aere ferventi 
cadunt \) flammic accensae super exercilum magnum 
vloleutorum (^) contra Deum; et slcut dlversa; acles dis- 
currentes per campum mltlgabant allqualiter ardorem, 
ita hic diversa? turba?(^) dlscurrentes per planitiem vi- 
tabant quallter poterant incendium.Et ulterius nota, quod 



(*) K. lerrcstrem. (^) £. arenae dc sui natura calidse, acccndebantur. 

(') 116, illa quffi. (*) £. ardebant. (") 116, cadent. 

(*) 116, Yiolentorum hominuni. (^) £. acies discurrenles. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 475 

hic Alexander magnus qui magna providentia sua extin- 
xit C) flammas naturales, nescivit extinguere in se istas 
flammas innaturalis (*) libidinis, neque flammas irae, et 
ebrietatis : fuit enim foedatus ista libidine foedissima. Sicut 
enim refert Quintus Curtius libro X : quidam nobilissi- 
mus princeps persarum nomine Orsines occurrit Alexan- 
dro cum donis omnis generis; sed eius tanta liberalitas 
nocuit sibi; nam omnibus dona(^) dedit praeter quam 
cuidam Bagoe (*) concubino regis, dicens: se velle hono- 
rare amicos regis, non meretrices. Quapropter Bagoe (^) 
accensus indignatione et ira accusavit Orsinem avaritia 
et proditione quando stabat cum Alexandro secrete. Unde 
Orsines antequam suspicaretur se accusari (^) captus est, 
et quod indignius fuit, iUi morituro spado iniecit manum; 
quem Orsines intuens dixit: Audiveram in Asia olim 
regnasse castratum. Ita obscoena luxuria Alexandri de- 
struxit virum nobilissimum persarum non solum inno- 
centem, sed etiam benignissimum in regem C). — Sencia. 
Hic autor descripta poena mirabili istorum, nunc descri- 
bit laborem irrequietum (®) istorum, quo continuo fali- 
gantur in vitando flammas quantum possunt. Hoc au- 
tem exprimit sub una pulcerrima similitudine, dicens : La 
tresca de le misere rnani, istorum violentorum, era sencia 
riposo maiy idest sine habere unquam quietem, exco- 

('} 116, extinguit. (') £. innaturalcs. (') £. bona. 

(^ K. Bagor. (*) £. Bagor. (*) £. accusatum. 

(^) 116, Regem. Sed turpis ebrietas destruxit civitatem ditissimam Persi»; 
nam sicut ipse Curlius in quarto cum cepisset Pcpolim civilalcm caput regni, 
sedcs regis, ubi erant cumulati aurum, argentum et omnes thesauri, et ipsam 
totam spoiiasset immensis divitiis cum summa aTarilia ctcrudelitate; postea cum 
esset gravatus vino in convivio ad persuasionem cuiusdam Taidis meretricis suas, 
cum aliis conviriis cbriosis civitatem praedictam incendit et igne cremavit. Si 
cnim sobrius inimicam urbcm destruxisset poterat excusari, sed quiseum pote- 
rit excusare, in tanta re, vino et merclriculaD paniisse! Ideo bene dicitCurlius 
quod macedones verecundabantur tam pulcram urbera a rege ebrioso fuisse de- 
latam, et ipse Alexander exhoneralus ebrietate poenituit; ex dictis tamen patet 
quomodo Aiexander fuit violentus in naturam in omnia. — Sencia, 

(') 116, inquietum. 



476 COMENTUM INFERNI 

lendo, idest exculiendo et repellendo, da se f arsura 
fresca, idest novarum flammarum, or quvndi or quinci, 
idest nunc ad istam partem, nunc ad illam (^). Et hic 
nota, ut bene videas si autor venatus fuit ubique quic- 
quid faciebat ad suum propositum, quod tresca est quae- 
dam dancia, sive genus tripudii, quod flt Neapoli artifi- 
cialiter valde ; nam est ludus nimis intricatus. Stant enim 
plures sibi invicem oppositi, et unus elevabit manum ad 
unam partem, et subito alii intenti facient idem ; deinde 
movebit manum ad aliam partem, ita facient ceteri ; ali- 
quando ambas manussimul; aliquando(^) unam ad unam 
partem, aliam ad aliam, et ad omnes motus ceteri pro- 
portionabiliter (^) babent respondere; unde(*) est mira- 
bile videre tantam dimicationem manuum et omnium 
membrorum. Ita isti miseri continuo dimicabant contfa 
flammas coquentes eos, ducentes clariter (^) manus nunc 
sursum, nunc deorsum, nunc ad dextram, nunc ad si- 
nistram^ nunc recte, nunc oblique, secundum quod flamma 
recens attingebat quemlibet in diversa parte corporis etc. 
lo cominciai. Ista est secunda pars generalis in qua 
autor tractat in speciali de uno spiritu violento contra 
Deum, principaliter ne^ando et blasphemando eum; et 
quia iste fuit mirabilis diabolus, ideo videamus plene de 
eo. Est ergo sciendum quod, sicut scribit Statius in III The- 
baidos, cum vn reges gra^corum essent parati ex (^) 
nobili civitate Argorum ad bellum gerendum contra 
Thebas, expectabant C) quod Amphiaraus, unus ex regi- 
bus maximus augur, daret suum responsum. Capana^us 
rex nobilis sanguine sed superbissimus contemplor deo- 
rum, impatiens quietis et prodigus vitae, quandocum- 

(') E. ad aliam. 

(*) £. aliquando Tcrtelur ad unam parlem, aliquando ad aliam ; et ad omnes 

motus. (') 116| proportionaliler. 

(') 116, unde aliquando est. (') 116, celerrime. — £. ccleriter. 

(*) S. £. io nobili. C) ^* expectabatur. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 



477 



que ira stimulabat eum, irridens Amphiaraum clama- 
bat furiose ante portas palatii eius: quae vilitas et ve- 
recundia C) est ista, quod tot viri fortes, animosi duces 
et tot gentes armatae stemus suspensi ad domum unius ? 
Certe virtus mea et spata quam teneo est mea deitas; 
jam iste sacerdos exeat cum timida fraude sua. Am- 
phiarao autem exeunte et increpante furorem Gapanaei 
et vulgi (^), qui properabant ire in bella contra fata, Ca- 
panaeus iterum clamare coepit et dicere super Amphia- 
raum : o Augur, ista furia sit tua, ut sine gloria rema- 
neas viliter ad custodiam vacuae civitatis: cur retardas 
habentes meliorem animum^ ut remaneas cum fllio et 
uxore (^) tua ad jacendum in cameris (*) ? cur terres 
corda timidorum? timor primus fecit deos in orbe. Et 
ut breviter dicam, posito exercitu circa Thebas, et jam 
quatuor ex vu regibus mortuis in obsidione diversis 
modis, Capanaeus, sicut scribit Statius in X, non dignans 
pugnare insidiis aut praeliis nocturnis, coepit exhortari 
suos, dicens: Graeci, jam satis latuit mea virtus oc- 
culta, nunc intendo vincere gloriose de die; ergo juvenes 
venite mecum aperto praelio, et palam: et sic vociferans 
duxit exercitum ad moenia Thebarum; thebani autem 
cucurrerunt ad moenia terrae cum omni genere armo- 
rum ad defensionem, et timor servitutis ministrabat eis 
arma (^), iram et animositatem. Capanaeus autem discur- 
rens cum (^) furore per moenia, velut si animae omnium 
ducum occisorum intrassent corpus eius, praecipitabant (^) 
omnes, et solus impugnabat civitatem plusquam unus 
exercitus, respergens sanguine muros; et continuo ma- 
gis et magis incalescens occisione, fatigato ense cepit 



/1 

V 



,') 116, et que Terecundia. 
(') 116, uxore in domo tua. 
(') S. arma et animositatem. 
C) S. e E. pnBcipitabat 



(*) £. cum Tulgi pnepararent ire. 
(^) £. in cameris, conterrens corda. 
(*) 116, discurrens Airiose. 



478 COMEVri-M IXFERM 






hastam velut trabem cum igne ardenti desaper, 
quod alta virtus volebat eum ire in Tliebas per talem 
viam; et sic stans in muro *': pendens vdut in terra 
firma pugnabat contra omnes, et frangens moenia pra&- 
cipitabat saxa et petras, et non solum fulminabat mana 
frangens domos civitatis cum moenibus eonim; sed to- 
nabat lingua non solum contra cives« sed contra deos 
thebanorum. dicens: quod Bacchus et Hercules protecto- 
res eorum venirent ad pugnam secum, imo dicebat quod 
verecundabatur incitare minores deos, et quod ipse 
Jupiter veniret cum suis ignibus solus dignus^^ pu- 
gnare secum. Et dicit Statius quod Jupiter risit quod 
aliqui homines sperarent posse contra deos post fulmi- 
nationem gigantum factam in Phlegra: et ecce statim 
coepit tonare, et facta est tanta obscuritas quod nihil 
poterat videri. Capana^usautem obstinatus tenebat moenia 
quae non videbat; et quando fulgura veniebant super (^ 
eum, ipse exuitans volebat capere cuni manibus cla- 
mans, quod cum talibus ignibus volebat incendere civi- 
talem et reaccenderev*^ suam facem extinctam; et cum 
talia tam insane jactaref, ecce fulmen percussit caput ^^^ 
eius, el cremavit cristam galeae et scutum et omnia mem- 
bra; omnibus autem hinc inde terrilis, ipse adbaesit muris 
in^ caderet, sed anima reliquit eum; et si paulo plus ste- 
tisset in vita potuisset meruisse secundum fuhnen. El 
hic nota quod aliqui inteliigentes opinantur Capanseum 
fuisse percussum una bombarda vel simili instrumento; 
sed (^) certe credo quod Capana^us fuerit vere percussus 
fulmine; quia si Tullius Hostilius tertius rex romanus 
fuit fulminatus cum tota domo sua dum vacaret falsa? 
religioni deorum, ut scribit Livius, quanto fortius iste qui 



(') S. in muris. (") S. dig^ius oral pu^are. 

(•) S. in eum. (*) 116, reincendere. 

(') S. raper capul. (*) E. sed credo quod ipse. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 479 

lam impie blasphemabat deos? Nam ipsi dii gentilium 
saepe manifeste vindicabant iniurias suas, ut saepe potes 
videre apud Livium et Valerium. Nunc ad literam : autor 
primo petit a Virgilio, quis est iste spiritus tam magnus 
quem videt, unde dicit : lo cominciai, supple dicere, o tu 
maeslro che vinci luUe le cose, idest omnia obstantia tibi 
in isto inferno ; et facit exceptionem ; fuor ch' i dimon 
duri^ qui fecerunt tibi tam duram resistentiam ; ideo di- 
cit : che uscinci inconlra a r intrar de la porla, scilicet 
civitatis Ditis. Et adverte quod autor non sine quare 
ulitur hic tali modo loquendi, et meroorat (^) Virgilio re- 
pulsam turpem datam sibi a daemonibus; per hoc enim 
vult dicere tacite : nescio si poteris intrare istam arenam 
sine auxilio alterius; dubito quod non, quia video hic 
unum terribiliorem omnibus ddemonibus, qui fulminat 
cum furore contra flammas. — Chi ee quel grande^ sic 
dicit, quia Capana^us fuit juvenis staturae giganteae et 
alla; superbiae; unde dicit Statius, quod quando ascendit 
muros Thebarum exterruit (^) civitatem umbrasua; vi- 
debatur enim alta turris, che non par cfie curi lo 'ncendio, 
quia scilicet non videtur (^) sentire ardorem flammaruro, 
e giace dispetloso e torlo, cum facie contra coelum, sl che 
nonpar che la pioggia il maluri. idest (*) videtur quod ignis 
pluens non molliflcet duritiem eius, et placet eius per- 
tinacem insaniam. £t hic nota quod violentia quae flt in 
Deum flt tripliciter, scilicet contra Deum siropliciter blas- 
phemando, contra artem foenerando, contra (^) naturam 
sodomitando. Modo in praesenti capitulo solum in speciali 
agitur de prima specie in persona Capanaei; unde vide 
quomodo bene autor scit aliena scripta trahere ad suum 

(') 116, rememorat. 

(') E. exterruit, murorum asceosione sola, totam civitatem. 
(') £. non Tidebatur. 

(*) £. hoc est Tidetur quod ignis pluens non moUificet eum in eius duri- 
tie, nec placet. (*) £. et contra. 



480 COSfENTUM INFEENI 

propositum. — E quel. Hic autor ponit respoosionem Ca- 
panaei, et bene fingit quod Capansus, non requisitus, non 
interrogatus respondet tam superbe, tam furiose, ut per 
hoc ostendat eius impatientem insaniam. Dicit ergo: e 
quel medesmo, scilicet Capanaeus, clie se fu accorio ch' io 
dimandava il mio duca di lui, grido: io son tal mwlo 
qual fui vito, quasi dicat : ego, quem tu vocas despectuo- 
sum, sum iilius alti animi contra homines et deos, cuius 
fui in Yita, licet fuerim fulminatus ob superbiam meam. 
Et per hoc tangitur implacabilis furia talis, qui penitus 
prostratus et deiectus ad terram adhuc loquitur superbe; 
et addit Capana^us peius, quia dicit : quod si Jupiter ultra 
flammas qua; cadunt super eum, immitteret omnia ful- 
mina quibus olim pra^cipitavit gigantes, non posset habere 
debitam ultionem de eo (*\ Ad quod nota quod sicut 
finxerunt omnes poeta^ gigantes nati e\ terra volentes 
invadere coelum et eripere regnum Jovi ^*), accumulave- 
runt montem super montem, et dum ascendere ccepis- 
sent Jupiter iratus fulminavit omnes (^), et praecipitavit 
mortuos ad terram. Sed qui sunt isli giganles? Certe 
sunt superbi, potentes, qui merito dicuntur ex terra nati, 
quia nihil sapiunt, nihil quaerunt vel curant nisi terrena. 
Isti accumulantes niontem super montem, idest potentiam 
super [Kitentiam, et terram super terram praesumunt 
contra Deum, scilicet ipsum negando (*) et contemnendo. 
Ideo bene Macrobius Libro Saturnalium dicit : quid aliud 
credimus giyantes fuisse, nisi quamdam impiam gentetn 
deos neganlem: unde Propheta: Dixil insipiens in corde 
suo non est Deus, sicut recte dicebat Capanaeus \^)\ sed 
Jupiter fulminavit eos; nam fulmen figurat superbiam, 
ut dictum est supra capifulo VIII, et Deus punit super- 



(*) E. de ipso. {*) E. ipsi Jovi. (') E. eos. 

(') £. negandOy blasphemando et contemnendo. 
(*) £. iste Capaneus. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 



481 



biam cum superhia, quia ['), ut vuiemus quolidie tie facto, 
siiperbus destruit superbum, et sic superbia prosternitur 
ad terram cum vult ascendere cfeluin. Nunc ordina sic 
literam : dicit Capana?U8 ; Jove non polrebhe aver vendetta 
allegra, scilicet de me, s' ello stanchi il stto fabro, scilicet 
Vulcanum; unde nota quod Vulcanus (*) deus ignis fin- 
tl^itur fabricare fulmina Jovi in Etbna monte Sicilije, qui 
olim semper ardebat, ideo bene erat bona focina talis 
fabri. Hoc autem flgurat quod fulmen est C) de materia 
iguea, quia (*) de vapore calido, ut alibi dicetur; quasi 
dicat breviter: si Jupiter deticeret in me omnia fulmina 
qua; unquam posset sibi facere (^) Vitlcanus, unde dicit: 
da aii, idest a quo Vulcano ipse Jupiter cruvialo, idest 
iralus, prese la folgore aciila, vel dicaa, da cm crucialo, 
idest a quo Jove irato ego (iapanaius, presi, idest recepi 
in me, la /o/gore acuta. qua.' peiietravit omnia arma mea, 
onde, idest a quo Mgure, io percosso fin ^ ufHmo dt, sci~ 
licet die mortis, quando fui prajcipitalus de muris The- 
baruni, o s' eyli, idest ve! si ipae Jupiter, stanchi gli allri, 
idest alios fabros socios Vulcani in faciendo fulmina, qui 
quidem socii, secundum Virgilium el alios, dicuntur esse 
tres, scilicet Brontes, Steropes et Piragmon, et omnes isli 
ministri montis Ethna? appellaiitur generali vocabuto 
cyclopes, de quibus Ovidius libro Faustorum; et dicit: 
a tnula a muta, idest allernatim, vicissim fatigando (°) 
nunc unum, nunc alium, in Mongibello, * scilicet in Ethna 
monte Siciliffi ardente, quia olim emittebat ignem, hodie 
non. Et dicitur vulgariter Mongibello (') *, a la fucina 
negra, quia nigra est, ubi fabri exercent ferrum, cMa- 

(') E. tlcut rldemas quoliilio ile ficto, scilicel qiioJ superlitis. 

(') E. Vulcaniu dicitiir ■ poetis Dcus ignis, qui llgurstur fabriorc Jovi rul- 
tnint in Elhni. 

(■) Iffl, eil materit. (') E. quia scillcet de Tipore. 

[■) E, l^bricarf. (*1 E. Un^ndu. 

[') Quantu t ricchiuao Tra i ilue uterischi niinc« nei noalro lesta. ^ lUIu 
gui lupplilo con la leiiooe defli iltri tre te»li. 

Sl 




482 COMENTUM INFERNl 

mando : o buon Vulcano, qui es bonus faber fulminuniy 
aiuta aiuta ; idest praebe mihi juvamen cum sagittis acu- 
tis, et dicit : siconC el fece a la pugna di Flegra, idest sicut 
fatigavit Yuicanum et alios fabros in faciendo fieri ful- 
mina in pugna gigantum, quae fuit in Phlegra contrata 
Thessaliae ; et dicit : e sel saetti me con tutta sua forda. 
Et hic nota quod ista sunt recte verba superbi con- 
temptoris Dei^ qui praecipitatus ad terram erigit (^) faciem 
furiatam contra Deum, et fulminatus fulminat ira, et 
dicit: Deus non posset facere cum tota vi sua^^), cum 
omnibus suis sanctis, imo non contentus verbis facit ficas 
contra Deum, sicut ego vidi et cognovi unum blasphe- 
mum qui iratus saepe erigens faciem contra coelum cla- 
mabat furiose : non posses facere Deus tota vi et tota 
potentia tua quod (^) unquam haberes potentiam in anima 
ista, et percutiebat sibi pectus. — Allor. Hic autor ponit 
responsionem Yirgilii contra Capanaeum tam stulte furen- 
tem, dicens : Allora U duca mio parlo di forcia^ ut redderet 
sibi vicem : voluit enim respondere sibi secundum stulti- 
tiam suam, cuius potentia extracta non extinguebatur 
superbia sua, et dicit : tanlo cK io noti f avea si forle 
udito^ scilicet loqui in islo inferno hucusque, et merito^ 
quia non fuerat opus tam violenta voce contra Pluto- 
nem, Phlegiam, vel Minolaurum ; nam adhuc non invenit 
spiritum tam superbum in Deum. Dicit ergo Yirgilius : 
O Capaneo^ lu sie piu punilo in cio che non s' atnorcia 
la tua superbiay supple quam si extingueretur, et decla- 
rat hoc dicens : nullo marliro, idest nullum supplicium 
quantumcumque magnum, fuor che la tua rabbia^ qua (^) 
cruciaris in terris, serebbe dolor compito, idest sufficiens, 

(*) £. erigit adhuc faciem furiatam contra Deum ; sicut ego yidi et cognoTi 
unum blasphemum. 

(*) 116, sua, cum tota polentia sua, cum omnibus. 

{*) 8., £. e 116, quod tu unquam haberes partem in anima. 

(') £. quia cruciarifl interius. -»116, qua cruciariB interius. 



CANTUS DEGIMUS QUARTUS. 483 

al luo furor, et verum dicit; quia talis oppressus (') et 
deiectus non potest babere maius tormentum in mundo 
isto quam rabiem suam, qua se mordet. Et ostendit quo- 
modo Virgilius postea manifestaverit sibi, quis esset ille, 
unde dicit: poiy idest, postea iile Virgilius, se rivolse a 
ine con miglior labbia, idest (^) benigniori facie, idest pla- 
cidiori loquela, dicendo : quel fu un de'selte regi, qui fue- 
runt Adrastus, Amphiaraus, Parthenopeus, Ipomedon, Ti- 
daeus, Capanaeus, Polinices, che assiser Tebe, idest qui obse- 
derunt civitatem Thebarum in Graecia^ et ebbe, scilicet 
in vita, e par ch' egli abbia, scilicet adhuc post mortem, 
Dio in disdegno. quia non dignatur ipsum aliquo cultu 
reverentiae, e poco par che 7 preghi, imo omnino despicit 
eum; sed hoc cedit sibi ad augumentum maioris pcenae; 
unde dicit : ma li suoi dispeUi sono assai debiti fregi al 
suo petto, idest sunt satis digna supplicia sibi. Frisia (^) 
enim solent esse ornamentum pectoris, et ista supplicia, 
scilicet rabies, furor, indignatio sunt ornamenta cordis 
superbi, quod quidem cor est in pectore. 

Or mi vien dietro. Ista est tertia pars generalis, in 
qua autor describit originem omnium fluviorum infer- 
nalium. Et primo fingit quod Virgilius invitet (^) eum ad 
novam maleriam et praecautum faciat (*) circa viam. Di- 
cit ergo Virgilius : Or mi vien dietro, quasi dicat : satis 
diximus de isto insano, per quem potes intelligere poe- 
nam violentorum in Deum, e guarda che non metti li piedi 
ancora ne tarena arsiccia, quasi dicat: cave ne intres 
adhuc arenam (^) aridam siccam, ne incendaris desuper 
ardore C) flammarum, et inferius ardore (®) arenae; et sic 



C) 116, deprestus. 

C) 116, idest cam blandiori loquela, dicendo, — E. e S. idest lieiiigiiiori facie 
et placidiori. 

(*) E. Frigia enim solent esse ornamenta. (V 116» indaclt. 

(*) 116, facit (*) S. in arenam. 

C) 116, ab ardore. (*) S. ab ardore. 



484 COMENTUM INFERNI 

vide quod hucusque steterant in extremitate sylvae vi- 
dendo Gapandeum, et loquendo cum eo et de eo. Nunc 
autem moventes (^) de loco veniebant versus unum flu- 
vium^ per cuius aggerem habebant transire istam are- 
nam; unde dicit: ma sempre ten li piedxstreUi al bosco, 
idest sylvae praediclas in qua non cadit ignis; et subdit 
quod pervenerunt tacili sine sermone ad flumen, unde 
dicit : divenimmo lacendo, idest tacite meditando ad subti- 
lem fictionem, quam statim faciet, id ove un picciol fiu- 
micello spvcda, idest erumpit vel separatur (*), fuor de la 
selva. Ad quod sciendum (^) quod iste est tertius fluvius 
infernalis vocatus Phlegeton, qui facit fossam in qua pu- 
niuntur violenti in proximum. Modo iste fluvius ex iila 
valie exit in sylvam, et labitur ad modum canalis (^) per 
ipsam, et deinde transit per arenam istam, et fluvius iste 
est calidus, rubeus; nam Phlegeton interpretatur ardens, 
ideo dicit : lo cui rossor amor mi raccapriccia^ idest fa- 
cit me horrere et tremiscere, et est aqua istius flumi- 
nis rubea, calida, foetida propter sulphur. — Quale. Hic 
autor manifestat qualitatem et formam istius fluminis per 
unam comparationem convenientissimam. Ad cuius de- 
clarationem debes scire quod apud civilatem Viterbii est 
qua^dam mirabiiis aqua calida, rubea, sulphurea, pro- 
funda, de cuius (^) lecto exit quidam rivulus (^) parvus, 
quem meretrices habitantes in iiia planicie dividunt in- 
ter se; nam in qualibet domuncula meretricis (^) est bal- 
neum ex illo rivulo ordinatum; ergo bene est compa- 
ratio propria in rubore, in colore et in foetore. Dicit ergo : 
quello^ scilicet fluviolus, sen giva super Varena lal quale 
ruscello, idest rivulus, esce del bulicame, et est conveniens 



{*) £. moventes se de. (') £. yel sequilur. 

(') S. sciendum est, quod isle tertius fluvius iuferualis vocatur. 

(*} 116, canalis per ripam. (') S. cuius loco. 

(') £. rirus parms. C) S. merctrices habent unum balneum. 



CANTUS DECIMUS QUARTUS. 485 

nomen; dicitur enim sic quasi bulliens calor, che, idest 
quem rivulum, le peccalrici parton poi tra loro; sicut 
ergo aqua recedens a bulicame labitur per planitiem 
intra domos meretricum, ita aqua recedens a Phlege- 
tonte buliente fluit per arenam in modum rivi inter loca 
animarum peccatricium. Vere enim anima peccatrix po- 
test dici meretrix, qu3e(^) fugit sponsum suum et pol- 
luit honorem suum. Et subdit autor naturam (^) et for- 
mam istius fluminis^ dicens : lo fondo suo et ambo le 
pendici, idest aggeres, e i margini da lalo, idest et am- 
bae ripae, eran fatle petra. Per hoc videtur autor velle 
dicere, quod ista aqua sit tam fortis impressionis, quod 
terram per quam transibat indurabat in petram ; et me- 
rito, si bene considerantur qui puniuntur in tota terra 
quam ista aqua dividit cursu suo, bene est de natura 
saxea, imo ferrea, qui non veretur facere violentiam in 
alios, in se, in Deum, in naturam et artem. Et dicit au- 
tor : percKio m'accorsi che 7 passo era lici, idest per viam 
illorum aggerum; vult dicere quod non poterat transiri 
ista arena tute per aliam viam, nisi per ripas altas istius 
fluminis, quia vapor exalans ex aqua * extinguebat flam- 
mas desuper cadentes, sicut postea dicetur. — Tra tutto. 
Hic autor facta descriptione unius fluminis* (^), scilicet 
Phlegetontis^sumit materiamdescribendi unde et quomodo 
Phlegeton (*) et cetera flumina infernalia habeant ortum ; 
et non est digressio impertinens proposito, imo peruti- 
lis; et primo fingit quod Yirgilius facit ipsum attenctis- 
simum ad difficilem et mirabilem flctionem quam facere 
intendit. Dicit ergo Yirgilius Danti : cosa notabile non fu 
scorta da gli occtd luoi, idest non fuit visa et notata a 

(*) E. quia fugit sponsum suum Dominum nostrum Jesum Christum, et 
polluit 

(*) £. naturam snam, et. 

(') Manca nel Codice fistense quanto d fra i due asteriscbi. 

(') S., £. e 116, ipse Pblegeton. 



486 



COMENTUM INF£RNI 



tuis oculis intellectualibus, tra tuUo faUro cKio fho di" 
mosUrato, idest inter cetera mirabilia quae ostendi tibi 
hucusque, poscia che noi intrammo per la porta, scilicet 
primam Inferni : fo cui sogliar a nessuno ee negatOy quia 
scilicet introitus iiiius est semper (*) patens, ut saepe jam 
patuit, come 7 presente rio, idest sicut fluyiolus iste Pble- 
geton est notabilis (^) ; et bene dicit, quia si vult dare 
Danti cognitionem Pblegetontis, oportet quod det etiam 
cognitionem ceterorum fluviorum infernalium, quia omiiia 
ista flumina oriuntur ab uno fonte, ut statim demonstra- 
bit (^) sub figura mirabili. £t ostendit Virgilius, quomodo 
ipse factus avidus novitate rei tam notabiiis (^) petivit de- 
clarationem a Yirgilio, unde continuative (^) dicit: quesie 
parole, scilicet pra^scripta, fur del duca mio, sciiicet Vir- 
gilii^ qui me sospitem duxit per viam tam suspectam; 
perche 7 pregai che me largisse U paslo, idest donaret mihi 
doctrinam rei, quae pasceret tamquam cibus sapidus ani- 
mum meum jeiunum, cuius jeiunii ipse fuerat causa, 
unde dicit: di cui m'avea largito il disio, idest cuius rei 
donaverat mihi appetitum scicndi; et est metaphora pro- 
pria : nullus enim cibus quantumcumque artificialis ita 
pascit ventrera cum deleclatione gustus, sicut doctrina 
fictionis artificialis delectabiliter (^) reficit animum. — In 
mezzo mar. Nunc autor ostendit quod Virgilius juxta 
promissum demonstrat sibi figuram mirabilem: vult di- 
cere sententialiter (^), quod omnes isti fluvii infernales 
oriuntur de quadam statua monstruosa (®), quae est in 
insula Gretae. Primo ergo describit insulam istam a situ, 
a languore praesenti, a flore antiquo- Ad cuius cognitio- 
nem est breviter sciendum^ quod ista insula Cretae fuit 



£. semper paratus, ut saepe. 
(*} £. demonstrabitur. 
(') 116, continuans. 
C) 116, summaliter. 



(*) E. nobilis. 

C) £. nobilis. — 116, mirabilis. 

(*} 116, delectabilis. 

(*) £. Tere monstruosa. 



CANTUS D£CIMLS QUARTUS. 487 

olim nobilissima et in florentissimo statu, adeo quod do- 
minabatur omnibus insulis et terris circum adiacentibus ; 
unde Philosophus primo Politicorum loquens de politia 
cretensium, dicit: quod non erat in totum perfecta, sed(^) 
propter potentiam suam sic credebatur; et tamen, ut di- 
cit, tempore suo jam bellum translatum erat ad eam. 
Ista insula habuit olim centum notabiles (*) terras, et in 
ista regnavit primo Saturnus rex justissimus, sub quo 
insula floruit in magna libertate, pace et honestate; sub 
quo gens vixit innocenter et pure; ideo poetae graeci 
primo finxerunt quod aetas aurea fuerit(^) sub eo. Hic 
Saturnus (^) justissimus infortunium habuit in stirpe sua; 
nam previdit quod ex eius uxore nomine Rhea nasciturus 
erat filius expulsurus eum de regno; ideo mandavit ei, 
ut quicquid pareret necaret (^) : isla peperit filium egre- 
gium, quem vocavit Jovem, cuius pietate mota transmi- 
sit ipsum alendum ad montem nomine Idam occultissime; 
sed tamen Saturnus non valuit evitare fatalem dispo- 
sitionem. Nam Jupiter factus adultus violenter expulit 
patrem de regno, qui pulsus venit in Italiam, regnante 
rege Jano. De Saturno isto dicetur alibi {% et praecipue 
Paradisi capitulo XXI; similiter de Creta jam dictum est 
paulo supra, ubi facta est mentio de Minoe rege justis- 
simo, et Minotauro filio eius violeiitissimo. Nunc ad li- 
teram. Dicit autor: diss'egli allora^ scilicet ille Virgilius : 
un paese guasto che s'appella Creta, respexit ad tempus 
modernum, quia insula ista est hodie sub potestate ve- 
netorum, multiplici servitute oppressa et multum deso- 
lata^ quod quia est notum omnibus et longum esset 
enarrare dimitto; et vocatur hodie Gandia a civitate 
principali insulae, sotlo 7 cui rege, scilicet Saturno, fu gid 



(') £. sed potentia sua sic credebalur. (*) £. nobiles. 

(*) S. ftaerat. (') £. Saturnus infortaniain. 

(*) 116, necaretur. (*) £. alibi latias, et. 



488 COMENTUM INFERNI 

il mondo caslo, idest quod regnante Saturno in Greta 
aetas aurea fuit in mundo, quando homines vixerunt ca- 
ste et honeste; sede in mezzo mare, idest situata est. — Una. 
Hic Yirgiiius descripta insula in generali describit locum 
particularem in ea dicens : una monlagna tfee, idest est 
ibi notabilis inter alias, nam Greta est circumcincta C) 
multis altissimis montibus, et etiam intra se est multum 
montuosa (^) et sylvosa, che s' appella Ida, et adhuc ho- 
die sic yocatur, ita quod non perdidit nomen antiquum 
sicut ipsa insula, et dicit: che gid fu Uela dtacqua e di 
fronde^ idest fertilis et amoena, ita quod praebebat booa 
pabula et pocula animalibus; imo audivi unum mira- 
bile de ista montanea, scilicet quod hodierna die berba 
eius facit dentes aureos animalibus, idest habentes co- 
lorem aureum ; sed, or ee diserla, scilicet de praesenU, 
quia inbabitata, come cosa vielay idest vetus, antiqua, 
quasi dicat facit (^) cursum suum^ sicut omnia faciunt 
Et Yult quasi dicere quod merito sit deserta, quia oUm 
nutrivit illum qui induxit malum morem in mundo, sci- 
licet Jovem, qui expulso patre(*) tyrannice invasit re- 
gnum. Unde dicit : Rhea^ scilicet uxor Saturni, quae 
alio nomine dicta est Cybeles, alio nomine Berecinthia, 
aiio nomine Ops (^), * la scelse gid, idest eligit eam sibi 
olira*(^), per cuna fida, idest pro fideli cunabulo ut 
sciiicet puer suus fideiiter nutriretur (J) ibi in cuna, del 
suo figliuolOy scilicet Jovis; et dicit quod ad occultati